İlk dəfə Avropaya tələbə göndərən, uşaq ölümlərini qadağan edən hökmdar — Xətai haqqında bilmədiklərimiz

İlk dəfə Avropaya tələbə göndərən, uşaq ölümlərini qadağan edən hökmdar
11:58
08.06.2019
2698
Maraqlı
A
Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan tarixinə adı qızıl hərflərlə yazılan hökmdardır. Bu günə qədər də Xətai şəxsiyyəti və irsi araşdırılır, yeni faktlar üzə çıxır.

“Ölkə.Az” bu gün oxucularına Xətai haqqında bilmədiyimiz müəyyən faktları çatdırır.

Şah İsmayıl müsəlman aləmində yeganə hökmdar idi ki, onun hakimiyyəti vaxtında Azərbaycanda bir dənə də olsa, uşaq qəbristanlığı olmayıb. Həmin vaxt “Qadağan olunmuş kitabın indeksi” dəftərini qələmə alan diplomat II Yuliy və 1522-ci ildə onu təkrar nəşr edən hökmdar VI Adrian isə qeyd edirdilər ki, Azərbaycan Vatikandan da öndə gedirdi. Vatikan ərazisində 4 uşaq qəbristanlığı qeydə alınmışdı.

Şah İsmayılın uşaq qəbristanlığı salanların əleyhinə sərt bir fərmanı olub. Uşaq öldürənlərə sonu faciə ilə nəticələnən məhkəmələr qurulub. 1501-ci ildə verilən fərmanda Şah İsmayıl uşaq qəbristanlıqlarının salınmasını və eləcə də uşaq ölümlərini törədənləri dövlətin və millətin “yarası” hesab edib. Tarixin başqa bir sənədində isə qeyd olunub ki, Şah İsmayıl üçün belə bir fərmanı onun filosof vəziri Şəmsəddin Zəkəriyyə Təbrizi hazırlayıb. Məhz buna görə Şah İsmayıl öz vəziri Şəmsəddin Zəkəriyyə Təbriziyə “Azərbaycanın açarı” titulu verir. Bundan sonra vəzir Şəmsəddin ölkədə yayılmaqda olan əxlaqsızlığa, kütləvi savadsızlığa, oğurluq və dələduzluğa, beytül-malı yeyənlərə, yalan danışıb dövləti aldadanlara… qarşı bir-birinin ardınca fərmanlar hazırlayır. Xüsusən Şərqi Avropa ölkələrindən Polşadan, Çexiyadan, Bolqarıstandan və Macarıstandan, eləcə də qərb dövlətlərindən bu fərmanları tədqiq edib öyrənməyə gələn onlarla diplomat olub. Məsələn filosof Xristofor Kessinq adlı (Amerika) birisi yazırdı ki, bu fərmanların hər biri baş verə biləcək oyanışlardan (sivilizasiyalardan) xəbər verdiyi üçün maraqlı idi.

Tehranın milli kitabxanasında saxlanılan vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyənin məktubunda isə yazılır:”Böyük hökmdar (yəni Şah İsmayıl) idarə etdiyi ölkənin fəlakətlərini öz fəlakəti bilirdi. Eşitdiyi hər uşaq ölümündən kədərlənir, saatlarla görünmür, ibadətlə məşğul olurdu. Dövlətimizdə ölən hər bir uşaq üçün göz yaşı axıdırdı”. Vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyə bunu da yazır ki, Şah İsmayıl Ərdəbildən olan 5 uşağı Avropaya oxumağa göndərən ilk hökmdar idi.

Araşdırma materiallarına görə, 1524-cü il mayın 23-də Şah İsmayıl qəflətən vəfat edir. “Azərbaycanın açarı” titulunu alan vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyəni isə bir ingilis casusu zəhərləyib öldürür. Açarsız, qapısız, bacasız qalan Azərbaycan bütün bunlardan sonra döyüş meydanlarına çevrildi. Sonra bu dövlət xarici kəşfiyyat üçün əsl sınaq-təcrübə laboratoriyası oldu. Məsələn 1709-cu il iyun ayının 11-də fransızlara məxsus “M.Odeli” tibb mərkəzi ətir istehsalı üçün sınaq-təcrübəyəçəkdiyi 9 yaşlı 14 qız uşağının həyatına son qoydu. Məlum oldu ki, fransızlar Şirvan uşaqlarının onurğa sütunlarından çəkdikləri “şirələrdən” ətir istehsalında istifadə edirmişlər. Şirvanda ilk uşaq qəbristanlığı belə yarandı. Sonra Bakının indiki Bülbülə və Ramana qəsəbələrində ilk uşaq qəbristanlığı yarandı. Onun ardınca Maştağa ərazisində (1747-ci il), indiki Lökbatan ərazisində, Bahar oba deyilən yerdə (1756-cı il) uşaq qəbristanlığı qazıldı.

Ölkə.Az

 

ŞƏRH YAZ
0

Tapılması çox çətin olan “Qorxulu xəyal hissəcikləri”nin — SİRRİ TAPILDI

Tapılması çox çətin olan “Qorxulu xəyal hissəcikləri”nin
00:00
Bu gün
733
Maraqlı
A
Londonun Universitet Kollecinin astronomları adi materiya ilə nadir hallarda qarşılıqlı əlaqədə olan xəyalir hissəcik olan bir neytrinonun kütləsini kifayət qədər dəqiq ölçməyə müvəffəq olublar.

"Ölkə.Az" Rusiya mətbuatının verdiyi məlumata istinadən  xəbər verir ki, bu hissəciklər çox yüngüldür və kütlələri sıfıra yaxındır. Bu barədə Science Alert məlumat yayıb.

Tədqiqatçılar hissəciklərin sürətləndiriciləri üzərində aparılan təcrübələr zamanı əldə edilmiş məlumatları kosmik mikrodalğalı fon radiasiyasının müşahidələrinin nəticələri ilə birləşdiriblər. Neytrinonun üç növünün mövcud olduğu məlumdur: elektron neytrinolar, muon neytrinolar və tau neytrinolar. Bir növ neytrino digər növlərə çevrilə bilər, buna nötrino salınım deyilir. Bu prosesin çox ehtimalı sıfır kütlə ilə izah olunur. Əvvəlki tədqiqatlarda, hər üç neytrinonun birləşdirilmiş kütləsinin yuxarı həddini təyin etmək mümkün idi.

Daha dəqiq ölçmələr aparmaq üçün elm adamları kosmoloji müşahidələrin məlumatlarını nəzərə almağa başlayıblar, çünki bir neytrino kütləsi bu müşahidələrin nəticələrinə müəyyən təsir göstərə bilər. 0.086 elektron voltundan çox olmayan ən yüngül neytrinonun kütləvi dəyərini əldə ediblər. Bu vəziyyətdə birləşdirilmiş kütlə 0,26 elektron voltdan çox olmamalıdır.                      

Müşfiq Məmmədov
 Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

İnsan gözündən daha üstün olan linza hazırlandı

İnsan gözündən daha üstün olan linza hazırlandı
22:59
22.08.2019
6391
Maraqlı
A
Harvard Mühəndislik və Tətbiqi Elmlər Məktəbinin mühəndisləri süni əzələ və düz kontakt linzaların yaradılması texnologiyalarını birləşdirərək obyektlərin şəkillərini onları insan gözünün gördüyü kimi çəkən yeni elektron linza hazırlayıblar.

“Ölkə.Az” “ICTnews”a istinadən xəbər verir ki, linza süni əzələlərin bərkidiliyi nazik, şəffaf dielektrik elastomerdən ibarətdir. Linza və əzələnin birgə qalınlığı 30 mk, qurğunun diametri təxminən 1 sm-dir.

Kiçik ölçülü nanostrukturların köməyilə yeni linza görünən işığın bütün spektrini bir nöqtədə toplamaq qabiliyyətinə malikdir. Bu, ona eynilə insan gözündə olduğu kimi real vaxt rejimində fokusu dəyişdirməyə imkan verir.

Yeni linza bəzi aspektlər üzrə insan gözünü üstələyir – məsələn, sözügedən linza insan gözü üçün əlçatmaz olan astiqmatizmə düzəlişlər edə bilər.

Tədqiqat müəllifləri məlumat veriblər ki, yaxın vaxtlarda yeni linzaların istehlak kameraları və cihazlarda tətbiq olunma ehtimalı son dərəcə azdır - ehtimal ki, yeni linzalar 10 il sonra istifadə ediləcək.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA