Amerikanın qaranlıq keçmişinə “Yeraltı dəmiryolu” ilə səyahət — “Sənət və söhbət”

Amerikanın qaranlıq keçmişinə “Yeraltı dəmiryolu” ilə səyahət
11:00
01.11.2019
5342
Mədəniyyət
A

2016-cı ilin ən uğurlu Amerikan romanı

Dəfələrlə dilə gətirilmiş həqiqətləri, saysız-hesabsız filmlərə, romanlara, hekayələrə ilham vermiş tarixi faktları yenidən və fərqli üslubda qələmə almaq və oxucunu yenidən heyrətləndirmək mümkündürmü?

Kolson Uaythedin “Yeraltı dəmiryolu”( Colson Whitehead. “The Underground Railroad”)  romanı bu suala əminliklə “mümkündür” cavabını vermək üçün ən yaxşı və ən uğurlu nümunələrdən biridir.

Tənqidçilər tərəfindən rəğbətlə qarşılanan, aylarla çoxsatılan kitablar siyahısından çıxmayan və 2016-cı ildə Amerikan Milli Kitab Mükafatına,  2017-ci ildə “Pulitzer”, Artur K. Klark və “Zora Nil Hertson\Riçard Rayt” Mükafatlarına layiq görülən “Yeraltı dəmiryolu”,  həmin il həm də Amerikada ilin romanı seçilib. Eyni il “Man Buker” Mükafatına namizədliyə namizəd göstərilib və müllifinə Andryu Karnegi Medalını qazandırıb. Roman son illərin ən güclü bədii əsərlərdən hesab edilir.

Müasir  klassik

Ədəbi tənqidçilər Kolson Uaythedi “Yeraltı dəmiryolu” romanına görə müasir klassiklər sırasına daxil edirlər. Romanda “xəyallar ölkəsi” Amerikanın qaranlıq keçmişi yeni baxış bucağından, fərqli və maraqlı üslubla araşdırır və oxuculara qulların mübarizənin qanlı və keşməkeşli tarixçəsi təqdim edilir. Roman Amerika ictimaiyyəti üçün klassik və çox təkrarlanan bir mövzunu əhatə etsə də, yanaşma olduqca fərqlidir. Quldarlıq mövzusu yüzlərlə romanda, tarixi əsərlərdə, filmlərdə və seriallarda işlənsə də, qaradərili amerikaların yarası hələ yenicə qaysaqladığı üçün mövzuya fərqli və yeni yanaşmalar hər zaman diqqət çəkir. Bu baxımdan Kolson Uaythedi yalnız təqdir etmək lazımdır. Əslində quldarlıq sadəcə Amerika üçün aktual bir mövzu sayıla bilməz. Ədəbiyyat və sənət tarixində qullar, onların istismarı və quldarlıq mövzusu hər zaman öz aktuallığını qoruyur.

Koranın mübarizəsi

Roman bütün doğmalarını itirən Kora adlı zənci qızın həyat yoluna, onun azadlıq uğrunda apardığı yorulmaz mübarizəyə işıq tutur. Roman silahlı qul tacirlərinin Afrika qəbilələrindən birinə qəfil hücumu və Koranın nənəsi Acarrinin əsir götürülərək qula çevrilməsi ilə başlayır.

Qaranlıq bir gecədə gəmilərlə gələn silahlı tacirlər, amansız və sistematik zorakılıq, insanların dərisinin rənginə görə həyata keçirilən diskriminasiya, bir gecədə insan azadlığını əlindən alan vəhşi müstəmləkəçilik...Bütün bunlar Amerikanın qaradərili əhalisinin genetik yaddaşından əsla silinməyəcək, nəsildən-nəsilə ötürülən dərin travmalardır. Və çox təəssüf ki, Amerikanın kapitalist zehniyyəti və ağ dərili olmağın üstünlük olduğunu düşünən müstəmləkəçi təfəkkür tərzi XXI əsrdə də dəyişməyib. Müəllif məhz müasir müstəmləkəçilik siyasətini və kapitalist təfəkkürün qəddar, amansız və macərapərst eqoizmini gözardı etməyib.

Roman Koranın amansız mübarizəsindən, öldürməyən, əksinə, ona güc verən zərbələrdən, nənəsinin əsir düşməsi ilə başlayan macəranın, anasının plantasiyadan qaçması ilə əsl mübarizəyə çevrilməsindən bəhs edir. Müəllif dəfələrlə işlənmiş quldarlıq mövzusunu seçsə də, zənci qız Koranın mübarizəsinə özünəməxsus şəkildə münasibət sərgiləyir. Romanda üç nəsili təmsil edən zənci qadınların azadlıq uğrunda apardığı mübarizənin qandonduran hekayəsi oxucunu əsərin sonuna qədər həyəcan içərisində saxlayır. Oxucu son səhifələrə qədər möcüzələrə ümid edir, Koranın azadlığına qovuşmasını arzulayır. Kora əlindən alınmış, daha doğrusu oğurlanmış həyatını, azadlığını geri qaytarmaq üçün çabalayır. Bəzən balta, qırmanc və ya bir əsa zərbəsi hadisələri yönəldir, tarixi gerçəklərə, amansız faktlara söykənən fantastik əhvalatlar oxucunu uzun müddət öz təsirində saxlayır.

Müəllifin ustalıqla real tarixi fakt kimi təqdim etdiyi “yeraltı dəmiryolu” motivi əslində zəncilərin Amerikanın cənubundan azad ştatlara qaçış zamanı şərti olaraq “yeraltı dəmiryolu” adlandırdıqları şəbəkədir. Bu motiv əsərdə real fakt kimi qarşımıza çıxır, zəncilərin azad ştatlara qaçışını təşkil edən insanların çalışdığı bir təşkilatın əsas fəaliyyət istiqaməti kimi təqdim olunur. Məhz bu fantastik motiv romanın Artur K. Klark Mükafatına layiq görülməsini təmin edib.

Tarixə postmodernist baxış

Müəllifin fəsilər arasında istifadə etdiyi qaçmış qullarla bağlı elanlar, bu elanlardakı təsvir və ifadələr əsəri daha inandırıcı etməklə yanaşı, dövrün iyrəncliyini və amansızlığını xatırladır, Amerika imperializminin qurbanı olmuş zəncilərin xatirəsini canlandırır:

30 DOLLAR MÜKAFAT

Qaçaq bir qulu tapan şəxsə veriləcək: 9 ay bundan əvvəl qaçmış 18 yaşlı mulat qızı tapıb mənə və ya bölgədəki hər hansı həbsxanaya təhvil verən şəxsi mükafat gözləyir. Diribaş və məharətlə maskalanmağı bacardığı üçün, şübhəsiz ki, özünü azad zənci kimi göstərməyə cəhd etmişdir. Dirsəyində asan nəzərə çarpan bir yanıq izi var. Mənə verilən məlumata görə, Edenton tərəfdə bir yerdə gizlənir.

BENCAMİN P. UELLS    

MURFRİSBORO, 5 YANVAR, 1812-ci il”

Kolson Uathedin ustalığı məhz bundadır: O hamının bildiyi tarixi həqiqəti özünəməxsus şəkildə və inandırıcı dillə təqdim edir. Bu detal bizə əyalətdən-əyalətə “yeraltı dəmiryolu” vasitəsi ilə qaçan Koranın düşdüyü çıxılmaz vəziyyəti daha yaxşı izah edir. “Yeraltı dəmiryolu” romanında da bir məsələ sona qədər oxucunu özünə cəlb edir: yaşamaq instinkti!

Koranın nənəsinin əsir düşüb qula çevrilməsi ilə başlayan, Koranın anasının plantasiyadan qaçışı ilə daha da maraqlı bir macəraya çevrilən, Koranın qaçışı və azadlıq mübarizəsi ilə oxucunu ovsunlayan əhvalat Amerikanın kapitalist və imperialist mahiyyətini kifayət qədər ustalıqla açır. Əsərdə quldarlığa qarşı mübarizə aparmış real tarixi şəxsiyyətlərin prototipləri də qarşımıza çıxır.

Amerikalı ədəbiyyat müəlliminin  dilindən imperializmin tənqidi

Əsərin çevik dili və maraqlı təhkiyəsi oxucunu yormasa da, müəllifin üçüncü dərəcəli obrazlar tələskənliklə təqdim etməsi, bu obrazların tez dəyişməsi, bəzilərindən ümumiyyətlə ötəri bəhs edilməsi diqqətən yayınmır. Obrazların kifayət qədər əhatəli şəkildə açılmaması, oxucuda çaşqınlıq yaradır. Amma bir məsələni də qeyd edim ki, əsərdəki əksər obrazların həyatı müstəqil bir romanın mövzusu olacaq qədər maraqlıdır.

Ümumiyyətlə bu əsərdə arzular, xəyallar, imkanlar ölkəsi olaraq təqdim olunan, hər kəsin yaşamağı arzu etdiyi Amerikanın ifşa olunması, bu gün belə keçmişinin ləkəsindən xilas ola bilməyən imperializmin tənqidi bir oxucu olaraq mənim ürəyimcədir.

Müəllif Azərbaycan oxucusuna kifayət qədər tanış deyil. Dünyada böyük rəğbət görən K. Uaythed müasir Amerika və dünya ədəbiyyatının parlaq imzalarından biri hesab edilir. Azərbaycan oxucusu üçün də Kolson Uaythedin yaradıcılığının olduqca maraqlı olacağını düşünürəm.

Müəllif 1969-cu ildə Nyu-Yorkda doğulub, Harvard Universitetinin məzunudur. Uzun müddət “Village Voeice” dərgisinin yazarı olan müəllifin ilk romanı 1999-cu ildə çap olunub və rəğbətlə qarşılanıb.

Uaythed  Dos Passos Mükafatı, “Whiting” Mükafatı, “Young Lions”  Mükafatı kimi bir sıra ödüllər qazanıb, dəfələrlə yüksək təqaüdlərə layiq görülüb. Hazırda bir çox nüfuzlu kollec və universitetlərdə ədəbiyyatla və yazıçılıqla bağlı mühazirələr oxuyur. Onu dünyada məşhurlaşdıran və yaşayan klassiklər arasına daxil edən romanı “Yeraltı dəmiryolu”  son illərin  ən səs-küylü romanlarından biridir.

Cəlil CAVANŞİR

 

ŞƏRH YAZ
0

Məşhur diktorla vətəndaş nikahında yaşayan müğənni — Maraqlı faktlar

Məşhur diktorla vətəndaş nikahında yaşayan müğənni
16:59
19.11.2019
44206
Mədəniyyət
A
Bu gün 70-80-ci illərin populyar Azərbaycan müğənisi Hüseynağa Hadıyevin doğum günüdür.

"Ölkə.Az" kulis.az-a istinadən bu münasibətlə sənətçinin həyatına dair maraqlı faktları təqdim edir.

Hüseynağa Hadıyev 1946-cı ildə Bakıda anadan olub. Anası Törə xanım Cəfər Cabbarlının əmisi qızı olub.

***

“Pionerlər” evində qarmon dərnəyinə gedən sənətçinin ali musiqi təhsili olmayıb.

***

1972- ci ildə ailə həyatı quran sənətçi dövlət televiziyasında çəkilişlərin birində AzTv-nin həmin dövr üçün məşhur diktorlarından olan Gülya Seyidbəyliyə aşiq olur. Həyat yoldaşı ilə rəsmi nikahda ola-ola Gülya Seyidbəyli ilə vətəndaş nikahında yaşayıb.

***

Türk mahnılarının Azərbaycanda ilk ifaçısı olub.

***

Image result for Hüseynağa Hadıyev

***

Hələ uşaq yaşlarından vərəm xəstəsi olan Hüseynağa Hadıyev bunu ömrü boyu hamıdan gizlədib. Yalnız ömrünün son günlərində xəstəxanada ona baş çəkən sənət dostları bunu həkimlərdən öyrəniblər.

