Bu gün Şah İsmayıl Xətainin ölüm günüdür

Bu gün Şah İsmayıl Xətainin ölüm günüdür
13:35
23.05.2018
5566
Ölkə
A
Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl Xətai 1524-cü ildə mayın 23-də vəfat edib.

“Ölkə.Az” Azərbaycan tarixinə adını yazdıran bu şəxsiyyət haqqında oxucularına qısa məlumat verir.

Şah İsmayıl Əbülmüzəffər oğlu Şeyx Heydər oğlu Şeyx Cüneyd Səfəvi (d. 23 iyun 1487, Ərdəbil – ö. 23 may 1524, Ərdəbil) və ya I İsmayıl Səfəvi (ingiliscə: Shah Ismail I) – Azərbaycanın və İranın görkəmli dövlət xadimi, Səfəvilər Dövlətinin banisi və Xətai ləğəbi altında yazan tanınmış Azərbaycan şairi. Müasir Azərbaycanın milli dövlətçilik ənənələri məhz Azərbaycan dilini tarixdə ilk dəfə yeganə rəsmi dövlət dili səviyyəsinə yüksəldən Şah İsmayıldan başlanır.

Həyatı

Şah İsmayıl Xətai 1487-ci il iyun 23-də Ərdəbil şəhərində kökü tarixin çox-çox uzaq çağlarına gedib çıxan nüfuzlu Azərbaycanlı zadəgan türk ailəsində anadan olmuşdur. O, ata tərəfdən Şeyx Səfiəddinin nəslindən idi. Şah İsmayılın atası Şeyx Heydər, babası Şeyx Cüneyd olmuşdu. Şah İsmayıl ana tərəfdən də dövrünün hakim və köklü bir ailəsinə mənsub idi. Onun anası Aləmşah bəyim Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin qızı, Sultan Yəqubun bacısı idi.

Şeyx Heydər döyüşlərin birində xəyanətlə öldürüldükdən sonra (1488), İsmayıl anası və qardaşları – Sultanəli və İbrahim ilə birlikdə İstəxrdə (Şiraz) həbsdə saxlanılır. Onda İsmayılın hələ iki yaşı tamam olmamışdı. Bir müddətdən sonra Rüstəm Mirzə qardaşlardan istifadə etmək məqsədilə onları həbsdən azad edir. Lakin döyüş zamanı İsmayılın böyük qardaşı Sultan Əlinin və «qızılbaşlar»ın necə şücaət göstərdiyini görüb qorxuya düşür, özünü və sülaləsini gələcək təhlükələrdən qurtarmaq üçün Şeyx Cüneyd nəslinə son qoymaq qərarına gəlir. O, Şeyx Sultanəlinin üzərinə qoşun göndərib onu öldürtdürür. Ölümündən öncə Şeyx Sultanəli İsmayılı özünün vərəsəsi təyin edərək Ərdəbilə göndərdi. «Qızılbaşlar» İsmayılın axtarıldığını görüb onu bir müddət Ərdəbildə daha sonra Rəştdə gizlədirlər.

Sonra onu Lahicana, Gilan hakimi Mirzə Əlinin sarayına gətirirlər. Gilana gələndə İsmayıl yeddi yaşında olur. Burada o, Həsən xanın himayəsi altında Lələ Hüseyn tərəfindən tərbiyə olunur. İsmayıl təqribən 6 il burada qalaraq, tanınmış əmir və alimlərin rəhbərliyi altında özünün dini, dünyəvi və hərbi təlimlərini davam etdirir.

13 yaşında İsmayıl artıq müstəqil şəkildə siyasi və fəaliyyətə başlayır. 1499-cu ilin avqust ayında İsmayıl özünün yaxın tərbiyəçisi və məsləhətçisi olan bir neçə qızılbaş tayfa başçısı ilə birlikdə qoşun toplamaq üçün Ərdəbilə yollandı. O, 1500-cü ilin yazında Şamlı və Rumlu tayfalarından, habelə Qaradağ və Talış əhalisindən ona qoşulmuş 2 minə yaxın qızılbaşla Qarabağ, Çuxursəd, Şuragil, Kağızman, Tircan yolu ilə Ərzincana gəldi. Burada qızılbaş tayfalarından, habelə Qaradağ sufilərindən təqribən 7 min tərəfdar toplayaraq 1500-cü ilin axırlarında Şirvana hücum etdi və Şirvanşah qoşunlarını məğlubiyyətə uğratdı. Döyüşdə Şirvanşah Fərrux Yasar öldürüldü. 1501-ci ilin payızında Təbrizə daxil olan Ismayıl özünü şah elan etdi. Bununla da paytaxtı Təbriz olan Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin əsası qoyuldu.

I Şah İsmayılın tabe olmaq təklifini rədd edən Ağqoyunlu hökmdarı Muradla 1503-cü il iyunun 21-də Həmədan yaxınlığında döyüş də qızılbaşların qələbəsi ilə nəticələndi. Sonrakı illərdə Şah İsmayıl bütün İranı, Xorasanı, İraqi-ərəbi Səfəvilər dövlətinə qatdı.Onun dövründə Səfəvilər dövləti Yaxın Şərqin qüdrətli dövlətlərindən birinə çevrldi. 1514-cü ildə sultan I Səlimin (1512-20) başçılıq etdiyi Osmanlı ordusu ilə Çaldıran düzündə baş vermiş döyüşdə qızılbaşlar məğlubiyyətə uğradılar.

Sonrakı illərdə Şah İsmayıl Şəki hakimliyini, Şirvanşahları, gürcü çarlarını Səfəvilərdən asılı vəziyyətə saldı. O, Şəkiyə növbəti səfərdən Ərdəbilə qayıdarkən vəfat etdi. Yerinə oğlu I Təhmasib keçdi.

Onun ölümü ilə bağlı qaynaqlarda belə bir qeyd vardır ki, Şah İsmayıl ölümündən bir qədər əvvəl ova çıxır. Şahdağda öz adamları ilə cərgə ovu təşkil edir. Ov şənliyi qurtarar-qurtarmaz o, ağır şəkildə xəstələnir və dərhal Ərdəbilə qayıdır. Burada da onun halı yaxşılaşmır. Tələsik Təbrizə yola düşürlər. Yolda Sərab yaxınlığındakı Mənqutay adlı yerdə halı o qədər ağırlaşır ki, düşərgə salmalı olurlar. Həkimlərin müalicəsi bir fayda vermir. Hökmdar şair 1524-cü ildə mayın 23-də vəfat edir. Cəsədini Ərdəbilə gətirib Şeyx Səfi türbəsinin yanında dəfn edirlər.

Şah İsmayıl Xətai 38 yaşında, həyatının, yaradıcılığının, arzularının ən qaynar bir çağında dünyadan köçür, lakin qısa ömrü müddətində gördüyü işlər ona ölməzlik qazandırmış, onu Azərbaycan xalqının siyasi və mədəni tarixinin ən parlaq səhifələrindən birinin yaradıcısı kimi tanıtdırmışdır. Şah İsmayılın yüksək hərbi istedadı haqqında K. Marks yazmışdır: «Səfəvilər xanədanının banisi Şah İsmayıl fateh idi. O, on dörd illik hakimiyyəti dövründə on dörd əyalət fəth etmi

Şah İsmayıl şəxsiyyəti, tarixdəki yeri

Şah İsmayıl çox nadir dühaya malik bir şəxsiyyət olub. O, hələ uşaq yaşlarından idman oyunlarına, cıdır yarışlarına böyük həvəs göstərir, tez-tez ova gedirdi. Sərkərdəliyi dövründə o bir neçə zorxana açdırmışdı ki, burada bayram şənlikləri düzənlənər və pəhləvanlar öz güclərini sınayardılar. Şah İsmayıl həm də rəssamlıq və xəttatlıq bacarığı ilə də seçilir, kitab oxumağı çox sevirdi. Uzun Həsənin Təbrizdə yaratdığı məşhur kitabxananın nəzdində o, yeni tipli geniş bir kitabxana açdırmışdı ki, buradan nəinki öz ölkəsinin əhalisi və alimləri, hətta qonşu ölkələrin alimləri də istifadə edirdilər. Bütün müsbət keyfiyyətlər bu böyük şəxsiyyətdə toplanmışdı. Şah İsmayıl bütün bunlarla yanaşı gözəl səsə də malik idi. Bərbəd adlanan alətdə gözəl çalır və oxuyurdu. O, uşaq yaşlarından şer yazmağa başlamışdı. Şerlərini elə aydın və nəsihətamiz tərzdə yazırdı ki, onu oxuyan hər bir kəs, hətta əhalinin ən savadsız təbəqəsi belə bu şerləri oxuduqda nəsə öyrənir, özü üçün nəticə çıxarırdı.

Şah İsmayıl dinə bağlı bir insan idi. Lakin bu xüsusiyyət ona reallığı olduğu kimi qəbul etməyə mane olmurdu. Şah İsmayıl heç vaxt tamahkar olmamış, nəfsi ucundan səhvlərə yol verməmişdi və şəxsiyyətini, ləyaqətini hər şeydən uca tutmuşdu. O, insanlığa, gözəlliyə böyük qiymət verir və hər şeydə gözəllik axtarmağa çalışırdı. Şah İsmayıl az həyat sürməsinə baxmayaraq yalnız xeyirxah işlər görməyə can atmış, şərdən, pis əməllərdən uzaq bir insan olmuşdu.

Şah İsmayıl həm də məğrur, azad fikirli, öz qüdrətinə inanan bir sərkərdə, həqiqət yolundan zərrə qədər kənara çıxmayan nəcib insan idi.

Şah İsmayıl həmişə xalqının rifahı üçün çalışıb, qurduğu qüdrətli dövlətin daim çiçəklənməsi üçün əlindən gələni əsirgəməyib. Daima xalqın arasında olub və xalqının dərd-sərinə şərik olub. Hətta rəvayətə görə, Şah İsmayıl dərviş paltarı geyinib məmləkəti gəzib dolaşar və xalqın dərd-səri ilə maraqlanarmış.
O, uşaq yaşlarından sərkərdəlik etməsinə baxmayaraq, dərin düşüncə qabiliyyətinə, sərkərdəlik bacarığına malik idi. Tərəfdarlarına qarşı həmişə sədaqətli olmuşdu və dönüklüyə nifrət edirdi. Bu xüsusiyyətinə görə də tərəfdarları ona dərin hörmət bəsləyir və inanırdılar.

Hər bir addımında diqqətli, ehtiyatlı olan Şah İsmayıl ağıllı məsləhətlərə də qulaq asır, əqidə, məslək yolunda sədaqətlə hərəkət edirdi. Döyüşə nikbin əhval-ruhiyyə ilə gedərdi. O, böyüklə-böyük, kiçiklə-kiçik olmağı bacarırdı.

Şah İsmayılın apardığı müharibələr onun vahid Azərbaycan dövləti yaratmaq arzu və istəyindən irəli gəlirdi. O, Azərbaycan dilini dövlət və şer dilinə çevirmiş, ölkənin siyasi, ictimai, iqtisadi və mədəni inkişafı üçün ölçüyəgəlməz dərəcədə bölük işlər görmüşdür.

Həyatının ilk anlarından daima təhlükə də olmuşdur. Hələ altı yaşı olanda müridlər tərəfindən qaçırılmasaydı öldürüləcəkdi. Lahicanda olduğu müddətdə də daim onu təhlükə gözləyirdi, altı il gizlin yaşadı. On iki yaşında Talış Məhəmməd bəyin əlindən çətinliklə də olsa qaça bildi.

Ələ keçməməklə özünə yandaş toplayabilmək üçün minlərcə kilometr yol qət etmişdir, ayrı-ayrı iqlimlərə, huyunu-suyunu bilmədiyi tayfalar arasına girir, qarşılaşdığı hər kəsi inandırıb yanına la bilirdi. Anadoludan da minlərcə, on minlərcə insan ayaqyalın bu gənc adam üçün yollara düşürdü. Bu yollara düşməkdə türk inancından əlavə uşaq Şahın kimliyi böyük rol oynamışdır. Osmanlıda axtardığını tapmayan Anadolu xalqı, xüsusilə Ərzican, Sivas (Ustaclı eli), Karaman Türkmənləri şaha doğru yola çıxdılar. Bu gediş illərcə davam etdikcə Sultan Yavuza verilen bir dilekçedə “Budur bir zaman gəldi ki, Rum ölkəsinin xalqının çoxu Ərdəbilli olub kafirə döndü.” deyiləcəkdi.

Osmanlı və Dulkadrlı maneləri bu yürüşü dayandıra bilmirdi. Həcc yerinə Ərdəbili ziyarət edənlər, Biz diriye varırız, ölüye değil.” deyirlərdi. Bu fikri Aşıq Paşazadə, bir söylənti kimi axtarır.

Sözssüz ki, bu hissə-hissə axının sonunda duran şəxs elə-belə, sıravi bir şəxs deyildi. Öz dövrünə görə mükəmməl təhsil görmüş birisi idi. Bu yaşda ən qanlı boğuşmaların içinə girib çıxmışdır. Çox gözəl bir döyüşçü və ovçudur. 1500-ci ildə Tercan-Sarıqayasında bir mağarada yaşayan ve insanlara hücum edən ayını oxla vurub öldürə biləcək qədər qüvvətli və cəsarətlidir.

Hikmət Həsənov
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Heydər Əliyev Fondu şəkərli diabet xəstəliyindən əziyyət çəkən uşaqlarla bağlı layihələr həyata keçirib

Heydər Əliyev Fondu şəkərli diabet xəstəliyindən əziyyət çəkən uşaqlarla bağlı layihələr həyata keçirib
22:16
14.11.2018
11210
Ölkə
A
Bakıda Ümumdünya Diabet Gününə həsr olunmuş tədbir keçirilib.

"Ölkə.Az" trend-ə istinadla bildirir ki, Danimarkanın “Novo Nordisk” şirkətinin təşkilatçılığı və Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə keçirilən tədbirin əsas məqsədi ictimaiyyətin diqqətini şəkərli diabetlə mübarizəyə yönəltmək və maarifləndirmə yolu ilə əhalini sağlam həyat tərzinə təşviq etməkdir. Tədbirdə İtaliya, Danimarka, İran və digər ölkələrdən qonaqlar iştirak ediblər.

Xatırladaq ki, Heydər Əliyev Fondu ictimaiyyətin diqqətini şəkərli diabetə yönəltmək və onun qarşısını almaq səylərinin artırılması istiqamətində müxtəlif layihələr həyata keçirir. Xüsusilə də şəkərli diabeti olan uşaqların keyfiyyətli tibbi yardım almasına dəstək göstərilir. 2007-ci ildən başlayaraq isə Fond Dünya şəkərli diabetlə mübarizə kampaniyasına qoşulub.

“Novo Nordisk" şəkərli diabetin müalicəsində ən yeni texnologiyalardan istifadə edən, dünya üzrə tanınan və bir əsrə yaxın tarixi olan şirkətdir. Şirkət dünyada şəkərli diabetlə yaşayan milyonlarla insana və gələcəkdə bu xəstəliyə tutulmaq riski olanlara dəstək göstərir. Dərman istehsalında qabaqcıl şirkətlərdən olan "Novo Nordisk" eyni zamanda şəkərli diabetlə yaşayan insanların həyat keyfiyyətinin yaxşılaşmasına da töhfə verir.

Tədbirdə çıxış edən Heydər Əliyev Fondunun beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin rəhbəri Soltan Məmmədov Fondun ötən müddət ərzində mütəmadi olaraq sosial layihələr həyata keçirdiyini diqqətə çatdıraraq bildirib ki, 2004-cü ildən etibarən diabetli uşaqlara qayğı ilə bağlı layihə çərçivəsində şəkərli diabet xəstəliyindən əziyyət çəkən uşaqların insulin preparatları və şpris qələmlərlə təmin olunması istiqamətində mütəmadi yardım göstərilib. Fondun dəstəyi ilə sosial qayğıya ehtiyacı olan şəkərli diabet xəstəliyindən əziyyət çəkən uşaqlar üçün həmçinin psixososial reabilitasiya təşkil olunur. "Sevindirici haldır ki, bu gün ölkəmizdə uğurla həyata keçirilən iqtisadi və sosial siyasətin nəticəsi olaraq, diabet xəstəliyindən əziyyət çəkən hər bir şəxs tələb olunan xidməti alır və bu da bir daha ölkəmizin öz vətəndaşına göstərdiyi qayğının sübutudur"-deyə Soltan Məmmədov bildirib.
Tədbirdə çıxış edən səhiyyə nazirinin müavini Elsevər Ağayev bildirib ki, Beynəlxalq Diabet Günü 1991-ci ildən dünyanın 145 ölkəsində qeyd edilir.

2007-ci ildən BMT-nin xüsusi qətnaməsi ilə Beynəlxalq Diabet Gününə dəstək verdiyini deyən nazir müavininin fikrincə, bu günün belə geniş qeyd edilməsi, cəmiyyətin nəzərinə çatdırılması təsadüfi deyil.

E.Ağayev qeyd edib ki, dünyada əlilliyə və ölümə səbəb olan xəstəliklər arasında diabet ürək-damar və onkoloji xəstəliklərdən sonra 3-cü yeri tutur: “Biz buna nə qədər “həyat tərzi” desək də, görürük ki, diabet xəstəliyinin çox ciddi fəsadları olur. Diabet xəstəliyi dünyada çox sürətlə artan xəstəliklər arasındadır”.

Post Sovet məkanında Azərbaycanın şəkərli diabetlə mübarizə üzrə qanun qəbul edən ilk ölkə olduğunu nəzərə çatdıran nazir müavini əlavə edib ki, hazırda Azərbaycanda bır sıra xəstəliklərin müalicəsi dövlət proqramı ilə maliyyələşdirilir. Bu proqramlardan biri də şəkərli diabet xəstəliyi ilə bağlıdır.

E.Ağayev qeyd edib ki, 2006-cı ildən sonra şəkərli diabetlə bağlı 3 dövlət proqramı qəbul edilib. Sonuncu dövlət proqramı 2016-2020-ci illəri əhatə edir. Bu proqram çərçivəsində Azərbaycanda olan şəkərli diabet xəstələrinə dövlət qayğısı həyata keçirilir.

Nazir müavini qeyd edib ki, 1600-dən çox uşaq insulindən asılıdır: “Uzun illərdir ki, bu uşaqlara Heydər Əliyev Fondu tərəfindən qayğı göstərilir. Mən Azərbaycanda bu proqramların həyata keçirilməsində müstəsna xidmətləri olan Heydər Əliyev Fonduna, onun rəhbəri, Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevaya səhiyyə ictimaiyyəti adından təşəkkür edirəm”.

Milli Məclsiin Səhiyyə komitəsinin sədr müavini Musa Quliyev bildirib ki, birgə fəaliyyət şəkərli diabetə qalib gəlməyə və insanların daha sağlam həyat tərzi keçirməsinə imkan yaradacaq.

Azərbaycan dövlətinin Azərbaycan əhalisinin sağlamlığına xüsusi önəm verdiyini vurğulayan deputat bildirib ki, sosial-ictimai əhəmiyyət kəsb edən xəstəliklərin müalicəsi 16 proqram üzrə dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilir.

M.Quliyev əlavə edib ki, Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra səhiyyəyə ayrılan büdcə vəsaitinin gələn il ən yüksək səviyyədə olması nəzərdə tutulub.
2019-cu ildə səhiyyə sahəsinə ayrılan xərclər bu ilin müvafiq xərclərindən 309 milyon manat, yəni 32 faiz çoxdur:

“Burada çox böyük pay şəkərli diabet xəstələrinin müalicəsi və xəstəliyin profilaktikasına yönəlib. 2018-ci illə müqayisədə büdcədə 8,5 milyon manatlıq artım nəzərdə tutulur. Biz hesab edirik ki, bu, kifayət deyil, növbəti illərdə bu artım olacaq. Amma ötən illərlə müqayisədə təxminən 30 faiz artımın olması bizim birgə fəaliyyətimizin uğurudur”.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

13 yaşlı qonşusunu zorlayan kişi məhkəmə zalında həbs edildi

13 yaşlı qonşusunu zorlayan kişi məhkəmə zalında həbs edildi
21:34
14.11.2018
7250
Ölkə
A
Sabunçu rayon Məhkəməsində zorlama və seksual xarakterli hərəkətlərdə təqsirləndirilən Vasif Əliyev barəsində istintaq orqanı tərəfindən həbs-qətimkan tədbirinin seçilməsi ilə bağlı vəsatətə baxılıb.

"Ölkə.Az" oxu.az-a istinadla xəbər verir ki, məhkəmə verilən təqdimatı təmin etməyib və V.Əliyev məhkəmə zalından azadlığa buraxılıb.

Lakin prokurorluq tərəfindən qərardan apellyasiya protesti verilib. Bakı Apellyasiya Məhkəməsi verilən şikayəti təmin edib və V. Əliyev barəsində dörd ay müddətində həbs-qətimkan tədbiri seçib.

İttihama görə, V.Əliyev qeyri-rəsmi nikahda yaşadığı 16 yaşlı qadına qarşı seksual xarakterli hərəkətlər edib. O, eyni zamanda, qonşuluqda yaşayan 13 yaşlı qızı zorlamaqda ittiham edilir.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA