Günəş sistemində iki unudulmuş planet tapıldı — İlk dəfə AÇIQLANAN FAKTLAR

Günəş sistemində iki unudulmuş planet tapıldı
03:51
24.08.2019
3834
Maraqlı
A
Avropa və Amerika alimləri kosmik gəmi günəş sisteminin ən uzaq planetlərinə - Uran və Neptuna cihaz göndərməyi təklif ediblər.

"Ölkə.Az" Rusiya mətbuatının verdiyi məlumata istinadən  xəbər verir ki, bu planetlər ən az öyrənilənlərdir və hələ də bir çox sirri saxlayırlar. Ən maraqlısı budur ki, bu buz nəhəngləri digər ulduzlu kainatın ekzoplanetləri kimidirlər.                                                           

Unudulmuş Dünyalar.

1986-cı ildə “Voyacer -2”, üç il sonra, 25 avqust 1989-cu ildə Neptun ilə Urana yaxınlaşdı. Planetlərin və onların peyklərinin üzərindən uçan Amerika aparatı fotoşəkillər çəkib, maqnitosferanın və radiasiya kəmərlərinin parametrlərini, atmosferi, planetin parlaqlığını və cazibə sahəsini ölçüb. Sonra günəş sisteminin sərhədlərinə gedib. Voyaqer- 2 hər iki planeti araşdıran yeganə vasitədir. Alınan məlumatlar çox qiymətlidir,ancaq yarım əsrdən çox əvvəlki texnologiyalardan istifadə edərək toplanıb və yenidən işlənməlidir. Müqayisə üçün: Mars haqqında bir çox şeylər orbit nəqliyyat vasitələri tərəfindən öyrənilib. Qonaq sevməz Veneraya isə iyirmi enmə modulu və peykləri göndərilib. 2004-cü ildən etibarən Cassini stansiyası Saturnun orbitində fəaliyyət göstərir və Yupiter də süni peykə sahibdir. Ötən ilin sonunda,  “Bepi -Kolombo “ orbiti qırmızı-isti Merkuriyə tərəf yönəlib. Yalnız Uran və Neptuna xüsusi tapşırıq üçün aparat  göndərilməyib. Elm adamları bu planetlərin laqeyd görülməməsinə inanırlar və öyrənmələri üçün detallı bir plan təklif ediblər.                                                                                                                                                                                                         

Buzlu nəhəngin qaynar ürəyi.

Uran və Neptun günəşdən yerə nisbətən müvafiq olaraq 20 və 30 dəfə uzaqdır. Bunlar əbədi soyuqluğun hökm sürdüyü buz dünyalarıdır. Qütb bölgələri on illərlə qaranlığa qərq olub. Planetlərin ölçüsü çox yaxındır: Uranın orta radiusu 25.3 min km, kütləsi 14.5 Yer, Neptun 24.6 və 17.1. Bunlar Yer və Venera kimi əkiz sayıla bilər. Onlar yəqin ki, eyni vaxtda protoplanetar buludun bir yerində anadan olmuşlar və bir müddət birlikdə inkişaf etmişlər, lakin sonra yolları ayrılıb. Hər iki planet də nəzərəçarpan enlik zonaları və hərəkətli fırtına və vortekslərlə bir hidrogen-helium atmosferi ilə örtülmüşdür. Uran, kifayət qədər sakit bir atmosferə malikdir, bu da daxili istiliyin cüzi bir axınını göstərir. Külək fəallığı və qaz qatları orada müşahidə edilib. Metan qarışığı planetə solğun mavi rəng verir. Əksinə, Neptun ildırım və şimşək çaxması, güclü küləklərin dərhal uçduğu bir qaz qabığına bürünür. Bu o deməkdir ki, planetin daxili istilik mənbəyi var və xarici mənbədən Günəşdən daha güclüdür. Hər iki göy cisminin çox qeyri-adi maqnitosferləri var. Neptunda maqnit sahəsi planetin fırlanma oxu ilə üst-üstə düşməyən bir konus ilə bükülür, buna görə də meylli bir rotator adlanır. Orada güclü radio şüaları görünür və Yerə çatır.                                         

Bütün sirləri.