***

Sənətkar 1994-cü ilin 12 yanvarında “Səkkizinci kilometr”dəki vərəm dispanserində dünyasını dəyişib. Deyilənə görə, həmin vaxt həyatında olan hər iki qadın Hüseynağadan imtina edib.

***

Hüseynağa Hadıyevin meyitini dünyasını dəyişəndən iki gün sonra bacısı morqdan çıxarıb.

Image result for Hüseynağa Hadıyev

***

Hələ uşaq yaşlarından vərəm xəstəsi olan Hüseynağa Hadıyev bunu ömrü boyu hamıdan gizlədib. Yalnız ömrünün son günlərində xəstəxanada ona baş çəkən sənət dostları bunu həkimlərdən öyrəniblər.

***

Sənətkar 1994-cü ilin 12 yanvarında “Səkkizinci kilometr”dəki vərəm dispanserində dünyasını dəyişib. Deyilənə görə, həmin vaxt həyatında olan hər iki qadın Hüseynağadan imtina edib.

***

Hüseynağa Hadıyevin meyitini dünyasını dəyişəndən iki gün sonra bacısı morqdan çıxarıb.

ŞƏRH YAZ
1

Bir obrazın məşhurlaşdırdığı ƏFSANƏLƏR — Makedon, Afət, Cəbiş müəllim, Maya bacı...

Bir obrazın məşhurlaşdırdığı ƏFSANƏLƏR
15:48
19.11.2019
29411
Mədəniyyət
A
Həyat bizim qarşımıza dəfələrlə şans çıxarır. Lakin onlardan elələri var ki, həyatımızı dəyişməyə, ani təsadüflə parlatmağa qadir ola bilir. Məsələn, cəmi bir-iki filmə çəkilməklə, ömür boyu məşhur olan, əfsanəyə çevrilən, indi haqqında bəhs edəcəyimiz şəxslər kimi.

Beləliklə, "Ölkə.Az" bir obrazla məşhurlaşan əfsanələr haqqında kiçik araşdırmanı təqdim edir.

Süleyman Ələsgərov -1915-ci ildə doğulan, əsl ixtisası iqtisadçı olan aktyorun çəkildiyi yeganə film ''Bizim Cəbiş müəllim''dir. Ələsgərov daha bir neçə filmdə epizodlara çəkilsə də, demək olar ki, onların heç biri yadda qalmayıb. Ancaq buna rəğmən, o, ömrünün altmış üç ilini teatra həsr edib.

Картинки по запросу süleyman ələsgərov

Aqil Ağacanov -''Bizim Cəbiş müəllim''dəki Makedon rolu ilə tanınan aktyor 1949-cu ildə Bakının Pirşağı kəndində anadan olub. Əsl peşəsi kababçıdır. Onu Bakı kəndlərində ''kababçı Aqil'' kimi tanıyırlar. Aqil Ağacanovun filmə çəkilməsi də elə təsadüf nəticəsində olur. Belə ki, o, rejissor Həsən Seyidbəyli ilə nərd oynayır və mərc gəlir ki, əgər rejissor uduzsa, onu filmə çəkəcək. Və beləcə hamımızın Makedon kimi tanıdığı Ağacanov məşhurlaşır.
 Картинки по запросу aqil ağacanov
Səyavuş Şəfiyev -1937-ci ildə anadan olub. Əsl peşəsi sirk artisti olan aktyor bir neçə filmdə rol alsa da, 1963-cü ildə çəkildiyi "Əhməd haradadır" filmi ilə məşhurlaşaraq, aktyor kimi tanınıb.

Картинки по запросу səyavuş şəfiyev

Gündüz Abbasov- 1930-cu ildə sənətçi ailəsində doğulan, elə bu səbəbdən də incəsənətə marağı böyük olan aktyoru ''Bir qalanın sirri'' filmi məşhurlaşdırmışdı. Gündüz Abbasov eyni zamanda yazıçı kimi də tanınır. Aktyorun son çəkildiyi film isə "Yuxu" (Hidayət əmi) olub.  Bu arada qeyd edək ki, film ekranlara çıxanda G.Abbasov həyatda deyildi.

Картинки по запросу gündüz abbasov
 
"Bəxt üzüyü" filmində Hüseynin qızı Sevinc obrazı ilə tanınan sima hazırda həkim kimi fəaliyyət göstərir. 


"Şərikli çörək" filmindəki Vaqif obrazıyla məşhurlaşan Kamran Rəcəbli 1960-ci ildə  anadan olub. Doqquz yaşında bütün ölkənin tanıdığı aktyor, hazırda Amerikada yaşayır, 2 övladı var.

Картинки по запросу kamran rəcəbli

Fərhad Yusifov -1954-cü ildə doğulan ''Dədə Qorqud'' filminin Turalı hazırda Kanadada yaşayır. Aktyor adını Mark Josef olaraq dəyişib və ssenarist kimi fəaliyyət göstərir. Kiçik epizodlu rollara çəkilən aktyora məşhurluq qazandıran əsas ekran işi ''Dədə Qorqud'' filmidir. Fərhad Yusifov 2015-ci ildə ''Rusiya kinosu festivalında'' yüksək mükafata layiq görülüb. 

Картинки по запросу fərhad yusifov

Nona Paçuaşvili -1943-cü ildə Tbilisidə doğulub. Aktrisa həyatı boyu sadəcə bir neçə filmə çəkilib.  Yaddaşlarda daha çox ''Əhməd haradadır'' filmində yaratdığı Ceyran obrazı ilə qalan Nona, öz ölkəsində xoreoqraf kimi tanınır.  Nona Paçuaşvili 1981-ci ildən Gürcüstanın Xalq artistidir. Hazırda ''Şota Rustavelli'' adına dram teatrının aktrisasıdır.

Картинки по запросу nona paçuaşvili

Azər Qurbanov -''Sehirli xalat'' filmində Rəşid obrazı ilə hamının sevimlisinə çevrilən aktyor 1955-ci ildə anadan olub. Bir neçə filmə çəkilən Qurbanov 2013-cü ildə verdiyi müsahibəsində qeyd edib ki, ''Zaman ildırım sürəti ilə keçir, nə vaxtsa kinoya çəkildiyimi unutmuşam''. Azər Qurbanov 1992-ci ildən Amerikada yaşayır. 

Картинки по запросу azər qurbanov

Arif Mirzəquliyev -1931-ci anadan olub.  İxtisasca həkim-nevropatoloq olan aktyor cəmi iki filmə çəkilərək yaddaşlara ömürlük həkk olunub. Bunlardan biri ''O olmasın, bu olsun'', digəri isə ''Görüş'' filmidir. Atasının xahişindən sonra aktyorluq sənətindən əl çəkib, ömrünün sonuna qədər həkim kimi fəaliyyət göstərib. 

Картинки по запросу arif mirzəquliyev

İnarə Quliyeva - 1950-ci ildə Moskvada anadan olan aktrisa yaddaşlarda ''Qaynana'' nın Afəti və ''Alma almaya bənzər"in Aişə müəlliməsi kimi həkk olunub. Aktrisa həyatını sonradan Moskva ilə bağladığı üçün tamaşaçılar təəssüf ki, bizim ekranlarda onu görə bilmədilər. Hazırda Rusiya televiziyasında bir sıra musiqili verilişlərin müəllifidir. Qeyd edək ki, İnarə Quliyeva Rusiyanın əməkdar artistidir. 

Картинки по запросу inara quliyeva

Tamilla Rüstəmova-1936-cı ildə Bakı şəhərində Səid Rüstəmovun ailəsində anadan olub. Əsl ixtisası fortopianoçu olan aktrisa təhsil aldığı Qnesinalar adına musiqi institunun tələbəsi vokalçı Olgred Krastınşa ərə gedərək Riqaya köçüb. Məhz buna görə də Tamilla Rüstəmovanı çox az obrazlarda xatırlayırıq. Aktrisanın ən yadda qalan rolları ''Ulduz'' filmində Ulduz və ''Böyük dayaq'' filmində Maya bacı obrazları olub. 

Картинки по запросу tamilla rüstəmova

Nərmin Nuru

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA