Azərbaycanı iki yerə bölən müqavilənin imzalanmasından 205 il ötdü

Azərbaycanı iki yerə bölən müqavilənin imzalanmasından 205 il ötdü
09:24
12.10.2018
9887
Maraqlı
A
Bu gün Gülüstan müqaviləsinin imzalandığı gündən 205 il ötür.

“Ölkə.Az” Azərbaycan torpaqlarının İran və Rusiya arasında bölünməsinə səbəb olan Gülüstan müqaviləsi barədə kiçik yazını oxucularına təqdim edir.
XVIII-XIX əsrlərdə Xəzər regionu Orta və Yaxın Şərqdə gedən geosiyasi rəqabət arenasına çevrilir və bu orbitə Türkiyə və İranla bərabər Rusiya, İngiltərə və Fransa cəlb olunmuşdu. Səfəvi dövlətinin zəifləməsi faktı Xəzər regionunda hərbi-siyasi vəziyyəti gərginləşdirdi. Bu isə öz növbəsində Türkiyə və Rusiyanın regionda möhkəmlənmək istəyindən yaranmışdı.

Qara dənizə çıxışdan məhrum olan Rusiya Xəzər və Xəzəryanı bölgə üzərində öz hakimiyətini qurmaq və bütün Avropa-Asiya ticarətini Türk-Aralıq dənizindən Baltika-Volqa-Xəzər yoluna keçirmək arzusunda idi. Rusiyanın geosiyasi məqsədləri o zaman I Pyotr tərəfindən dəqiq müəyyənləşdirilib: “Bizim maraqlar heç bir dövlətin Xəzər dənizində möhkəmlənməsinə yol vermir”.

Rusiya bu məsələ ilə bağlı Türkiyəyə rəsmi olaraq bildirib ki, heç bir dövlət, xüsusi olaraq da Türkiyə Xəzər sahillərinə buraxılmayacaq. Türkiyə öz tərəfindən Rusiyanın Qara dənizə olan yolunu kəsərək Krım tatarlarının və özünün Qafqazda olan digər tərəfdarlarının köməyi ilə Volqa-Xəzər ticarət yolunu bağlamağa cəhd etdi. Bununla Rusiya Şərq bazarlarına çıxışdan məhrum edildi. Bu işdə Osmanlı dövləti Qərb ölkələrinin və birinci növbədə İngiltərənin köməyinə arxalanırdı. İngiltərə öz növbəsində Rusiyanın Orta Asiyada mövqeyinin möhkəmlənməsindən ehtiyat edərək, bu regionda rus ekspansiyası ilə razılaşa bilməzdi. Lakin I Pyotr böyük orduya arxalanaraq öz rəqibini qabaqlamağa nail oldu və 1721-ci ildə İsveç üzərində qələbə qazandı. Bu qələbədən sonra 1722-ci ilin iyulunda l Pyotr böyük bir ordu və 274 gəmi ilə Həştərxandan Azərbaycanın Şirvan və Xəzəryanı bölgələri istiqamətində hərbi yürüşə başladı. Güney Qafqazın hüquqi cəhətdən Azərbaycan – Səfəvi dövlətinə tabe olmasına baxmayaraq, I Pyotr mərkəzi dövlətin zəifləməsindən istifadə edərək Azərbaycanın Xəzərsahili ərazisini zəbt etdi. XVIII əsrin 20-30-cu illərində Güney Qafqazın qalan hissəsi isə Osmanlı İmperiyasının tərkibinə keçdi. Abbas Mirzə Qacarın qəhrəmancasına müqavimət göstərməyinə baxmayaraq, Azərbaycanın bir hissəsinin işğalı və iki yerə parçalanması baş verdi.

1796-cı ildə Azərbaycana yürüş edərək 30 min nəfərlik ordu ilə Dərbənddən keçib Qubanı, Bakını, Salyan və Şamaxını tutan rus generalı qraf B.Zubov öz hökmdarlarından, “Muğanı ələ keçirdikdən sonra orada bir qala tikdir, adını “Yekaterina sert” (“Yekaterinanın ürəyi”) qoy və orada iki min cavan rus əsgəri məskunlaşdır. Həmin gənc əsgərləri erməni və gürcü qızları ilə evləndirib onları xüsusi torpaq sahələri və silahla təmin et” məzmununda tapşırıq aldı.
1813-cü ilin 12 oktyabr tarixində imzalanan birinci müqavilə ilə Azərbaycan Rusiya ilə İran arasında bölündü. Çar Rusiyası Osmanlı İmperiyası arasında 1812-ci ilin yayında imzalanan Buxarest müqaviləsinə əsasən, Osmanlı İmperiyası rusların Qafqazı işğalını tanıyır, bu torpaqlara olan iddiasından əl çəkirdi. 1812-ci ildə Napoleonun Rusiya hücumundan faydalanmağa çalışan İran vəliəhdi Abbas Mirzə Rusiyanın işğal etdiyi Azərbaycan xanlıqlarına hücum etsə də, general P.Kotlyarevski bu hücumları dəf edir və bölgədə hərbi-siyasi üstünlük qazanır. Hadisələr İngiltərəni bərk narahat edir və onların təkidi ilə İran Rusiya ilə müqavilə imzalamaq qərarına gəlir.

1813-cü ilin 12 oktyabrında “Gülüstan” sülh müqaviləsindən əvvəl Azərbaycanın ümumi ərazisi 410 min kvadrat kilometr olub. Azərbaycan torpaqlarının parçalanmasına xidmət edən bu biabırçı sülh anlaşması barədə Abbasqulu Bakıxanov “Gülüstani-İrəm” adlı əsərində belə yazırdı: “Həmin ilin baharında (1813-cü il) İran dövləti ruslar tərəfindən alınan ölkələri geri qaytarmaqdan naümid oldu. Rum (Osmanlı) barışığı və Xorasanda baş verən iğtişaş nəticəsində şah barışığa meyil göstərdi. Mirzə Əbülhəsən xan Şirazi İran dövləti tərəfindən vəkil edildi. Sərdar Ratişşev də gəldi. Qarabağın Gülüstan adlı yerində, hicri 1228-ci (1813) ildə, təşrin-əvvəl (oktyabr) ayının 12-də Rusiya və İran dövlətləri arasında əhdnamə bağlandı”.

Bu müqavilə tarixə imzalandığı yerin, yəni Gülüstan kəndinin adı ilə- Gülüstan müqaviləsi kimi daxil oldu. Müqaviləni İran tərəfdən şahın vəkili Mirzə Əbdülhəsən xan, Rusiya tərəfdən isə Ratişev imzaladı. 11 maddədən ibarət müqavilə ilə yurdumuz amansızcasına bölüşdürüldü, düşmənçiliyə son qoymaq üçün iki istilaçı ölkə bundan sonra "əbədi dostluq şəraitində yaşayacaqlarına" söz verdilər.

General Ratişevin yazışmalarında bu müqavilə həm də “İran dövləti ilə ümümrusiya imperiyası arasında əbədi sülh haqqında traktat” kimi təqdim olunurdu. Qeyd etmək lazımdır ki, sülh müqaviləsinin maddələrinin razılaşdırılması üzərində də iş xeyli gərgin keçdi. Qacar sarayını bu müqavilənin bağlanmasına meyilləndirmək üçün Qor Uzeley də xüsusi canfəşanlıq göstərdi ki, general Ratişev də öz yazışmalarında Rusiya maraqlarının qorunmasına kömək edən bu ingilis diplomatına minnətdarlığını bildirirdi.

Gülüstan müqaviləsi giriş və 11 maddədən ibarətdir. Müqavilənin mətni öz dövrünün dil üslubiyyatına uyğun olaraq hazırlanmışdır. Ona görə bugünkü gün üçün onun dili həm rus dilində, həm də fars dilində kifayət qədər ağırdır və bu mətnin Azərbaycan dilinə tərcüməsi əlavə şərhləri və izahatları tələb edir. Azərbaycan dilində bu müqavilənin mətni kütləvi informasiya vasitələrində çap olunsa da, onun yenidən və daha peşəkar səviyyədə tərcüməsinə ehtiyac var. Çünki bu mətnin hər ifadəsi özlüyündə hüquqi öhdəliklərin daşıyıcısıdır və onların tərcüməsindəki yanlışlıq həmin öhdəliklərin lazımınca təsəvvür edilməsini çətinləşdirə bilər.

Müqavilənin sonuncu maddəsindən göründüyü kimi, Gülüstan müqaviləsi rus dilində tərtib olunub və sonra da fars dilinə tərcümə edilib. Qeyd etmək lazımdır ki, müqavilənin fars dilinə tərcüməsində kifayət qədər sərbəstliyə yol verilib, mətndə fars dilinin üslubiyyatından irəli gələn çoxlu təkrar məzmunlu ifadələr işlədilib. Sülh müqaviləsinin bağlanması üçün aparılan müzakirələrin şahidi olmuş İngiltərənin İrandakı elçiliyinin katibi Moriyer də bu məqamı müşahidə edərək yazırdı: "Gülüstan müqaviləsinin farsca nüsxəsi İran ibarələri ilə yazılıb".

1813-cü ildə Gülüstan müqaviləsi bağlandıqdan sonra Azərbaycanın bir hissəsi, o cümlədən Qazi-Qumuq, Tiflis, İrəvan və Qarabağ xanlıqları Rusiyanın himayəsinə keçdi. Az sonra Quba, Dərbənd, Şirvan və Bakı xanlıqları da Rusiya qoşunları tərəfindən işğal olundu.

"Gülüstan müqaviləsi"ndə bircə dəfə də olsun "Azərbaycan" adına rast gəlinmir. "Türkmənçay müqaviləsi"ndə də Azərbaycanın adı göstərilməyib. Rusiya və İran törətdikləri cinayəti, işğal faktını gizlətmək üçün Azərbaycan adını müqaviləyə salmayıblar. Gülüstan müqaviləsi ilə təkcə Azərbaycana aid torpaqlar deyil, həm də Dağıstan camaatlıqları və gürcü çarlıqları Rusiyanın ixtiyarına keçmişdi. Bizim faciələrin başlanğıcı olan Gülüstan müqaviləsində qeyd edilən ən əsas məsələlərdən biri – İran, Azərbaycan torpaqlarına köçmək istəyən ermənilərə nəinki maneçilik törətməməli, əksinə kömək edilməli idi. Müqaviləyə əsasən, həmin ermənilərin mal və mülklərini satmağa İran hökuməti yardım göstərməliydi. 1814-cü ildən ermənilər Gəncə, Bakı və Qarabağda sərbəst şəkildə məskunlaşmağa başladılar. Ruslar çox qısa zamanda ermənilərdən hökumət strukturlarında da istifadə etməyə girişdilər. Bu zaman Rusiyadan kömək umaraq öz hakmiyyətini qorumaq istəyən xanların vəziyyəti lap ağırlaşdı. Bir çoxlarının xan titulu daşımaq ixtiyarı əlindən alınmış, maksimum özünü bəy adlandırmağa icazə verilmişdi. Azərbaycan xanlarına bölgədə olan rus generalının qəbuluna düşmək şansı da tanınmırdı. Onları, uzaqbaşı, polkovnikin köməkçisi qəbul edirdi. 1819-cu ildə Şəki xanlığı, 1820-ci ildə Şirvan xanlığı ləğv edildi. 1822-ci ildə Qarabağ xanlığı da ləğv edildi və onun yerində komendant üsul- idarəsi təsis edildi. Ruslar onları Qacarlara qarşı müharibəyə dəvət edən xanlıqları məhv etməyə başladılar. Xan sülalələri məhv olduqca ermənilərin saraylarda mövqeləri güclənməyə başlandı.

1828-ci il fevral ayının 22-də Rusiya ilə İran arasında Türkmənçay müqaviləsinin imzalanması ilə əslində Gülüstan müqaviləsinin müddəaları da öz qüvvəsini itirdi. Bu məsələ Türkmənçay müqaviləsinin 2-ci maddəsində əksini tapıb. Həmin maddədə deyilirdi: “Ali tərəflər arasındakı düşmənçilik imperatorun iradəsinə görə başa çatdığı üçün Gülüstan müqaviləsinin müddəaları da ləğv olunur. Ona görə əlahəzrət İran şahənşahı və əlahəzrət ümumrusiya imperatoru lazım bildilər ki, Rusiya ilə İran arasında sülh və dostluq əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi üçün adı çəkilən müqaviləni aşağıdakı maddələrlə və şərtlərlə əvəz etsinlər”. Bununla da Gülüstan müqaviləsinin hüquqi mövcudluğuna son qoyuldu.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

“Whatsap” istifadəçilərinin nəzərinə — Artıq mesajlaşa bilməyəcəksiniz

“Whatsap” istifadəçilərinin nəzərinə
16:39
Bu gün
1449
Maraqlı
A
Yeni ildən “Whatsap” bəzi telefonlarda işləməyəcək.

“Ölkə.Az” xəbər verir ki, bu barədə məlumatı “WhatsApp”ı satın alan “Facebook” tərəfindən bildirilib. 

Bir tərəfdən şirkət öz yenilikləri ilə istifadəçilərini sevindirərkən, digər tərəfdən də  bir çox cihazlardan dəstəyini çəkir. 

Belə ki, 2019-cu il 31 dekabrdan “Whatsap” Windows sistemi ilə çalışan mobil cihazları dəstəklənməyəcək. Bundan başqa Android 7.3.7 və iOS 7 ilə çalışan köhnə model “iPhone” telefonlarının istifadəçiləri də mesajlaşa bilməyəcəklər.

Ölkə.Az

 

ŞƏRH YAZ
0

Ciddi maliyyə itkiləri, texnikanın sıradan çıxması, qiymətli əşyaların korlanması mümkündür — Günün qoroskopu

Ciddi maliyyə itkiləri, texnikanın sıradan çıxması, qiymətli əşyaların korlanması mümkündür
09:15
Bu gün
2060
Maraqlı
A
"Ölkə.Az" günün ulduz falını təqdim edir:

Qoç - Narahatlıqlar çox olacaq, birmənalı olmayan gündür. Bir tərəfdən, xeyli maraqlı işlər olacaq, onların həlli qarşınızda yeni perspektivlər açacaq.  Digər tərəfdən isə istənilən fəaliyyət çox yorucu görünür və bir çoxları işləmək əvəzinə bədbin düşüncələrə qapılmağa üstünlük verirlər.

Buğa - Yaxınlarınızın köməyinə ümid edə bilərsiniz. Çətinliyiniz yaranan zaman onlara müraciət etməkdən çəkinməyin. İstənilən məsələnin ən yaxşı həlli - qüvvələrin birləşdirilməsidir. Problemlərlə təkbaşına savaş cəhdi isə çətin ki, uğurla bitə. Sövdələşmələr bağlamaq, iri alış-veriş etmək məsləhət deyil.
Maliyyə məsələlərində ehtiyat, sənədlərin hazırlanmasında səliqə bu gün xüsusilə vacibdir. Diqqətsizlik gələcəkdə ciddi problemlərə səbəb ola bilər. İstənilən, hətta ən xırda, qanun pozuntusu bu gün xüsusilə yolverilməzdir.

Əkizlər - Təəccüblü deyil ki, yox yerdən mübahisə yaranır, fikir ayrılıqları dərinləşir, kimsə güzəştə getmək istəmir.
Müxtəlif nəsillərin nümayəndələri bir-birilə dil tapmaqda çətinlik çəkirlər. Atalarla övladların münaqişəsi uzanır. Ciddi maliyyə itkiləri, texnikanın sıradan çıxması, qiymətli əşyaların korlanması mümkündür. Risk etmək, eksperimentlər aparmaq məsləhət deyil.

Xərçəng - Günün ilk yarısı çox pis keçir. Mənfi emosiyalarınız aşıb-daşır, yaxşı əhval-ruhiyyədən danışmağa dəyməz, adəti ruh yüksəkliyiniz də itib. Yaxınlarınızla aranızda ciddi fikir ayrılıqları yarana bilər, sizə elə gəlir ki, kimsə sizi anlamır, sevmir.
Axşam emosional gərginlik aradan qalxacaq, cari məsələlərin həlli asanlaşacaq. Pul və ya qiymətli hədiyyələr ala bilərsiniz. Sevdiyiniz adamın xoş sürprizlər etməsi mümkündür. Həyati potensialınız yüksəkdir.

Şir - Mürəkkəb, gərgin, yorucu gündür. Tez-tez boş şeylərə görə əsəbləşir, başqalarının əhəmiyyət vermədiklərini ürəyinizə salırsınız. Yaxınlarınız tez-tez sizə xoşagəlməz hadisələri xatırladır və qəlbinizi incidirlər. Bəzi məişət problemlərinin həlli üçün qohumlarınıza ağız açmalı olacaqsınız.  
Əgər bu gün hansısa vacib qərarı verməli olsanız, ciddi maneələrlə qarşılaşacaqsınız. Öz gücünüzü düzgün hesablamağınız vacibdir. Əgər gücünüz yoxdursa, ümumiyyətlə heç nə etməyin.

Qız - Gərəksiz xərclər, maliyyə itkiləri bu vaxt daha çoxdur. İşə köklənmək çətindir, fikriniz Bağdadda xurma dərir. Bir çoxları təklikdə, yaxud təmasları minimuma endirərək məhsuldar işləməyi bacarırlar.
Günün ikinci yarısı müsbət tendensiyaların təsiri güclənəcək. Axşam xoş sürprizlər, uğurlu təsadüflər, maraqlı görüşlər gözlənilir. Uzun müddətdən bəri davam edən bir münaqişəni bitirmək şansı var.

Tərəzi - Hazırlıq günüdür. Hansısa işi başa çatdıracağınıza ümid etməyin, amma ilkin hazırlıqları əla aparırsınız. İşgüzar görüşlər yaxşı keçir, əvvəllər sizin nöqteyi-nəzərinizlə razılaşan insanların dəstəyini qazana bilərsiniz. Maliyyə işləri ciddi diqqət tələb etmir.
Axşam görüşlər, böyük məclisdə istirahət, ziyafətlərdə iştirak üçün münasibdir. Evdə darıxacaqsınız. Klassik musiqi dinləyin: bu gün o, emosional durumunuza müsbət təsir göstərir.

Əqrəb - Gün heç xoşunuza gəlmir, axı o istədiyiniz kimi alınmır. Aydındır ki, planları dəyişmək lazımdır, ancaq yeni ideyalar yoxdur. Hiss edirsiniz ki, çıxılmaz dalandasınız. Həmfikirlərinizlə aranızda gərginlik yaranır. İş açıq münaqişə həddinə çatmasa da, narahatlıq hiss edəcəksiniz.
İmkanınız çatdığından daha çox xərcləyirsiniz. Tezliklə tamamilə pulsuz qala bilərsiniz. Sənədlərin hazırlanması, dövlət idarələrinə getmək məsləhət deyil. Hansısa bahalı əşyanın itirilməsi mümkündür.

Oxatan - Planlaşdırdıqlarınızın çoxu alınmır, amma siz ruhdan düşmürsünüz, düz də edirsiniz! Qətiyyətli olsanız, situasiyanı yaxşı istiqamətə yönləndirə bilərsiniz. Ancaq tək işləməyin, sizi dəstəkləməyə hazır olan adamlar axtarın. Bunlar daha çox gənclər ola bilər: onların həyat eşqi və optimizmi əla karınıza gələcək.
Sizə yeni məlumat lazımdır. Çox oxuyun, dünyagörüşünü artıran verilişlərə baxın, aldığınız məlumatları analiz edin. Aydınlaşdıra bildiklərinizdən istifadə etməyə çalışın. Elmi işlərin yazılması, tədqiqat işləri üçün münasib gündür.

Oğlaq - Sadə gün deyil. Ehtiyatlı olmaq, səhv buraxmamağa çalışmaq lazımdır. Unutmayın ki, düşünülməmiş hərəkətləriniz sizə baha başa gələcək. Səhhətinizdə problem yarana bilər. Həyati potensialınızın azalması həm səhhətinizə, həm də əhvalınıza təsir edəcək: qara fikirlərin məngənəsində sıxılır, ruh düşkünlüyünə qapılırsınız.
Mehriban insanlarla ünsiyyət kefinizi açar, onların dəstəyi isə sizi gərəksiz narahatlıq və əzablardan qurtarar. Odur ki, ətrafda belə birini axtarın, ya da özünüzə yeni tanış tapmağa çalışın.

Dolça - Məişət məsələlərinin həlli çox vaxt aparacaq: ev problemləri düşündüyünüzdən daha ciddidir. Çətinliklərin öhdəsindən gəlməkdə ənənəvi metodlar bu gün səmərəsiz ola bilər. Orijinal metodlar daha effektivdir. Çətin situasiyada qadınların məsləhətlərini dinləyin. Yaşlı qohumlarınızdan kömək (o cümlədən maddi yardım) ala bilərsiniz.  
Həddən artıq emosionalsınız, bu səbəbdən tez-tez problemlər yaranır. Tələsik qərarlarınız səhvdir, tezliklə bunlara görə peşmanlıq çəkəcəksiniz. Sevdiyiniz adama etibar edin - sizin hədsiz şübhələriniz münaqişə yarada bilər.  
 
Balıqlar - Ətrafdakılarla münasibətlər gərilir. Romantik münasibətlərdə soyuqluq yaranması mümkündür. Çoxları, ətraflarında mehriban insanlar olmasına rəğmən, özlərini tənha hiss edirlər. Vərdişləri dəyişməyə  çalışmaq, əvvəllər cəsarətin yetmədiyi işləri görmək lazımdır.

ŞƏRH YAZ
1
BAĞLA