Alimlər buz nəhənglərinin necə meydana gəldiyinə dair uzun müddətdir baş sındırır. Fakt budur ki, onların qaz atmosferinin kütləsi planetlərin ümumi kütləsinin 15 faizini təşkil edir. Bu qaz nəhəngləri və yer qrupunun daş planetləri arasına aiddir. Ən sadə izahat odur ki, atmosfer üçün qaz, doğuş zamanı protoplanetar buluddan tutulub və yaranarkən planetin bağırsaqlarından əmələ gəlmədi. Başqa bir ssenari mümkündür: hər iki səma cisimləri Günəşə daha çox yaxınlaşırlar və sonra protoplanetari buludun qalıqlarını yol boyu səpələyirlər və hətta Günəş sisteminin kənarındakı buz qardaşlarını (hipotetik doqquzuncu planet) itələyiblər. Nəhayət, üçüncü seçim yalnız atmosferdəki heyranedici fərqləri, daxili istilik axını deyil, həm də Uranın fırlanma oxunun orbital müstəviyə anomal meylini izah edir - demək olar ki, 97 dərəcə. Uzaq keçmişdə onsuz da meydana gələn Uran başqa bir kosmik cisimlə toqquşub. Dəhşətli bir zərbədən fırlanma oxu dəyişib və təxminən 30-a yaxın daş-buz ayının basdırıldığı bir toz disk meydana gəlib. Kosmik toqquşma həm Neptunun daxili istisini, həm də əkizlə müqayisədə (daha kiçik ölçülərdə) daha kiçik bir kütləni izah edir. Kifayət qədər güclü bir toqquşma bağırsaqları istiləşdirə bilər, kütlə və ətalət anı əlavə edə bilər. Neptunun halqaları və öz peykləri, habelə tutulan biri - Triton var. Kuiper kəmərindən Neptunun cazibə sahəsinə düşməsəydi, Plutondan qabaq ən böyük cırtdan planet olardı. Yeri gəlmişkən, geoloji standartlara görə gənc olan Triton səthində azot, su buxarı, karbon dioksid, metan kimi uçucu birləşmələr görünür. Daha mürəkkəb orqaniklər ola bilərmi? Kəşf edilərsə və aktiv geyzerlərlə əlaqəli ola bilərsə, bu ay həyat izlərini tapmaq üçün olduqca cəlbedici olan buzlu aləmlər Titan, Avropa və Enceladus ilə bir sırada duracaqdır. Bəli planetlərin özləri, bəzi modellərə görə, okeanları maye suyun buz qabığının altında gizlədə bilərlər.       

Kritik  texnologiya.

 Uran və Neptuna aid missiya ideyası Avropa Kosmik Agentliyinin alimlərinə aiddir və onlar prinsip etibarilə bunu həyata keçirməyə hazırlaşırlar. Məsələ burasındadır ki, bütün texnologiyalar onların özlərinə aid deyildir, əsas qarışıqlıq enerji və istilik mənbəyindədir. Yalnız iki yüz astronomik vahid məsafədə günəş batareyalarına arxalanmaq lazım deyil. Beləliklə, bizə radioizotoplu termoelektrik generator lazımdır. Əgər 2028–2034-cü ilə qədər avropalılar bunu etməsələr, açılış pəncərəsi açıldıqda, ABŞ-dan borc almalı olacaqlar. Missiya memarlığı ən ümumi mənada tərtib edilmişdir. Bu, ən azı atmosfer vasitəsilə enmə üçün orbital modulları və zondları daşıyan iki nəqliyyat vasitəsi və ən azından enmə vasitəsi olacağı açıqdır. Gəmidə müxtəlif spektrometrlər, kameralar, uzaqdan zondlama üçün geofiziki avadanlıq və nümunə analizatorları var. Uran uçuşu altı ildən on iki ilədək, Neptuna - səkkizdən on üçə qədər davam edəcəkdir. Səpələnmə başlama tarixləri, missiya arxitekturası, buraxılış vasitələri növləri ilə əlaqələndirilir. Başlaması 2021-ci ilin mart ayına qədər təxirə salınan James Webb orbiting teleskopu hər iki planeti infraqırmızı rəngdə tutacaq, lakin istədiyi məkan və müvəqqəti qərar verməyəcəkdir. Yeni “Habbl” görünən və ultrabənövşəyi bölgədə işləyəcək, lakin 2030-cu illərin əvvəllərindən daha çox deyil. 8-10 metrlik güzgüləri olan yerüstü teleskoplar və xüsusən yeni nəsil 30 metrlik teleskoplar lazımi qətnaməni təmin edəcək, ancaq onlar yalnız ionosferi və görünən yarımkürələrin atmosferini müşahidə edə biləcəklər və buz nəhənglərinin bir çox fundamental tapmacaları həll olunmamış qalacaq. Orbit cihazları və zondları başqa üsullarla əldə edilə bilməyən planetlərdə dəqiq və aktual məlumatlar təmin edəcəkdir. Belə bir missiyanın lehinə güclü bir dəlil digər ulduz sistemlərində planetlərin kəşf edilməsidir. Onların əksəriyyəti Neptuna və Urana bənzəyir. Kepler teleskopu ekzoplanet ovçusunun statistikasına görə, ona uğur gətirən TESS, 1500 neptuna bənzər başqa bir dünya tapacaq.                                                                    

Müşfiq Məmmədov
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Bred Pitt Vaynşteyni niyə ölümlə hədələyib?

Bred Pitt Vaynşteyni niyə ölümlə hədələyib?
03:32
Bu gün
925
Maraqlı
A
Bred Pitt Vaynşteyni hansı səbəbə görə öldürməklə hədələdiyini izah etdi.

"Ölkə.Az" xəbər verir ki, aktyor Bred Pitt Qvineya aktrisasına girişmək istəyən Hollivud prodüseri Harvi Vaynşteynin hansı səbəblə öldürməklə hədələdiyini açıqlayıb.

Artistin sözləri 20 sentyabr cümə günü İndependent tərəfindən verilib. Pitt, prodüserin bundan sonra sevgilisini incitməyəcəyinə əmin olmaq istədiyini açıqlayıb.

Peltrou, Vaynşteynin Los-Anceles otellərindən birində bir iş toplantısı zamanı onun yanına girərək cinsi istismara cəlb etməyə çalışıb. İnsident 1990-cı illərin ortalarında Peltrounun Vaynşteynə prodüserlik edən "Emma" filmində aparıcı rol aldığı vaxt baş verib.

"O zaman Mən yalnız oyun sahəsinə çıxan gölün oğlanı idim. Biz problemləri məhz bu cür anlayırdıq", - deyə artist qeyd edib. Pittin Hollivud iş adamını öldürməklə təhdid etdiyini, Peltrou 2018-ci ilin may ayında danışıb. Aktyor Vaynşteynə Brodveydə "Hamlet" in premyerasında yaxınlaşıb və deyib:

"Əgər sənə görə o özünü bir daha narahat hiss etsə, mən səni öldürəcəyəm".

"Bu, inanılmaz idi. O, şöhrət və nüfuzundan, hələ mənim tanınmadığım və şöhrətə sahib olmadığım bir zamanda məni müdafiə etmək üçün istifadə etdi", — deyə aktrisa bildirib. 25 may 2018-ci ildə Vaynşteyn Nyu-York polisinə təslim olub və bir milyon dollar girov müqabilində azadlığa buraxılıb. Prodüserin zorlaması barədə ən azı səkkiz qadın danışıb, 80-dən çox məlumat daxil olub ki, həmin adamlar onun tərəfindən cinsi təcavüzlərə məruz qalmışdır.

Müşfiq Məmmədov
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Fala baxan Vahabzadə, evində rus qızı saxlayan Sabir... — Yazıçıların qeyri-adi əhvalatları

Fala baxan Vahabzadə, evində rus qızı saxlayan Sabir...
00:30
Bu gün
2312
Maraqlı
A
"Ölkə.Az" kulis.az-a istinadən yazıçıların başına gələn qeyri-adi əhvalatları təqdim edir.

Uzun fasilədən sonra yazıçı Əkrəm Əylisli Moskvada yaşayan tanınmış Azərbaycan yazıçısı Çingiz Hüseynovla görüşür. Çingiz müəllim Əkrəmə ard-arda çoxlu suallar verir. Təbii ki, bu sualların içində Əkrəmə bəsit və bayağı gələnlər də olur.

- Çingiz müəllim, siz ciddi adamsınız. Bu nə suallardı verirsiniz? – Əkrəm Əylisli onun sözünü kəsib soruşur.

Cavab Əkrəm Əylislinin yeddi qatından keçir:

- Azərbaycan dili üçün o qədər darıxmışam ki, nə olur-olsun danışmağını istəyirəm!

***

Seyran Səxavət gənc vaxtlarında Moskvada Yaradıcılıq evləri yerləşən ərazidəki restoranda rus xanımlarla bir məclisdə olur. Məclis çox uzanır, restoran bağlanır, gec olduğu üçün xanımlar öz evlərinə gedə bilmirlər. Seyran müəllim düşünür ki, onlar hamısı bir yerdə gecələyə bilməyəcək, ona görə də xanımları bir-bir, iki-bir qonaq saxlamaq üçün Yaradıcılıq evlərində qalan Azərbaycan yazıçılarının qapısını döyür. Hamıya ərk edə bilmir, xüsusilə aralarında yaş fərqi olan, ağır təbiətli Sabir Əhmədliyə. Yenə də özündə cəsarət tapıb Sabir müəllimin qaldığı evə gəlir. Qapını açan Sabir Əhmədli qaşqabaqla soruşur:

- Nə olub?

Seyran müəllim vəziyyəti izah edəndə Sabir Əhmədlinin eyni açılır və gülümsəyərək deyir:

- Buyursun, kim istəyir qala bilər.

Xanımlardan biri nazlana-nazlana qapıdan içəri keçir.

Bu minvalla Seyran Səxavət bir çox yazıçının yaradıcılığına "mane” olur. Yalnız bir nəfər gecənin bir aləmi gələn bu gözəl qonaqdan imtina edir. Bu da kim olsa yaxşıdır? Yaradıcılıqda o qədər də uğurlu hesab olunmayan şair Yusif Həsənbəy!

- Mən yaradıcılıqla məşğulam... – deyir və qapını örtür.

***

Milli Azadlıq hərəkatı vaxtı Bəxtiyar Vahabzadə və Qasım Qasımzadə köhnə İstiqlaliyyət küçəsi ilə gedirlərmiş. Birdən yolda kibrit qutusu görürlər. İçində səksəkələr dolaşan Bəxtiyar Vahabzadənin falçılığı tutur, Qasım Qasımzadəyə deyir:

- Gəl o kibriti götürək. Əgər içində dənə olsa, demək, Azərbaycan müstəqillik qazana biləcək, olmasa qazanmayacaq. Qutuda dənə olsa, söz verirəm, Azərbaycanın müstəqilliyi elan olunanda, həmin dənə ilə sənin siqaretini yandıracam.

Kibrit qutusunu açıb baxırlar və görürlər ki, kibrit çöpü ilə doludur. Qasım Qasımzadə bu əhvalatı unutsa da, Bəxtiyar Vahabzadə dediyi sözü tutur. Azərbaycan müstəqillik qazanandan sonra cibindən həmin kibrit qutusunu çıxarır və Qasım Qasımzadənin siqaretini yandırır.

***

60-cı illərdə Məmməd Rahim ermənilərin Xalq şairi Abetik İsaakyanın şeirlər kitabını Azərbaycan dilinə tərcümə edir. Duzlu söz-söhbəti ilə məşhur olan Süleyman Rüstəm kitabı gözdən keçirərkən şeirlərin çox zəif tərcümə olunduğunu görür və qımışır:

- Məmməd Rahim daşnaklardan heyfimizi aldı!

***

Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov bir bəyin yanında nökər olub. Bəyin qoyunlarını otarırmış... Bəyin bir oğlu, üç qızı varmış. Mirzə onların həyətindəki balaca əl evində, betonun üstündə ac-susuz yatırmış. Bəyin balaca qızı öz yeməyindən bir parça çörək, bir az da pendir gətirib ona verirmiş.

Aradan uzun illər keçir. Mirzə İbrahimov Nazirlər Sovetində sədr müavini işləyirmiş. Bir gün katibə deyir ki, yanına çadralı bir xanım gəlib, qucağında da uşaq. Mirzə İbrahimov qadını qəbul eləyir və gözlərinə inana bilmir; bu, bir vaxt ona pendir-çörək verən bəyin balaca qızıymış! Qız dərdini danışır, məlum olur ki, sovet hökuməti qurulanda atası ölkədən gedib, bacılarının hərəsi bir diyara düşüb, qardaşı da içkiyə qurşanıb məhv olub. Mirzə İbrahimov ona əlindən gəldiyi qədər yardım edir. Bu hadisə ən ağır illərdə, 40-cı illərdə olur. Qadın Mirzə İbrahimova heç bir ünvan vermir, yenə gələcəm deyir, amma bir daha heç vaxt gəlmir.

***

Pənah Hüseyn baş nazir olan vaxt qərara alır ki, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin binasını Türkiyə səfirliyinə versin. Yusif Səmədoğlu ona zəng edir:

- Sən AYB-nin binasını yazıçılardan alsan, səni tüfənglə vuracam!

***

Xəlil Rza SSRİ-nin məşhur Lefortovo zindanında yatanda həmişəki kimi uzun-uzadı gündəlik yazırmış. Və hər gün gündəliyin ilk sözü bu olurmuş:

"Qüdrətliyəm!”

***

Bir gecə cavan uşaqlar yaşadığı binanın blokunda Əlibala Hacızadəni soyurlar. Özü bu əhvalatı gülə-gülə danışırmış. Deyirmiş, soruşdular, nə qədər pulun var, dedim, bir "şirvan”. Oğlanlardan biri əlini döş cibimə salıb əlliminlik çıxartdı, dedi, ağsaqqal kişisən, utanmırsan, yalan danışırsan?!

***

Mehdi Hüseyn Yazıçılar Birliyinin sədri olanda Nəriman Həsənzadə onun qəbuluna gəlib. Xaraktercə sərt olan Mehdi Hüseyn həmyerlisinin özünəməxsus şəkildə əzilib-büzülməsinə əsəbiləşib deyir:

- Nəriman, çıx, təzədən gəl!

Nəriman müəllim çıxıb yenidən içəri girir, ancaq özünü düzəldə bilmir. Mehdi Hüseynin zabitəli səsi təkrar eşidilir:

- Nəriman, olmadı, get, bir də gəl.

Şair ikinci dəfə çıxıb qayıdır. Onu diqqətlə süzən Mehdi Hüseyn başını bulayır:

- Sən düzələn deyilsən, keç otur.

***

Əlisəmid Kür Rafiq Tağı ilə qarşılaşır və deyir:

- Rafiq, yazılarına diqqət elə, bir gün səni yortacaqlar!

Rafiq Tağı hirslənir:

- Bəyəm, yam-yamlar ölkəsində yaşayırıq?

Qəribədir, bu əhvalatdan bir müddət sonra, elə həmin dialoq olan yerdə Rafiq Tağını bıçaqlayırlar.

***

Hüseyn Arif Qazaxa gedirmiş. Yolda içib keflənir, deyir, mən Səməd Vurğundan böyük şairəm. Yol yoldaşı ona xəbərdarlıq edir:

- Bunu Gəncəyəcən denən, ordan o yana demə.

Gəncədə onları bir maşın qarşılayır. Orda da bir xudmani məclis olur və tez qalxıb yola düzəlirlər. Yolda Hüseyn müəllimin şöhrət damarı tutur və bayaqkı yol yoldaşına bir də qayıdır:

- Sən niyə sözümü qəribliyə saldın? Doğrudan elədir. Mən Səməd Vurğundan böyüyəm!

Bunu eşidən sürücü maşını qəfil saxlayır, yalvarışlara, üzrxahlıqlara baxmayaraq Hüseyn Arifi də, yol yoldaşını da asfaltın ortasında düşürür və çıxıb gedir.

Yol yoldaşı Hüseyn Arifə baxıb əlacsızcasına gileylənir:

- Dedim axı! O sözü Gəncəyəcən denən...

***

Şəhriyar Del Gerani Ramiz Rövşəndən zarafatla soruşur:

- Ramiz müəllim, şeirlərinizdəki göy üzünə daş atan oğlanın axırı necə oldu?

Ramiz Rövşən cavab verir:

- Sənin şeirlərindəki itlərə daş atmağa gedib.

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA