İlk dəfə Avropaya tələbə göndərən, uşaq ölümlərini qadağan edən hökmdar — Xətai haqqında bilmədiklərimiz

İlk dəfə Avropaya tələbə göndərən, uşaq ölümlərini qadağan edən hökmdar
11:58
08.06.2019
2823
Maraqlı
A
Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan tarixinə adı qızıl hərflərlə yazılan hökmdardır. Bu günə qədər də Xətai şəxsiyyəti və irsi araşdırılır, yeni faktlar üzə çıxır.

“Ölkə.Az” bu gün oxucularına Xətai haqqında bilmədiyimiz müəyyən faktları çatdırır.

Şah İsmayıl müsəlman aləmində yeganə hökmdar idi ki, onun hakimiyyəti vaxtında Azərbaycanda bir dənə də olsa, uşaq qəbristanlığı olmayıb. Həmin vaxt “Qadağan olunmuş kitabın indeksi” dəftərini qələmə alan diplomat II Yuliy və 1522-ci ildə onu təkrar nəşr edən hökmdar VI Adrian isə qeyd edirdilər ki, Azərbaycan Vatikandan da öndə gedirdi. Vatikan ərazisində 4 uşaq qəbristanlığı qeydə alınmışdı.

Şah İsmayılın uşaq qəbristanlığı salanların əleyhinə sərt bir fərmanı olub. Uşaq öldürənlərə sonu faciə ilə nəticələnən məhkəmələr qurulub. 1501-ci ildə verilən fərmanda Şah İsmayıl uşaq qəbristanlıqlarının salınmasını və eləcə də uşaq ölümlərini törədənləri dövlətin və millətin “yarası” hesab edib. Tarixin başqa bir sənədində isə qeyd olunub ki, Şah İsmayıl üçün belə bir fərmanı onun filosof vəziri Şəmsəddin Zəkəriyyə Təbrizi hazırlayıb. Məhz buna görə Şah İsmayıl öz vəziri Şəmsəddin Zəkəriyyə Təbriziyə “Azərbaycanın açarı” titulu verir. Bundan sonra vəzir Şəmsəddin ölkədə yayılmaqda olan əxlaqsızlığa, kütləvi savadsızlığa, oğurluq və dələduzluğa, beytül-malı yeyənlərə, yalan danışıb dövləti aldadanlara… qarşı bir-birinin ardınca fərmanlar hazırlayır. Xüsusən Şərqi Avropa ölkələrindən Polşadan, Çexiyadan, Bolqarıstandan və Macarıstandan, eləcə də qərb dövlətlərindən bu fərmanları tədqiq edib öyrənməyə gələn onlarla diplomat olub. Məsələn filosof Xristofor Kessinq adlı (Amerika) birisi yazırdı ki, bu fərmanların hər biri baş verə biləcək oyanışlardan (sivilizasiyalardan) xəbər verdiyi üçün maraqlı idi.

Tehranın milli kitabxanasında saxlanılan vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyənin məktubunda isə yazılır:”Böyük hökmdar (yəni Şah İsmayıl) idarə etdiyi ölkənin fəlakətlərini öz fəlakəti bilirdi. Eşitdiyi hər uşaq ölümündən kədərlənir, saatlarla görünmür, ibadətlə məşğul olurdu. Dövlətimizdə ölən hər bir uşaq üçün göz yaşı axıdırdı”. Vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyə bunu da yazır ki, Şah İsmayıl Ərdəbildən olan 5 uşağı Avropaya oxumağa göndərən ilk hökmdar idi.

Araşdırma materiallarına görə, 1524-cü il mayın 23-də Şah İsmayıl qəflətən vəfat edir. “Azərbaycanın açarı” titulunu alan vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyəni isə bir ingilis casusu zəhərləyib öldürür. Açarsız, qapısız, bacasız qalan Azərbaycan bütün bunlardan sonra döyüş meydanlarına çevrildi. Sonra bu dövlət xarici kəşfiyyat üçün əsl sınaq-təcrübə laboratoriyası oldu. Məsələn 1709-cu il iyun ayının 11-də fransızlara məxsus “M.Odeli” tibb mərkəzi ətir istehsalı üçün sınaq-təcrübəyəçəkdiyi 9 yaşlı 14 qız uşağının həyatına son qoydu. Məlum oldu ki, fransızlar Şirvan uşaqlarının onurğa sütunlarından çəkdikləri “şirələrdən” ətir istehsalında istifadə edirmişlər. Şirvanda ilk uşaq qəbristanlığı belə yarandı. Sonra Bakının indiki Bülbülə və Ramana qəsəbələrində ilk uşaq qəbristanlığı yarandı. Onun ardınca Maştağa ərazisində (1747-ci il), indiki Lökbatan ərazisində, Bahar oba deyilən yerdə (1756-cı il) uşaq qəbristanlığı qazıldı.

Ölkə.Az

 

ŞƏRH YAZ
0

Dünyanın ən qara materialı yaradıldı: təsadüfən ortaya çıxdı

Dünyanın ən qara materialı yaradıldı: təsadüfən ortaya çıxdı
02:36
Bu gün
473
Maraqlı
A
Massaçusets texnologiya institutunun alimləri işığı 99.995 faiz nisbətində uda bilən material təqdim ediblər.

"Ölkə.Az" xəbər verir ki, mühəndislər dünyanın ən qaranlıq səthini, demək olar ki, fərqli bir məqsəd üçün aparılan sınaq zamanı təsadüfən ixtira ediblər. Təbiətdə aşkar edilən ən qara rəng Avstraliyada yaşayan quşların lələkləri ilə əlaqədardır - bunun səbəbi cənnət quşlarının lələklərindəki kol və qarmaqların xüsusi bir açıda yerləşməsi və lələklərə daxil olan işığın əks olunduğu deyil, əksinə içindəki boşluqlara girməsidir.

Qara kömür işığın "yalnız" 96 faizini udmaq gücündədir və Yerdəki ən qara material olan Vantablack (şaquli olaraq düzəldilmiş nanotube massivləri, şaquli istiqamətdə nanotubes serialları) üzərindəki radiasiya hadisəsinin 99,965 faizini təşkil edir, yəni çox keçmir. Bu baxımdan quş lələkləri. Bənzər bir prinsipə görə "hərəkət edir" - material alüminium folqa üzərində "böyüyən" şaquli nanotubes əkməkdən ibarətdir. Vantablacka girən fotonlar bu nanotublar arasında itir və praktik olaraq geri əks olunmadan istiyə çevrilir. Yeni materialın yaradıcıları alüminium və karbon nanotübutları ilə də təcrübələr aparıblar, lakin məqsədləri keçiricilərin istilik və elektrik xüsusiyyətlərini yaxşılaşdırmaq yollarını tapmaq olub. Buna nail olmaq üçün mütəxəssislər bunun üçün xlor ionları olan duzlardan istifadə edərək alüminiumun səthindən bir qat oksidi çıxardıblar.

Bənzər bir şəkildə əldə edilən nanotubesləri böyüdükdən sonra mütəxəssislər ixtiralarının nə qədər qara olduğunu təəccüb ediblər və yalnız sonrakı ölçmələr göstərib ki, yeni material 99,995 faizədək işığı qəbul edə bilər, yəni ən yaxın "təbii analoqdan" on qat az və daha az analoq göstərib. Alimlər hesab ediblər ki, onların inkişafı yüngül "səs-küydən" çəkinməyin vacib olduğu bütün sahələrdə - məsələn, kosmik teleskopların inşasında çox praktik tətbiqlərə sahib ola bilər. Bununla yanaşı, alimlər gələcəkdə bəşəriyyətin daha da qara materiallar yarada biləcəyini istisna etmirlər.                        

Müşfiq Məmmədov
Ölkə.Az

 

ŞƏRH YAZ
0

"Parasetamol" təhlükəli imiş — Hamilə qadınlar və 11 yaşa qədər uşaqlar...

02:21
Bu gün
283
Maraqlı
A
"Parasetamol" dərmanının hamilə qadınlar üçün gözlənilməz təhlükəsi müəyyənləşib.

"Ölkə.Az" xəbər verir ki, İngiltərədəki Bristol Universitetinin alimləri, hamiləlik dövründə "parasetamol" istifadəsinin altı aydan 11 yaşa qədər uşaqlarda pozğun davranışa səbəb ola biləcəyini müəyyən ediblər.

Tədqiqata 14 min uşaq qatılıb, onların 43 faizi hamiləliyin yeddinci ayında ağrıları aradan qaldırmaq üçün "parasetamol" qəbul etdiklərini etiraf ediblər.

Mütəxəssislər yaddaş, zəka əmsalı, məktəbə qədər inkişaf səviyyəsi, xasiyyət və davranış üçün testlər keçiriblər. Analar tərəfindən ağrıkəsici dərmanların istifadəsinin yüksək hiperaktivlik riski və gənc uşaqlarda diqqəti yayındırması ilə əlaqəli olduğu ortaya çıxıb. Oğlanlar dərmana qızlardan daha çox həssas olublar. Sonrakı yaşlarda mənfi təsirlər müşahidə edilməyib.

Nəticənin xarici sosial amillər, eləcə də qadınların parasetamol qəbul etməsinin səbəbləri təsir etmədiyi qeyd olunub. Alimlərin fikrincə, nəticələr hamiləlik dövründə qadınların dərman qəbul etməsində diqqətli olmaları tövsiyəsini təsdiqləyib.       

Müşfiq Məmmədov
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
1
BAĞLA