Azərbaycanı iki yerə bölən müqavilənin imzalanmasından 205 il ötdü

Azərbaycanı iki yerə bölən müqavilənin imzalanmasından 205 il ötdü
09:24
12.10.2018
7645
Maraqlı
A
Bu gün Gülüstan müqaviləsinin imzalandığı gündən 205 il ötür.

“Ölkə.Az” Azərbaycan torpaqlarının İran və Rusiya arasında bölünməsinə səbəb olan Gülüstan müqaviləsi barədə kiçik yazını oxucularına təqdim edir.
XVIII-XIX əsrlərdə Xəzər regionu Orta və Yaxın Şərqdə gedən geosiyasi rəqabət arenasına çevrilir və bu orbitə Türkiyə və İranla bərabər Rusiya, İngiltərə və Fransa cəlb olunmuşdu. Səfəvi dövlətinin zəifləməsi faktı Xəzər regionunda hərbi-siyasi vəziyyəti gərginləşdirdi. Bu isə öz növbəsində Türkiyə və Rusiyanın regionda möhkəmlənmək istəyindən yaranmışdı.

Qara dənizə çıxışdan məhrum olan Rusiya Xəzər və Xəzəryanı bölgə üzərində öz hakimiyətini qurmaq və bütün Avropa-Asiya ticarətini Türk-Aralıq dənizindən Baltika-Volqa-Xəzər yoluna keçirmək arzusunda idi. Rusiyanın geosiyasi məqsədləri o zaman I Pyotr tərəfindən dəqiq müəyyənləşdirilib: “Bizim maraqlar heç bir dövlətin Xəzər dənizində möhkəmlənməsinə yol vermir”.

Rusiya bu məsələ ilə bağlı Türkiyəyə rəsmi olaraq bildirib ki, heç bir dövlət, xüsusi olaraq da Türkiyə Xəzər sahillərinə buraxılmayacaq. Türkiyə öz tərəfindən Rusiyanın Qara dənizə olan yolunu kəsərək Krım tatarlarının və özünün Qafqazda olan digər tərəfdarlarının köməyi ilə Volqa-Xəzər ticarət yolunu bağlamağa cəhd etdi. Bununla Rusiya Şərq bazarlarına çıxışdan məhrum edildi. Bu işdə Osmanlı dövləti Qərb ölkələrinin və birinci növbədə İngiltərənin köməyinə arxalanırdı. İngiltərə öz növbəsində Rusiyanın Orta Asiyada mövqeyinin möhkəmlənməsindən ehtiyat edərək, bu regionda rus ekspansiyası ilə razılaşa bilməzdi. Lakin I Pyotr böyük orduya arxalanaraq öz rəqibini qabaqlamağa nail oldu və 1721-ci ildə İsveç üzərində qələbə qazandı. Bu qələbədən sonra 1722-ci ilin iyulunda l Pyotr böyük bir ordu və 274 gəmi ilə Həştərxandan Azərbaycanın Şirvan və Xəzəryanı bölgələri istiqamətində hərbi yürüşə başladı. Güney Qafqazın hüquqi cəhətdən Azərbaycan – Səfəvi dövlətinə tabe olmasına baxmayaraq, I Pyotr mərkəzi dövlətin zəifləməsindən istifadə edərək Azərbaycanın Xəzərsahili ərazisini zəbt etdi. XVIII əsrin 20-30-cu illərində Güney Qafqazın qalan hissəsi isə Osmanlı İmperiyasının tərkibinə keçdi. Abbas Mirzə Qacarın qəhrəmancasına müqavimət göstərməyinə baxmayaraq, Azərbaycanın bir hissəsinin işğalı və iki yerə parçalanması baş verdi.

1796-cı ildə Azərbaycana yürüş edərək 30 min nəfərlik ordu ilə Dərbənddən keçib Qubanı, Bakını, Salyan və Şamaxını tutan rus generalı qraf B.Zubov öz hökmdarlarından, “Muğanı ələ keçirdikdən sonra orada bir qala tikdir, adını “Yekaterina sert” (“Yekaterinanın ürəyi”) qoy və orada iki min cavan rus əsgəri məskunlaşdır. Həmin gənc əsgərləri erməni və gürcü qızları ilə evləndirib onları xüsusi torpaq sahələri və silahla təmin et” məzmununda tapşırıq aldı.
1813-cü ilin 12 oktyabr tarixində imzalanan birinci müqavilə ilə Azərbaycan Rusiya ilə İran arasında bölündü. Çar Rusiyası Osmanlı İmperiyası arasında 1812-ci ilin yayında imzalanan Buxarest müqaviləsinə əsasən, Osmanlı İmperiyası rusların Qafqazı işğalını tanıyır, bu torpaqlara olan iddiasından əl çəkirdi. 1812-ci ildə Napoleonun Rusiya hücumundan faydalanmağa çalışan İran vəliəhdi Abbas Mirzə Rusiyanın işğal etdiyi Azərbaycan xanlıqlarına hücum etsə də, general P.Kotlyarevski bu hücumları dəf edir və bölgədə hərbi-siyasi üstünlük qazanır. Hadisələr İngiltərəni bərk narahat edir və onların təkidi ilə İran Rusiya ilə müqavilə imzalamaq qərarına gəlir.

1813-cü ilin 12 oktyabrında “Gülüstan” sülh müqaviləsindən əvvəl Azərbaycanın ümumi ərazisi 410 min kvadrat kilometr olub. Azərbaycan torpaqlarının parçalanmasına xidmət edən bu biabırçı sülh anlaşması barədə Abbasqulu Bakıxanov “Gülüstani-İrəm” adlı əsərində belə yazırdı: “Həmin ilin baharında (1813-cü il) İran dövləti ruslar tərəfindən alınan ölkələri geri qaytarmaqdan naümid oldu. Rum (Osmanlı) barışığı və Xorasanda baş verən iğtişaş nəticəsində şah barışığa meyil göstərdi. Mirzə Əbülhəsən xan Şirazi İran dövləti tərəfindən vəkil edildi. Sərdar Ratişşev də gəldi. Qarabağın Gülüstan adlı yerində, hicri 1228-ci (1813) ildə, təşrin-əvvəl (oktyabr) ayının 12-də Rusiya və İran dövlətləri arasında əhdnamə bağlandı”.

Bu müqavilə tarixə imzalandığı yerin, yəni Gülüstan kəndinin adı ilə- Gülüstan müqaviləsi kimi daxil oldu. Müqaviləni İran tərəfdən şahın vəkili Mirzə Əbdülhəsən xan, Rusiya tərəfdən isə Ratişev imzaladı. 11 maddədən ibarət müqavilə ilə yurdumuz amansızcasına bölüşdürüldü, düşmənçiliyə son qoymaq üçün iki istilaçı ölkə bundan sonra "əbədi dostluq şəraitində yaşayacaqlarına" söz verdilər.

General Ratişevin yazışmalarında bu müqavilə həm də “İran dövləti ilə ümümrusiya imperiyası arasında əbədi sülh haqqında traktat” kimi təqdim olunurdu. Qeyd etmək lazımdır ki, sülh müqaviləsinin maddələrinin razılaşdırılması üzərində də iş xeyli gərgin keçdi. Qacar sarayını bu müqavilənin bağlanmasına meyilləndirmək üçün Qor Uzeley də xüsusi canfəşanlıq göstərdi ki, general Ratişev də öz yazışmalarında Rusiya maraqlarının qorunmasına kömək edən bu ingilis diplomatına minnətdarlığını bildirirdi.

Gülüstan müqaviləsi giriş və 11 maddədən ibarətdir. Müqavilənin mətni öz dövrünün dil üslubiyyatına uyğun olaraq hazırlanmışdır. Ona görə bugünkü gün üçün onun dili həm rus dilində, həm də fars dilində kifayət qədər ağırdır və bu mətnin Azərbaycan dilinə tərcüməsi əlavə şərhləri və izahatları tələb edir. Azərbaycan dilində bu müqavilənin mətni kütləvi informasiya vasitələrində çap olunsa da, onun yenidən və daha peşəkar səviyyədə tərcüməsinə ehtiyac var. Çünki bu mətnin hər ifadəsi özlüyündə hüquqi öhdəliklərin daşıyıcısıdır və onların tərcüməsindəki yanlışlıq həmin öhdəliklərin lazımınca təsəvvür edilməsini çətinləşdirə bilər.

Müqavilənin sonuncu maddəsindən göründüyü kimi, Gülüstan müqaviləsi rus dilində tərtib olunub və sonra da fars dilinə tərcümə edilib. Qeyd etmək lazımdır ki, müqavilənin fars dilinə tərcüməsində kifayət qədər sərbəstliyə yol verilib, mətndə fars dilinin üslubiyyatından irəli gələn çoxlu təkrar məzmunlu ifadələr işlədilib. Sülh müqaviləsinin bağlanması üçün aparılan müzakirələrin şahidi olmuş İngiltərənin İrandakı elçiliyinin katibi Moriyer də bu məqamı müşahidə edərək yazırdı: "Gülüstan müqaviləsinin farsca nüsxəsi İran ibarələri ilə yazılıb".

1813-cü ildə Gülüstan müqaviləsi bağlandıqdan sonra Azərbaycanın bir hissəsi, o cümlədən Qazi-Qumuq, Tiflis, İrəvan və Qarabağ xanlıqları Rusiyanın himayəsinə keçdi. Az sonra Quba, Dərbənd, Şirvan və Bakı xanlıqları da Rusiya qoşunları tərəfindən işğal olundu.

"Gülüstan müqaviləsi"ndə bircə dəfə də olsun "Azərbaycan" adına rast gəlinmir. "Türkmənçay müqaviləsi"ndə də Azərbaycanın adı göstərilməyib. Rusiya və İran törətdikləri cinayəti, işğal faktını gizlətmək üçün Azərbaycan adını müqaviləyə salmayıblar. Gülüstan müqaviləsi ilə təkcə Azərbaycana aid torpaqlar deyil, həm də Dağıstan camaatlıqları və gürcü çarlıqları Rusiyanın ixtiyarına keçmişdi. Bizim faciələrin başlanğıcı olan Gülüstan müqaviləsində qeyd edilən ən əsas məsələlərdən biri – İran, Azərbaycan torpaqlarına köçmək istəyən ermənilərə nəinki maneçilik törətməməli, əksinə kömək edilməli idi. Müqaviləyə əsasən, həmin ermənilərin mal və mülklərini satmağa İran hökuməti yardım göstərməliydi. 1814-cü ildən ermənilər Gəncə, Bakı və Qarabağda sərbəst şəkildə məskunlaşmağa başladılar. Ruslar çox qısa zamanda ermənilərdən hökumət strukturlarında da istifadə etməyə girişdilər. Bu zaman Rusiyadan kömək umaraq öz hakmiyyətini qorumaq istəyən xanların vəziyyəti lap ağırlaşdı. Bir çoxlarının xan titulu daşımaq ixtiyarı əlindən alınmış, maksimum özünü bəy adlandırmağa icazə verilmişdi. Azərbaycan xanlarına bölgədə olan rus generalının qəbuluna düşmək şansı da tanınmırdı. Onları, uzaqbaşı, polkovnikin köməkçisi qəbul edirdi. 1819-cu ildə Şəki xanlığı, 1820-ci ildə Şirvan xanlığı ləğv edildi. 1822-ci ildə Qarabağ xanlığı da ləğv edildi və onun yerində komendant üsul- idarəsi təsis edildi. Ruslar onları Qacarlara qarşı müharibəyə dəvət edən xanlıqları məhv etməyə başladılar. Xan sülalələri məhv olduqca ermənilərin saraylarda mövqeləri güclənməyə başlandı.

1828-ci il fevral ayının 22-də Rusiya ilə İran arasında Türkmənçay müqaviləsinin imzalanması ilə əslində Gülüstan müqaviləsinin müddəaları da öz qüvvəsini itirdi. Bu məsələ Türkmənçay müqaviləsinin 2-ci maddəsində əksini tapıb. Həmin maddədə deyilirdi: “Ali tərəflər arasındakı düşmənçilik imperatorun iradəsinə görə başa çatdığı üçün Gülüstan müqaviləsinin müddəaları da ləğv olunur. Ona görə əlahəzrət İran şahənşahı və əlahəzrət ümumrusiya imperatoru lazım bildilər ki, Rusiya ilə İran arasında sülh və dostluq əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi üçün adı çəkilən müqaviləni aşağıdakı maddələrlə və şərtlərlə əvəz etsinlər”. Bununla da Gülüstan müqaviləsinin hüquqi mövcudluğuna son qoyuldu.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Dövlət qurumlarının bürokratik tələblərinə görə geri çəkilməyin...

Dövlət qurumlarının bürokratik tələblərinə görə geri çəkilməyin...
00:44
Bu gün
1477
Maraqlı
A
"Ölkə.Az" Milli.Az-a istinadən günün ulduz falını təqdim edir:

Qoç - Enerjili, iradəli, qətiyyətli olun. Məqsədyönlü hərəkət və fəaliyyət üçün uğurlu zamandır. İmkanlarınızı və potensialınızı obyektiv dəyərləndirin.

Vədlərə aldanmayın, şirnikləndirici təkliflərə inanmayın.

Günün ikinci yarısında yaranacaq problemlərin optimal həll yollarını arayın. Bütün maneələri və sədləri dəf edə biləcəksiniz.

Əvvəlcədən planlaşdırdığınızdan da artıq işlər görə bilərsiniz. Fiziki işdə xeyir var. İdmanla məşğul olun.

Münasibətlərinizdə spontanlığa ehtiyac duyulur.

Buğa - Hissiyyatınıza inanın. İntuisiyanız əsasında hərəkət edə bilərsiniz.  Kənardan məsləhətlərə çox qulaq asmayın. Onların əksəriyyətinin reallıqla heç bir əlaqəsi yoxdur. Məntiqli və soyuqqanlı olun.

Günün ikinci yarısında ideyalarınızdan birini reallaşdırmağa başlayın. Vaxtınızı fövtə verməyin, mənasız işlərlə məşğul olmayın.

Yeni əməkdaşlığa başlamaq üçün əlverişli zamandır. Tərəfdaşlarla münasibətlərdə müəyyən nüansları konkretləşdirmək zamanıdır.
Axşam saatlarında bütün işləri unudaraq istirahət edin.

Əkizlər - Qarışıq, mürəkkəb gündür. Həllini tələb edən məsələlərin, problemlərin sayı sürətlə artacaq. Uzun müddətdən bəri çözülməmiş qalmış mübahisəli məsələnin nizamlanması ilə məşğul olun. Amma bununla belə, problemlərin miqyasını süni şəkildə böyütməyin.

Günün ikinci yarısında maneələrin aradan qaldırılmasında astagəllik etməyin. Dövlət qurumlarına baş çəkməyi təxirə salmayın. Başladığınız işləri yarımçıq qoymayın.

Dəyər verdiyiniz insanla münasibətləriniz sınağa çəkiləcək.

Axşam saatlarında gəzintiyə çıxın.

Xərçəng - Tərəfdaş və şəriklərlə münasibətləri təftiş etməyin zamanıdır. Yalnız özünü düşünən insanlardan uzaq durun.

Mənafelərinizi başqalarının maraqlarına qurban verməyin.

Zərurət yaranarsa, sərt davranın.

Günün ikinci yarısında yeni əlaqələr yaradın. Mövcud təmaslar arasında qeyri-effektiv olanları dayandırın. Ballastdan, irəliyə doğru hərəkətinizi əngəlləyən yükdən qurtulun.

Ünvanınıza sərt iradların və tənqidlərin səslənəcəyinə hazır olun. 

Axşam saatları romantik anlar vəd etmir. Hisslərin etirafına tələsməyin. 

Şir - Sayıq və ehtiyatlı olun. Yaranan çətinlikləri araşdırmamış həllə başlamayın. Yaşananların aydın mənzərəsinə nail olmaq üçün biliklərinizdən faydalanın. Obyektiv olun, hisslərə qapılmayın.

Günün ikinci yarısında hadisələrin mahiyyətini anlayın. Yeni tərəfdaş və ya dost qazana bilərsiniz. 

Dəyər verdiyiniz insanlarla təmaslarda eqoistlik etməyin.

Səmimiyyət bir çox problemləri aradan qaldıra bilər.

Axşam saatlarında ailəvi istirahəti seçin.

Qız - Qüvvənizə əmin olun, şübhələrə qapılmayın. Ən ağır işin öhdəsindən asanlıqla gələ bilərsiniz. Məqsədlərə çatmaq üçün effektiv fəaliyyətə ehtiyac duyulur. Maraqlı sifariş və ya tapşırıq olarsa, cari işləri unutmayın. Rutinlikdən qaçmaq mümkün deyil.

Günün ikinci yarısında çalışdığınız kollektivdə zəhmətkeş, səmimi insan olun. Mübahisələrə qatılmayın, əlavə münaqişələr yaratmayıvn.

Gündəlik qayğıların həllində qeyri-ordinar həllərdən yararlana bilərsiniz. 

Qarşı tərəfin ideyalarına və istəklərinə daha çox vaxt ayırın.

Tərəzi - Çevik, mütəhərrik olun. Praqmatizmi unutmayın, emosiyalara uymayın. Ciddi irəliləyişə nail olmaq istəyirsinizsə, zəhmət çəkməli, problemləri həll etməlisiniz. Qarşınıza qoyduğunuz məqsədə çatmaq üçün imkanlarınızdan maksimum yararlanın.

Günün ikinci yarısında həmkarlarınız sizdən yardım və ya məsləhət istəyəcəklər. Əla bələd olduğunuz sahədə ekspert kimi çıxış edə bilərsiniz. Nəzəriyyəyə aludə olsanız, sizi dinləməyəcəklər.

Spontan, aqressiv davranmayın.

Eqoist insan təsiri bağışlamayın.

Əqrəb - Cari işlərdə uğur əldə etmək imkanlarınız artır. Yeni layihəni və ya sifarişi uğurla reallaşdıra bilərsiniz. Qətiyyətli, iradəli olun. Mənasız söhbətlərə qatılmayın. Yaramaz insanlardan uzaq durun.

Günün ikinci yarısında rəqibləri üstələyin. Ümumiyyətlə, rəqabətdə bütün vasitələri məqbul sayan insanın dərsini vermək zamanı çatıb.

Mühüm xəbərin alınması, işgüzar məktubun gəlişi istisna deyil
Axşam saatlarında ünsiyyətdə anlaşılmazlıq və mübahisə yaranacaq.

Oxatan - İdarəetmə və iqtisadiyyat sahələrində biliklərinizi artırmalısınız. Yeni təcrübə əxz etməyə çalışın. Fəaliyyət sahəsindəki uğurlarınızı artırmaq istəyirsinizsə, soyuqqanlı olmalısınız. Sirlərinizi bölüşməyə tələsməyin. 

Günün ikinci yarısında situasiyaya uyğun hərəkət edin. Tələsik qərarlar verməyin. Yaxın ətrafınızdakı insanların abstrakt məsləhətlərinə qulaq asmayın. Konkret işlərin həlli ilə məşğul olun.

Sənədləşdirmədə diqqətli olun. Başa vurmadığınız işin bitdiyini sanmayın.

Sevdiyiniz insana axşam saatlarında hədiyyə verin.

Oğlaq - Birmənalı gün deyil. Çətinliklərin sayı artacaq. Bütün diqqəti işə yönəltmək gərəkdir. Dövlət qurumlarının bürokratik tələbləri sizi geri çəkilməyə vadar etməməlidir. İşdə nəzarət güclənəcək.

Günün ikinci yarısında sizdən az qala hər addım üçün hesabat tələb olunacaq. İşgüzar fəaliyyətlə şəxsi həyat arasında balans tapmaq gərəkdir. Axşam saatlarını dəyər verdiyiniz insana ayırın.

Pozitiv olun.

Dolça - İllüziyalara qapılmayın. Real işlərə üstünlük verin, xülyalardan qurtulun. Hadisələrə nəzarət etmək üçün zəruri rıçaqlara yiyələnməsəniz, olaylar əleyhinizə işləyəcək.

Yeni layihəyə başlayıbsınızsa, çətinliklər istisna deyil.

Günün ikinci yarısında kiçik maneələr və sədlər sizi usandırmamalıdır. Bədbinliyə qapılmayın. Nikbin olun.

Resurslarınıza yenidən nəzər salın, potensialınızı dəyərləndirin.

Şəxsi münasibətlərdə aktivliyi azaldın.

Yeni məlumatlar və informasiya əldə etməyə çalışın.

Balıqlar - Səhər saatlarından etibarən peşəkar fəaliyyətinizlə bağlı məsələləri həll etməyə çalışın. Xidməti səlahiyyətlər çərçivəsini aşmayın. Əlavə imkanlar aramayın. 

Günün ikinci yarısı sənədləşdirmə ilə bağlı işlər, hesabatların hazırlanması üçün əlverişlidir. Gərəkli məlumatları vaxtında əldə etmək üçün bütün vasitələrdən yararlanın. Qarşılıqlı əlaqələri gücləndirin. Həmkarlarla təmaslarda aktiv olun.

Dəyər verdiyiniz insanla ünsiyyətdə kreativlik nümayiş etdirin.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Həmkarları Əlikramı efirdə İFŞA ETDİLƏR

Həmkarları Əlikramı efirdə İFŞA ETDİLƏR
23:59
20.10.2018
2736
Maraqlı
A
Müğənni-meyxanaçı Samirə Yusifqızı "Praym-şok" verilişində həmkarı Əlikram Bayramovu ifşa edib.

"Ölkə.Az"ın məlumatına görə, Salyandan olan gənc ifaçının oxuduğu və Əlikram Bayramovun müəllifi olduğu iddia edilən "Könül sevən göyçək olar" mahnısının məşhur türk mahnısı "Ayrılamam yar səndən"in plagiatı olduğu üzə çıxıb. Meyxanaçı Oqtay Kamil də gənc ifaçıya "Əlikram səni aldadıb" deyərək təsəlli verib. Tanınmış musiqiçi Rəhman Məmmədli isə Ə.Bayramov haqda bunları deyib:

"Əlikram özü üçün yazdığı mahnılarla toyxanaları partladır, başqaları üçün yazdıqları isə uğur qazana bilmir".
Qeyd edək ki, "Praym-şok" verilişinin aparıcısı əməkdar artist Çingiz Əhmədovdur.

İntiqam VALEHOĞLU
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA