Dünya yenidən bölüşdürülür — ABŞ-Rusiya SİYASİ OYUNLARI

Dünya yenidən bölüşdürülür
14:00
16.11.2017
3876
Analitika
A

Siyasi analitik Tahir Cəfərli


SSRİ dağıldıqdan sonra dünyada baş verən hadisələri şərh etməsək, indiki dövrdə nə baş verdiyini obyektiv şəkildə dərk etmək qeyri mümkündür. Ancaq bununla belə dərinə getsək görərik ki, SSRİ-nin dağılması, soyuq müharibəyə son qoysa da, dünyada heç də gərginlik azalmadı. Əksinə, istər postsovet, istərsə başqa regionlarda bir-birinin ardınca silahlı toqquşmalar və müharibələr baş verməyə başladı. 

Əgər SSRİ dövründə geosiyasi tarazlıq saxlanılmışdısa və buna qarant idisə, bu ölkənin dağılması bu tarazlığı pozdu və ölkələr arasında ciddi qarşıdurmalar, siyasi ambisiyalar özünü göstərdi.

SSRİ-nin dağılmasında heç də ABŞ-ın istər iqtisadi, istərsə siyasi marağı olmamalı idi. SSRİ-ni dağıdan Avropa ölkələri oldu və bu dağıntıdan çox məharətlə istifadə edib, Avropa birliyində, SSRİ-yə bənzər, yeni bir güc mərkəzində birləşdilər və ABŞ-a rəqib bir dövlət qurumu kimi dünyaya meydan oxumağa başladılar. Onların “Yevroya” keçməsi Köhnə dünya ilə yeni dünya arasında gərginliyi daha da artırdı. 

Ötən əsrin 90-ci ilin axırlarında Almaniyanın kansleri Şroder “İnterneşnl politik” jurnalında yazırdı ki, “ABŞ-ın təzyiqindən qurtarmağımıza səbəb SSRİ-nin dağılması oldu və biz ABŞ-dan silah almağı birə beş azaltdıq. Bunu Rusiyadan Avropaya qarşı təhlükənin olmaması ilə izah etmək olar”. 

Doğrudan da Boris Yeltsin komandası dünyada və regionda baş verən hadisələrə biganə yanaşırdı. Bütün bunlar isə Rusiyanın dağılmasına aparırdı. 

Rusiyanın Çeçen müharibəsini uduzması, Rusiya Hərbi Sənaye kompleksinin çökməsindən, ölkənin  bünövrəsi olan  iqtisadiyyatın çökməsinin nəticəsi idi. Odur ki, Rusiyaya, daha doğrusunu desək, dağılmağa hazır olan Rusiyaya yeni liderin, ağlı başında olan liderin gəlməsinin vacibliyi hamı tərəfindən hiss olunurdu. Nəticədə xüsusi xidmət orqanları Vladimir Putini ortaya çıxardılar. Vladimir Putinin gəlişi həmin an dağılmanın qarşısını ala bilmədi. Ancaq onun tutduğu mövqenin konkret konturları görünmürdü. Boris Yeltsin komandası ölkəni uçuruma aparırdı. ABŞ kimi ölkənin ağlına belə gəlməzdi ki, Rusiya Boris Yeltsinin dağıntısından sonra ayağa qalxa bilər. Çünki Rusiya Avropanın və ABŞ-n xammal bazasına çevrilmişdi, hasil etdiyi neftin hesabına yaşayırdı. Neftin qurtarması bu ölkəni də SSRİ-nin gününə salacaqdı.  ABŞ onun rəqibinə çevrilən və gündən günə ona təzyiqlərini artıran Avropa Birliyi maraqlandırırdı, Avropanın ipini əlindən çıxarırdı. Çünki Avropanın ondan hərbi asılılığı azalırdı. NATO-nun Şərqə genişləndirilməsi siyasətini ortaya atmaqla ABŞ yenə də iqtisadi marağını güdürdü. Həm də bu yeni bazaların yaradılmasına gətirib çıxarırdı. Bütün bunlar heç də az gəlir deyildi. Müəyyən mənada dağılmaqda olan hərbi sənaye kompleksini saxlamağa imkan verirdi. ABŞ Amerikanın bu siyasətinə qarşı gedən Avropa Birliyinin ideoloqu və yaradıcılarından biri olan Şroderi Angela Merkellə əvəz etsə də, NATO-nun Şərqə doğru hərəkətini gücləndirsə də, ölkədə tüğyan edən iqtisadi böhranın qabağını ala bilmədi. Çünki ABŞ-ın hərbi sənaye kompleksi gedirdi, böyük-böyük sənaye kompleksləri və nəhəngləri bağlanırdı, şəhərlər boşalırdı. 

ABŞ-ın iqtisadi böhranın səbəbi Avropa və başqa ölkələrin buradan daha yüksək texnologiyalı silahının almamsı idi. Bununla belə, ABŞ dünyada yeganə fövqəl dövlət olaraq qalırdı, iqtisadiyyatının çatışmayan maliyyəsini Beynəlxalq Valyuta Fondu və Mərkəzi Bank vasitəsilə həll edirdi. Daha düzünü desək, “yaşıl kağızlarını” istədiyi qədər kəsirdi və çatışmayan yırtıqlarını doldurur və dünyaya satırdı. Odur ki, ABŞ özünü saxlayırdı. Ancaq zavod və hərbi kompleksləri dayanırdı.

ABŞ-a az-çox bələd olanlar yaxşı bilirlər ki, hərbi sənaye kompleksləri bu ölkənin büdcəsinin 80 faizindən çoxunu təşkil edirdi. Yəni, böyük gəlir gətirirdi. SSRİ dağılandan sonra, hərbi sənaye kompleksləri çökməyə başladı və ABŞ düşdüyü bu bəladan çıxmaq üçün yollar axtarırdı.

11 sentyabr teraktının kimlər tərəfindən törədildiyinə toxunmadan, ABŞ-ın qloballaşma və “xaos siyasətinin” mahiyyətini anlamaq qeyri  mümkündür. Bunlar bir-birləri ilə sıx əlaqələri məsələlərdir. 

11 sentyabrdan sonra ABŞ başqa ölkələrə qarşı ciddi təziqlərə keçdi və ABŞ-n xüsusi orqanları tərəfindən hazırlanmış “idarə olunan  xaos” siyasəti başladıldı. İndiyə qədər bu siyasətin mahiyyətini dünya ölkələrinin analitik mərkəzləri təhlil etsələr də, ancaq dünyada xaos yaratmağın ABŞ-a nə verdiyini anlaya bilmirlər. Fikir verin, “ərəb baharı”, İraq və Əfqanıstan, Suriya və başqa ölkələrdə qarşıdurma yaratmaqla ABŞ öz silahlarının satışı üçün bazar yaradırdı. Bununla da ABŞ öz hərbi sənaye kompleksinin qüdrətini  saxlamaq istəyirdi. Bu o qədər cüzi idi ki, ABŞ hərbi sənaye kompleksini daha da gücləndirmək üçün yeni yollar axtarırdı. Bunun isə yeganə çıxış yolu Avropanı 1991-ci il səviyyəsinə gətirmək idi. Yəni, elə etmək lazım idi ki, Avropa ABŞ-dan yüksək texnologiyalı silahlar alsın.

ABŞ-n xarici siyasətinin motivlərin başa düşmək üçün onun iqtisadi maraqlarının hara yönəldiyini görmək lazımdır.
Avropa İttifaqı günbəgün güclənirdi, avronun qiyməti dollardan yüksək idi. Buna görə də ABŞ siyasətçilərinin bir yolu qalırdı – Rusiyanı aktivləşdirməklə Avropanı yenidən qorxuya salmaq.

İndiyə qədər çoxları ABŞ-Rusiya münasibətlərinin mahiyyətini başa düşməyiblər. ABŞ-ın Avropaya qarşı siyasətinin mahiyyəti onları ruslarla qorxutmaq, ötən sərin 90-ci illərində olduğu kimi silahlanmağa vadar etməkdir. Bunun arxasında ABŞ-ın özünün dövlətçilik marağı durur.

Ukrayna hadisələrinə baxsaq görərik ki, bu hadisələrin başında ABŞ dururdu. Viktor Yanukoviç hökumətinin Almaniya, Fransa və Rusiya ilə danışıqlarına  və ciddi saziş bağlamalarına baxmayaraq, bu ölkədə ABŞ-ın xüsusi orqanları siyasi çevriliş etdilər. Ən maraqlısı da bu çevrilişin qabağını almağa qadir olan Rusiya Yanukoviçə dayaq durmadı. Burada “niyə?” sualı ortaya çıxır.  Əvvəla, Rusiya bu gedişilə Luqansk və Donbası qapazladı. Üstəlik də Krımı öz tərkibinə qatdı. Maraqlısı odur ki, Krım sahillində lövbər salan ABŞ donanması da Rusiyaya qarşı bir təzyiq göstərmədi. Bununla da ABŞ Krımın ilhaqına açıq şəkildə göz yummuş oldu. Məgər ABŞ Rusiyadan qorxurdu? 

Rusiyanın Krımı almasına niyə göz yumduqlarını düşündükdə, maraqlı bir sual yaranır: ABŞ Krımım Ukraynadan getməsinə göz yummaqla, hansı məqsədi güdürdü?

Əlbəttə ki, Avropanı Rusiya ilə qorxutmaqla onları da öz tərəfinə çəkirdi. Ən əsası isə NATO-nun Şərqə genişlənməsini gücləndirirdi. Krım Ukraynadan çıxandan sonra Avropa məcbur olub ABŞ-dan aldığı bahalı silahların həcmini bir neçə dəfə artırdı. Bununla da ABŞ büdcəsinin statistikası hərbi sənaye kompleksinin büdcəyə verdiyi gəlirlərin artdığını göstərməyə başladı.

Qərbin Kremlə qarşı Avropa-Rusiya əlaqələrini zəiflətmək məqsədi güdən sanksiyaları “qoca qitənin” bir çox ölkələrini diz üstə qoydu. Rusiya isə bu sanksiyalardan istifadə edib, ölkənin özü-özünü təmin etmək mexanizmini işə saldı. Faktiki olaraq da Rusiya bu sanksiyalardan faydalandı. Ən əsası da keçmiş Sovet Respublikalarının kənd təsərrüfatını işə saldı. 


Sonradan Avropanı diz üstə qoymaq üçün ABŞ bu ölkələrə təzyiqlərini daha da artırdı. Suriyadan və başqa ölkələrdən olan qaçqınları Türkiyə vasitəsi ilə Avropaya yönəltdi və Yaxın Şərqdə İŞİD-i hazırlamaqla “idarə olunan xaos” yaratdı. Yaxın Şərqdəki müharibə Avropaya qaçanların sayını artırdı və ölkəni ciddi iqtisadi problemlər qarşısında qoydu. Bununla belə, Ukraynada vətəndaş müharibəsini gücləndirməklə, Avropa qitəsini təhlükə qarşısında qoydu. Bu reallığı görən Avropa Birliyi məcburiyyət qarşısında qalıb, ABŞ-ın diktəsi ilə hərəkət etməyə başladı.

Suriyada Əsəd hökumətini müdafiə edən Rusiyanın vəziyyətini Əfqanıstandakı SSRİ-nin vəziyyətinə düşəcəyinin proqnozlaşdıran Avropa analitikləri yanıldılar. Xəzər dənizindən atılan “ Kalibri ” qanadlı raketi dünyanın siyasi xəritəsini dəyişdi və ABŞ-ın “idarə olunan xaos”  siyasətinə son qoydu. Dünyada iki güc düşərgənin yaranma prosesi başladı. Dünya monopolyarlıqdan polipolyarlığa keçdi. 

Yeni prezident Donald Trampı hakimiyyətə gətirən Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi onun qarşısında proteksionizmə qayıtmaq tələbini qoydu. Ona görə də hazırda Donald Tramp bu siyasəti həyata keçirir. Nəticə də göz qabağındadır. ABŞ-n son statistikasına baxsanız görərsiniz ki, işsizlik tamamilə azalıb, bağlanmış zavod və komplekslər işə salınır, əhali boşalmış şəhərlərə geri qayıdır, hərbi sənaye kompleks var qüvvəsi ilə işləyir. 

Yeni sanksiyaların irəli sürülməsi, Avropanın başına yeni qapazdır və oranın birliyini dağıtmaqdır. Bu dağıntı prosesi İngiltərədən başladı və hazırda Katoloniyada davam edir və edəcək də! 

Başqa regionlara keçməsi də göz qabağındadır. Əlbəttə ki, bütün bunlar Avropanı çökdürmə üçün ABŞ proteksionist siyasətidir.
Rusiya qarşı sanksiyaların mahiyyəti Avropaya gedən enerji  koridorunu bağlamaq və Avropa ölkələrini tamamilə ABŞ qazından asılı vəziyyətə salmaqdır. Bunu  etməklə ABŞ bütün dünyaya diktə siyasətinə keçdi və beləliklə bütün dünyanı, ilk növbədə Avropanı özündən asılı vəziyyətə salır. 

ABŞ  rus neft və qazının Avropaya getməsinin qarşısını almaqla, ilk növbədə bu ölkəyə iqtisadi zərbə vurmaq niyyətində olduğunu açıq şəkildə  göstərir. Əslində isə enerji koridorunu bağlamaqla Avropanı tam özündən asılı vəziyyətə salır.
Donald Trampın aqressiv siyasətinin mahiyyəti dövlətçiliyi nöqteyi-nəzərindən ABŞ-ın xeyrindir. Əslinə qalsa, ancaq bu ölkənin xeyrindir. Belədirsə, bəs nə üçün anti-Tramp hərəkatı güclənir? Səbəb Avropa ilə ciddi siyasi əlaqələri olan və proteksionizmə qarşı olan siyasətçilərdir. Onlar Donald Trampa qarşı getməklə faktiki olaraq özlərinin dağıdıcı siyasətlərini ört-basdır edirlər. Çünki ölkənin keçmiş iqtisadi gücünü bərpa etmək üçün onun apardığı xarici siyasət birbaşa ABŞ-n maraqlarına xidmət edir və onların dağıdıcı siyasətinin iç üzünü açır.

Donald Tramp çıxışlarının birində deyirdi: “Amerikanın zavodları, sənaye kompleksləri dağıdılıb, dünyanın bütün ölkələrinə yayılıb. ABŞ şirkətləri isə bu və ya digər ölkədən gələn materialların və hissələrin yığması ilə məşğuldur. Müharibə baş versə, ABŞ tam şəkildə pis vəziyyətdə qalar. Bir müttəfiqi məğlubiyyətə uğrasa, liberalların qlaballaşma siyasəti olan inteqrasiya ölkəni pis vəziyyətdə qoyacaq. Odur ki, bütün zavodlar və komplekslər ABŞ-a qayıtmalıdır”. 

Bu siyasətin nəticəsidir ki, indi ABŞ-da ciddi dirçəliş var və hərbi sənaye kompleksinə daxil olan nə varsa işləməyə başlayıb. Bu isə ABŞ-ın daha da güclənməsi deməkdir.

Sual oluna bilər bəs Rusiya? Hər ölkənin özünü saxlamaq mexanizmi var. Stansiyalar dövründə və Ukraynada baş verən hadisələr Rusiya siyasətçilərin sanki yatmış yuxudan ayıltdı. Rusiyanı ayı ilə müqayisə edirlər. Ayının bir xüsusiyyəti var, qış yuxusundan ayılan kimi öz meşəsini qaydaya salmağa çalışır, qayda-qanun yaradır və onun meşəsinə girən başqa heyvanların ayağını oradan ayırır. Bu saat Rusiya yuxudan oyanmış ayını xatırladır...

(ardı var)

ŞƏRH YAZ
0

Belarus tranziti Baltikyanı ölkələri tərk edir — ANALİTİKA

Belarus tranziti Baltikyanı ölkələri tərk edir
18:03
06.01.2018
833
Analitika
A
Ötən ilin avqust ayında Rusiya prezidenti Vladimir Putin Kalininqradda ölkənin şimal-qərb nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı ilə bağlı keçirilən müşavirədə Belarusun neft şirkətlərinin üzərinə yerli neft məhsullarını Rusiya limanlarından, xüsusilə Ust-Luqa və Sankt-Peterburq limanları vasitəsilə ixrac etmək öhdəliyinin qoyulmasını təklif edib.

"Ölkə.Az" "Reporta"-a istinadən xəbər verir ki,  V.Putin bununla bağlı bəyanatında təklfini belə izah edib:

"Belarusun neft emalı zavodlarında bizim neftimiz emal olunur (orada başqa ölkələrin nefti yoxdur və çətin ki, bundan sonra da olsun), bu səbəbdən bunu vahid çərçivə halına salmaq lazımdır. Bizim neftimiz bilavasitə öz infrastrukturumuza bağlı olmalıdır”.

Rusiya prezidentinin bəyanatına Baltikyanı ölkələr dərhal reaksiya verib. Litvanın baş naziri Saulyus Skvernyalis bildirib ki, Belarus neft məhsullarının Rusiya limanları və Rusiya dəmir yolları vasitəsilə ixracı Belarus üçün əlverişsiz və təhlükəlidir. S.Skvernyalis qeyd edib ki, Rusiya limanları qışda donur və bu iqlim şəraiti neft məhsullarının daşınması üçün təhlükəli və həssas məsələdir. Litva baş nazirinin fikrincə, şərq dövlətlərinin rəhbərləri tez-tez iqtisadi maraqları nəzərdə tutmayan siyasi qərarlar qəbul edirlər. O, Litva siyasətçilərini Belarus yüklərinin Litva dəmir yolları vasitəsilə Klaypeda limanına tədarükünün davam etdirilməsini təmin etməyə çağırıb.

Lakin baş nazirin çağırışı qəzet yazılarından kənara çıxmayıb. Artıq 2017-ci ilin sonunda Belarus neft tranzitinin istiqamətinin dəyişməsi prosesi başlayıb: Belarus neft məhsullarının ilk 72 min tonu Baltikyanı ölkələrdən deyil, Rusiya vasitəsilə ixrac olunub.

Ötən ilin 8 dekabrında "Belneftxim” konsernin sədri İqor Lyaşenko bildirib ki, Belarus və Rusiya əlverişli şəraitin yaranacağı təqdirdə, 2018-ci ildə Rusiya limanları vasitəsilə ixrac həcminin 1 milyon tona çatdırılmasını razılaşdırıb.

Bu iqdisadi baxımdan əsaslandırılmış qərardırmı?

Qərb analitiklərinin fikrincə, nəqlin istiqamətinin dəyişdirilməsi Belarus neft emalı zavodları üçün ziyanlı olacaq. Çünki Ust-Luqa, Primorsk və Rusiyanın Leninqrad vilayətinin digər limanları Belarus neft emalı zavodlarından ən azı 800 kilometr aralıda yerləşir. Bu isə Ventspils, Riqa və Klaypeda limanları ilə müqayisədə kifayət qədər uzaqdır. Bunun nəticəsi kimi, nəql qiymətləri Baltikyanı ölkələrdən fərqli olaraq dəfələrlə çoxdur. 2017-ci ilə qədər Belarus neft məhsullarının hər bir tonunun Baltikyanı ölkələr vasitəsilə ixracı 6-8 dollara başa gəlirdisə, Rusiya vasitəsilə bu rəqəm 12-18 dollar təşkil edib.

Lakin Rusiya tarif rejiminə elə dəyişikliklər etdi ki, Belarusa artıq yükləri Baltikyanı ölkələr vasitəsilə deyil, Rusiya limanlarından ixrac etmək sərfəli oldu. Əvvəl Rusiya Dəmir Yolları yükdaşıma tariflərinə 25% endirim tətbiq edirdisə, sonra bu rəqəm 50%-ə çatdırıldı, hazırda isə kompleks tariflər tətbiq olunur.

Belarusun neft məhsullarına tətbiq olunan güzəştli şərtlər yüklərin Baltikyanı ölkələrdən deyil, məhz Rusiya limanları vasitəsilə daşınmasını daha əlverişli edib.

Nəql üçün vaxt itkisi ilə bağlı Rusiya maliyyə eksperti İqor Yuşkov bildirib ki, əgər bu, yekun gəlirə təsir göstərmirsə, nəqlin müddəti əhəmiyyətli deyil: "Əsas məsələ aparılan bütün əməliyyatlardan sonra hesabda nə qədər pulun qalmasıdır. Əgər Rusiya marşrutundan istifadə zamanı Baltikyanı ölkələrlə müqayisədə vəsait daha çox qalırsa, təbii ki, məhz Rusiya limanları seçiləcək. Bunun hansı müddətə başa gəlməsi isə elə də əhəmiyyətli deyil.”

İqor Lyaşenko

Nəticə etibarilə 2018-ci ildə Rusiya vasitəsilə daşınan neft məhsullarının həcminin 12 dəfə artırılması planlaşdırılır, ekspertlərin hesablamalarına görə, beş il sonra Belarusun neft nəqlinin əsas hissəsi Baltikyanı ölkələrdən yan keçəcək.

Bu qərarın siyasi məqamları nədən ibarətdir?

Vladimir Putinin avqust bəyanatından sonra Belarus KİV-lərində Baltikyanı ölkələrin limanlarının loqistika baxımından müəyyən müstəvidə daha rəqabətədavamlı olacağı barədə qeydlər yer alıb. Rusiyalı ekspertlərin bu məsələyə münasibəti özünü çox ləngitməyib: Belarusun Rusiya neftini hansı şərtlərlə əldə etdiyi kimi, vacib bir məsələni də unutmaq olmaz.

"Xam neftin Belarusa tədarükü məsələsini tranzitin hansı limanlar vasitəsilə həyata keçirilməsi ilə tam şəkildə əlaqələndirmək mümkündür. Xatırladım ki, Belarusun xeyrinə misli görünməmiş qərar qəbul edilib: Bu 20 milyon ton neft ixrac etmək hüququ verməklə yanaşı, "rekreasiya fəaliyyətinə" daha 6 milyon ayırmasını təmin edir. Bu səbəbdən, belaruslar riyazi hesablamalar apararaq onlara nəyinsə sərf etmədiyini deyərkən onu da unutmalı deyillər ki, bu şərtlər əsasında Belarusa tədarük bizə də sərf etmir. Bununla belə, biz bunu edirik”, - deyə Rusiya Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun rəhbəri Konstantin Simonov bildirib.

Konstantin Simonov

Sonda qeyd edək ki, Baltikyanı ölkələrdə 2017-ci ildə daha da şiddətlənən Qərbə və NATO-ya meyilli əhval-ruhiyyə öz "bəhrəsini verdi". Litva və Latviya Rusiyanın iştirakı ilə həyata keçirilən bütün iri strateji layihələrdən məhrum oldular, Rusiya bazarlarına çıxışı və Rusiyadan olan nəql imkanlarını itirdilər. İndi isə Belarus vasitəsilə həyata keçirilən tədarük imkanları da əllərindən çıxmaqdadır.

ŞƏRH YAZ
0

Məhərrəm Əliyev Heydər Əliyevdən yazdı

Məhərrəm Əliyev Heydər Əliyevdən yazdı
12:07
12.12.2017
1433
Analitika
A

Tarix sübut etmişdir ki, hər bir xalqın, dövlətin inkişafında dahi şəxsiyyətlərin, siyasi liderlərin çox böyük rolu olmuşdur. Siyasi müdriklik, dövlət idarəçiliyində yüksək səriştə, milli maraqların hər şeydən üstün tutulması, qətiyyətlilik və dəmir iradə liderlərin fəaliyyətinin ana xəttini təşkil edir. Azərbaycan xalqı xoşbəxtdir ki, onun belə keyfiyyətlərə malik, Vətəninə və millətinə əvəzsiz xidmətləri ilə əbədilik qazanmış ümummilli lideri – Heydər Əliyevi var. 

Azərbaycanın milli dövlətçiliyinin xilaskarı və müstəqilliyinin təminatçısı, bütöv bir xalqı böyük məhrumiyyətlərdən qorumağa və onun ən şərəfli tarixini yaratmağa nail olmuş ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi irsi, ölməz ideyaları, dövlət inkişafı kursu onun vəfatından sonra da yaşadı, uğurla davam etdirildi. Dahi öndərin Fəxri xiyabanda ucaldılmış abidəsi əbədi ziyarətgaha çevrildi. 
Heydər Əliyevi hər şeydən, hər kəsdən fərqləndirən cəhəti onun doğma xalqının qəlbini fəth etməsidir. Bu fəthi ilə o, xalqının, bugünkü və gələcək nəslin qəlbində əbədi yaşayır və yaşayacaqdır.

Heydər Əliyev şəxsiyyəti, irsi tam öyrənilməmiş bir salnamədir. Onu dönə-dönə oxumaq, öyrənmək, təbliğ etmək lazımdır, çünki Heydər Əliyevin ömrü elə yaşadığımız Azərbaycan tarixinin parlaq səhifələridir. Bu tarixin otuz ildən artıq dövrü məhz xalqını və vətənini canından artıq sevən ən böyük azərbaycanlı, ulu öndər Heydər Əliyevlə bağlı olmuşdur. 

İstər Azərbaycana rəhbərlik etdiyi sovet dönəmində, istər Moskvada SSRİ kimi nəhəng və qüdrətli bir dövlətin ən yuxarı eşalonunda yüksək rəhbər vəzifələr daşıdığı vaxtlarda Heydər Əliyev sadə adamlardan tutmuş ən böyük siyasi xadimlərin də etiraf etdiyi kimi əlahiddə dühası baxımından həmişə seçilmişdir.

Moskvada xüsusi orta milis məktəbində təhsil aldığım illərdə yaxşı xatirimdədir ki, hələ o dövrdə Heydər Əliyevə çox böyük maraq var idi, hər kəs onun iti zəkasına, idarəçilik məharətinə həsəd aparır, onun barəsində çox müsbət fikirlər səsləndirirdilər. Bu dahi şəxsiyyətə olan xüsusi rəğbətimin təzahürü idi ki, Ulu Öndərin çıxışlarını mütəmadi mütaliə edirdim. Hətta imtahanlar verərkən Heydər Əliyevdən sitatlar gətirməyim müsbət qiymətləndirilirdi. Bu ondan irəli gəlirdi ki, Heydər Əliyevin qüsursuz, anlaşıqlı, dolğun çıxışları onu ustad bir müəllim kimi xarakterizə edirdi. 

Baxmayaraq ki, Heydər Əliyevin o zaman sovet hakimiyyətində təmsil olunmasını hiddətlə qarşılayanlar ona qarşı paxıllıq, riyakarlıq nümayiş etdirərək, çirkin kampaniyalar apararaq 1987-ci ildə Ulu Öndəri məcburi istefaya göndərilmişdilər, onu tanıyanlar, sevənlər bununla heç cür barışmır, əksinə ona olan məhəbbətini, dəstəyini əsirgəmirdilər. Hələ 1988-ci ilin ilk mitinqlərindən başlayaraq, Azərbaycan xalqı üzləşdiyi ciddi problemləri həll etməyə qadir siyasətçini görür və onun yenidən Azərbaycan rəhbərliyinə qayıtmasını arzulayırdı. Lakin həmin vaxtlarda görkəmli siyasətçi, dövlət xadimi Heydər Əliyev ciddi təqib olunur, onun və tərəfdarlarının xalqla birləşməsinə hər vəchlə maneçilik törədilirdi. Minlərlə adamın mitinq və nümayişlərə Heydər Əliyevin portretləri ilə çıxması onu yenidən rəhbər görmək arzusunun ümumxalq miqyasında, açıq şəkildə ifadəsi idi. Bakı şəhəri Sabunçu (o vaxtkı Lenin) polis idarəsində cinayət-axtarış bölməsinin rəhbəri olduğum həmin illərdə dahi rəhbərin portretini iş otağında böyük fəxr hissi ilə saxlayırdıq.

Təsadüfi deyildi ki, xalqın öz qüdrətli rəhbəri ilə birləşəcəyindən qorxan imperiya Heydər Əliyevin hər vəchlə Azərbaycana qayıtmasına mane olurdu. Sovet rəhbərliyinin 1990-cı ilin yanvarında xalqımıza qarşı qanlı faciəni törətdiyi ən ağır vaxtda Heydər Əliyev həyatını təhlükə altına ataraq Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək, burada təşkil olunan etiraz mitinqində çıxış etmiş və 20 yanvar faciəsinə siyasi qiymət verərək, mərkəzin və respublika rəhbərliyinin hüquqazidd əməllərini ifşa etmişdir.
Tarixin bu məsuliyyətli və çətin, lakin şərəfli dövründə xalqı ilə olmağı, ona kömək etməyi vacib bilən Heydər Əliyev 1990-cı ilin iyulunda Bakıya gəlir və onu qarşılayanlardan biri kimi Ulu Öndərlə ilk tanışlığımız olur. Həmin vaxt qardaşı Cəlal Əliyevin evində qalan Heydər Əliyevə qarşı təhdidlər səngimir, onu Bakını tərk etmədiyi təqdirdə istənilən hadisənin baş verə biləcəyi ilə hədələyirlər. Heydər Əliyev Naxçıvana getmək məcburiyyətində qalır. Yaxşı xatirimdədir, Cəlal Əliyevlə görüşümüzdən sonra ertəsi günü Vasif Talıbovla (Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri) birgə Heydər Əliyevi Naxçıvana yola salmaq üçün aeroporta apardıq və onu təyyarənin salonunadək ötürdük. Sonralar Naxçıvanda olarkən də Ulu Öndərlə görüşlərimiz olmuşdur. Yaşının çox və səhhətində müəyyən problemlərin olmasına baxmayaraq hər zaman qamətli duruşu, daxili gücə və özünəgüvənə malik olması, simasında ifadə olunan möhkəm iradəlilik və qətiyyətlilik əlamətləri, səsindəki amiranəlik Ümummilli Lideri ilk görünüşdən məğrur sərkərdəyə bənzədir, onun bundan sonra da xalqına xidmət etmək iqtidarında olduğunu göstərirdi. Təbiətən çox təmkinli olsa da, baş verən haqsızlıqlara qarşı hər zaman barışmaz idi. O, güclü siyasi fəhmə, taleyüklü məsələləri həll etmək bacarığına, dəmir iradəyə və zəngin idarəçilik təcrübəsinə malik idi. 

Azərbaycançılıq məfkurəsinin parlaq daşıyıcısı olan Heydər Əliyev öz müdrik siyasəti, dönməz əqidəsi və tarixi uzaqgörənliyi sayəsində milli dövlətçilik ideyasının gerçəkləşdirilməsinə, müasir Azərbaycan dövlətinin qurulmasına və xalqımızın müstəqillik arzusuna çatmasına nail olmuşdur. 

1991-ci ildə öz dövlət müstəqilliyini bərpa edən xalqımız çox çətin sınaqlardan keçmiş, qanı bahasına qazandığı müstəqilliyi yenidən itirmək təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Həmin dövrdə Azərbaycanda müstəqil dövlətçilik maraqları ilə üst-üstə düşməyən, bir çox hallarda isə onlara zidd olan qeyri-ardıcıl, səriştəsiz siyasətin aparılması, silahlı birləşmələrin özbaşınalığı, xaos və vətəndaş qarşıdurması, erməni təcavüzü bu təhlükəni daha da dərinləşdirirdi. Möhtərəm Prezidentimiz cənab İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, "Əfsuslar olsun ki, müstəqilliyimizin ilk illərində Heydər Əliyev hakimiyyətdə deyildi. Əgər olsaydı, biz böyük itkilərlə üzləşməzdik". Məhz belə bir ağır dövrdə – 1993-cü ildə xalqımızın təkidli tələbi ilə ümummilli lider Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıdaraq müstəqilliyimizi məhv olmaqdan xilas etmək kimi çox çətin və şərəfli missiyanı öz üzərinə götürdü. O dövrdə təsəvvür etmək çətin idi ki, ömrünün müdrik çağında olan və çoxsaylı təhdidlərə məruz qalan Heydər Əliyev yenidən hakimiyyətə qayıtsın. Buna rəğmən bu güclü şəxsiyyətin heç nədən çəkinmədən, öz həyatını belə təhlükəyə ataraq, sözün əsl mənasında, "ömrümün qalan hissəsini də xalqıma bağışlayıram" deyib, meydana atılması xalqı və dövləti qarşısında misilsiz fədakarlığı idi. 

Məhz Ulu Öndərin apardığı müdrik siyasət nəticəsində müstəqilliyimiz qorunub saxlanılmış, atəşkəsə nail olunmuş, dövlətlə xalqın birliyi təmin edilmiş, bütün sahələrdə demokratik islahatlara başlanılmış, güclü dövlətin möhkəm təməli qoyulmuşdur.
Hamımızın yaxşı xatirindədir ki, müstəqilliyin ilk illərində olan vəziyyət dövlət qurumlarından da yan keçməmiş, respublikanın prokurorluq, ədliyyə, polis, milli təhlükəsizlik, gömrük orqanlarında kadr siyasəti ciddi şəkildə təhrif olunmuş, həmin orqanlar öz üzərlərinə düşən sabitlik və əmin-amanlığın qorunması, vətəndaşların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi vəzifəsini unudaraq hərəsi bir siyasi qüvvəyə xidmət edirdi.

Respublikada cərəyan edən hadisələri dərindən təhlil edən Heydər Əliyev həm də yaxşı dərk edirdi ki, Azərbaycanın müstəqilliyini təmin etmək, onu möhkəmləndirmək, ölkədə demokratik hüquqi dövlət qurmaq, köklü islahatlar aparmaq üçün, ilk növbədə, ictimai-siyasi sabitlik, qanunçuluq, hüquq qaydası təmin edilməlidir. "Dövlət - dövlətçiliyi qorumalıdır" fikrini dönə-dönə vurğulayan Heydər Əliyev çox qəti və prinsipial mövqedən çıxış edərək ciddi intizam, tələbkarlıq və dövlət mənafeyi kimi amilləri ön plana çəkmişdi. Ölkədə geniş vüsət almış cinayətkarlığın bütün ünsürlərinə qarşı qəti mübarizə aparmaq üçün 1994-cü ilin avqustun 9-da imzaladığı xüsusi Fərman qanunçuluğun və hüquq qaydalarının möhkəmləndirilməsində əsaslı dönüş yaratmışdı. Eyni zamanda, milli dövlətçiliyin inkişafında korrupsiyanın aradan qaldırılmasının əhəmiyyəti nəzərə alınaraq bu ümumbəşəri sosial bəla ilə mübarizəyə başlanılmışdı.

Heydər Əliyev qətiyyətinin ifadəsi olan bu mühüm tədbirlərin həyata keçirilməsində iştirakımı daim xatırlayır, Ulu Öndərin fəaliyyətimə verdiyi dəyərdən böyük fəxarət duyuram. Həqiqətən, 10 ilə yaxın bir müddətdə bu dahi şəxsiyyətlə birgə çalışmaq, onun rəhbərliyi ilə keçirilən tədbirlərdə iştirak etmək qürurvericidir. Ümummilli liderin etimadı sayəsində 1993-cü ildən uzun müddət Bakı şəhəri Baş Polis İdarəsinin rəisi vəzifəsində fəaliyyət göstərmişəm.

1993-1998-ci illər Azərbaycanda ən gərgin illər idi. Bu illərdə Bakı şəhəri kimi böyük bir şəhərin təhlükəsizliyi, sözsüz ki, təmin olunmalı idi. Az qala hər gün mitinqlər keçirilir, müxtəlif təxribat xarakterli addımlar atılırdı. Bütün bunların öhdəsindən gəlmək isə asan iş deyildi. Dahi rəhbərin qarşımızda qoyduğu tapşırıqları yerinə yetirmək ən ümdə vəzifəmiz idi. 

1994-cü ilin oktyabrı və 1995-ci ilin martında baş vermiş dövlət çevrilişi cəhdləri, ölkə Prezidentinin fiziki məhvinə yönəldilmiş sui-qəsdlər görülmüş kompleks və çevik əməliyyat tədbirləri nəticəsində tamamilə aradan qaldırılmış, onların təşkilatçıları ifşa olunaraq, respublikada siyasi qarşıdurma yaratmaq cəhdlərinə qətiyyətlə son qoyulmuşdu.

1995-ci ildə Heydər Əliyevə sui-qəsd təşkil etmək istəyən cinayətkarlar işlədiyim dövrdə Bakı Şəhər Baş Polis İdarəsinin əməkdaşları tərəfindən aşkarlanaraq yaxalanmışdır. Hətta o zaman Heydər Əliyev bu cinayətin açılmasına görə bizə təşəkkür də etmişdi. 

"Hər bir insanın taleyi xalqın taleyinə çevrilməlidir" deyən Heydər Əliyev necə böyük qəlb və mənəviyyat sahibi olduğunu, şəxsiyyətcə böyüklüyünü sonrakı dövrdə öz cinayətkar əməllərini dayandıran, qanuna əməl edən qanunsuz silahlı birləşmələri də cinayət məsuliyyətindən azad etməsi ilə təsdiqlədi. 

Heydər Əliyevin böyüklüyü, dövlətçilik səriştəsi onda idi ki, o, hüquqi dövlət quruculuğu işində humanizm prinsiplərindən yerində və düzgün istifadə etməyi uzaqgörənliklə, müdrikliklə bacarırdı. 

Onun hər zaman xalqının yanında olduğuna, Heydər Əliyevi böyük bir izdihamın müşayiət etdiyinə, hər bir vətəndaşa qayğı ilə yanaşdığına şahid olmuşam, bir rəhbər kimi onunla birgə tədbirlərdə iştirak etmişəm. Ümummilli Lider Azərbaycanı bir xalq, Vətən, dövlət olaraq çox sevirdi. Azərbaycanlı olması ilə fəxr etməsi, "Azərbaycan" kəlməsini gözləri yaşara-yaşara söyləməsi Ulu Öndərin Vətənə olan sevgisinin sübutudur: "Hər bir insanın milli mənsubiyyəti onun qürur mənbəyidir. Mən həmişə fəxr etmişəm, bu gün də fəxr edirəm ki, mən azərbaycanlıyam!" 

Xalqın əbədi sevgisini qazanan ulu öndər Heydər Əliyev daxili və xarici qüvvələrin dövlət çevrilişi, sui-qəsd və təxribat cəhdlərinə baxmayaraq, öz həyatı, sağlamlığı bahasına gecəli-gündüzlü fədakar əməyi hesabına dövlət müstəqilliyimizi yenidən bərqərar etdi. Azərbaycan dağılmaqda olan ölkədən inkişaf edən, tərəqqiyə qoşulan ölkəyə, vətəndaş müharibəsi astanasında olan ölkədən vətəndaş həmrəyliyi olan ölkəyə çevrildi. 

Müasir Azərbaycan dövlətinin qurucusu və memarı, xalqımızın xilaskarı kimi Azərbaycanın müstəqillik tarixini yazan ümummilli liderimiz Heydər Əliyev qısa zamanda misilsiz xidmətləri ilə, köklü demokratik hüquqi dövlət quruculuğu, mütərəqqi hüquqi, o cümlədən məhkəmə-hüquq islahatları ilə tariximizin parlaq səhifələrini yazdı.

Azərbaycanın özü qədər əbədi olan dahi öndər Heydər Əliyevin ölkənin dərin ictimai-siyasi və iqtisadi böhrandan çıxarılmasında, vətəndaş müharibəsinin qarşısının alınmasında, Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin qorunmasında və möhkəmləndirilməsində, dövlətimizin beynəlxalq aləmdə böyük uğurlar qazanmasında, Azərbaycan dövlətçiliyinin nəaliyyətlərində müstəsna xidmətləri xalqımız tərəfindən sonsuz məhəbbət və dərin ehtiram hissi ilə yad edilir, onun əziz xatirəsi daim qəlbimizdə yaşayır.

Bu gün ölkəmizin sürətli hərtərəfli inkişafı onu deməyə əsas verir ki, ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən əsası qoyulmuş uğurlarımız müstəqil dövlətçilik prinsipləri ilə daha da möhkəmlənir. Çünki bu iş, bu siyasi xətt müasir şəraitdə möhtərəm Prezidentimiz cənab İlham Əliyev tərəfindən uğurla həyata keçirilir, ölkəmizin tərəqqisinə və xalqımızın rifahına hesablanmış genişmiqyaslı və ardıcıl islahatlar bu gün öz real bəhrəsini verir.

Bizim isə ən böyük vəzifəmiz Heydər Əliyevin ideyalarının inkişafı və Azərbaycan tarixinin yeni şanlı səhifələrinin yazılması naminə möhtərəm Prezidentimiz cənab İlham Əliyevin ətrafında sıx birləşərək, ona layiqli yardımçı olmaqdır.

Məhərrəm Əliyev,
Azərbaycan Respublikası
ədliyyə nazirinin müavini

ŞƏRH YAZ
2
BAĞLA