İlk dəfə Avropaya tələbə göndərən, uşaq ölümlərini qadağan edən hökmdar — Xətai haqqında bilmədiklərimiz

İlk dəfə Avropaya tələbə göndərən, uşaq ölümlərini qadağan edən hökmdar
11:58
08.06.2019
2712
Maraqlı
A
Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan tarixinə adı qızıl hərflərlə yazılan hökmdardır. Bu günə qədər də Xətai şəxsiyyəti və irsi araşdırılır, yeni faktlar üzə çıxır.

“Ölkə.Az” bu gün oxucularına Xətai haqqında bilmədiyimiz müəyyən faktları çatdırır.

Şah İsmayıl müsəlman aləmində yeganə hökmdar idi ki, onun hakimiyyəti vaxtında Azərbaycanda bir dənə də olsa, uşaq qəbristanlığı olmayıb. Həmin vaxt “Qadağan olunmuş kitabın indeksi” dəftərini qələmə alan diplomat II Yuliy və 1522-ci ildə onu təkrar nəşr edən hökmdar VI Adrian isə qeyd edirdilər ki, Azərbaycan Vatikandan da öndə gedirdi. Vatikan ərazisində 4 uşaq qəbristanlığı qeydə alınmışdı.

Şah İsmayılın uşaq qəbristanlığı salanların əleyhinə sərt bir fərmanı olub. Uşaq öldürənlərə sonu faciə ilə nəticələnən məhkəmələr qurulub. 1501-ci ildə verilən fərmanda Şah İsmayıl uşaq qəbristanlıqlarının salınmasını və eləcə də uşaq ölümlərini törədənləri dövlətin və millətin “yarası” hesab edib. Tarixin başqa bir sənədində isə qeyd olunub ki, Şah İsmayıl üçün belə bir fərmanı onun filosof vəziri Şəmsəddin Zəkəriyyə Təbrizi hazırlayıb. Məhz buna görə Şah İsmayıl öz vəziri Şəmsəddin Zəkəriyyə Təbriziyə “Azərbaycanın açarı” titulu verir. Bundan sonra vəzir Şəmsəddin ölkədə yayılmaqda olan əxlaqsızlığa, kütləvi savadsızlığa, oğurluq və dələduzluğa, beytül-malı yeyənlərə, yalan danışıb dövləti aldadanlara… qarşı bir-birinin ardınca fərmanlar hazırlayır. Xüsusən Şərqi Avropa ölkələrindən Polşadan, Çexiyadan, Bolqarıstandan və Macarıstandan, eləcə də qərb dövlətlərindən bu fərmanları tədqiq edib öyrənməyə gələn onlarla diplomat olub. Məsələn filosof Xristofor Kessinq adlı (Amerika) birisi yazırdı ki, bu fərmanların hər biri baş verə biləcək oyanışlardan (sivilizasiyalardan) xəbər verdiyi üçün maraqlı idi.

Tehranın milli kitabxanasında saxlanılan vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyənin məktubunda isə yazılır:”Böyük hökmdar (yəni Şah İsmayıl) idarə etdiyi ölkənin fəlakətlərini öz fəlakəti bilirdi. Eşitdiyi hər uşaq ölümündən kədərlənir, saatlarla görünmür, ibadətlə məşğul olurdu. Dövlətimizdə ölən hər bir uşaq üçün göz yaşı axıdırdı”. Vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyə bunu da yazır ki, Şah İsmayıl Ərdəbildən olan 5 uşağı Avropaya oxumağa göndərən ilk hökmdar idi.

Araşdırma materiallarına görə, 1524-cü il mayın 23-də Şah İsmayıl qəflətən vəfat edir. “Azərbaycanın açarı” titulunu alan vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyəni isə bir ingilis casusu zəhərləyib öldürür. Açarsız, qapısız, bacasız qalan Azərbaycan bütün bunlardan sonra döyüş meydanlarına çevrildi. Sonra bu dövlət xarici kəşfiyyat üçün əsl sınaq-təcrübə laboratoriyası oldu. Məsələn 1709-cu il iyun ayının 11-də fransızlara məxsus “M.Odeli” tibb mərkəzi ətir istehsalı üçün sınaq-təcrübəyəçəkdiyi 9 yaşlı 14 qız uşağının həyatına son qoydu. Məlum oldu ki, fransızlar Şirvan uşaqlarının onurğa sütunlarından çəkdikləri “şirələrdən” ətir istehsalında istifadə edirmişlər. Şirvanda ilk uşaq qəbristanlığı belə yarandı. Sonra Bakının indiki Bülbülə və Ramana qəsəbələrində ilk uşaq qəbristanlığı yarandı. Onun ardınca Maştağa ərazisində (1747-ci il), indiki Lökbatan ərazisində, Bahar oba deyilən yerdə (1756-cı il) uşaq qəbristanlığı qazıldı.

Ölkə.Az

 

ŞƏRH YAZ
0

Qanı qatılaşdıran 5 içki — Ürəyi zəif olanlar ehtiyatlı olsun

Qanı qatılaşdıran 5 içki
04:37
Bu gün
77
Maraqlı
A
Qan bütün orqanizmi oksigenlə təmin edən və həyat mənbəyi olan ən vacib mayedir. Qanın keyfiyyəti, dövranı birbaşa insanın səhhətinə təsir edir. Həddən artıq qatı qan yorğunluq, əsəbilik, ürək xəstəlikləri, əqli zəiflik gətirir. Qatı qan tromb yaranması və damar tıxanmasını aktivləşdirir. Belə olan halda, qanı qatılaşdıran ərzaq və içkilərə əl gəzdirmək lazımdır.
"Ölkə.Az" medicina.az-a istinadən qanımızı qatılaşdıran və hər gün istifadə etdiyimiz 5 içkini təqdim edir.
 
1.Şirin qazlı içkilər
Fruktoza, saxaroza, aspartam qanı qatılaşdırır
 
2. Qəhvə 
Sidikqovucu olduğu üçün suyu orqanizmdən qovur  və qan qatılaşır
 
3.Tünd qara çay
Qanın tərkibinə müsbət təsir etmir, çay içənlər su qəbul etmir ki, bu da orqanizmdə maye qıtlığı yaradıb, qanın sürətini və miqdarını da azaldır
 
4.Alkoqol içkilər
Onlar da sidikqovucudur. Orqanizm aktiv şəkildə maye itirir. Beynin susuzlaşmasına səbəb olur. 
 
Müntəzəm olaraq spirtli içki içənlərdə mineral defisiti olur ki, bu zaman qan qatılaşır və ürək-damar sistemi oksigen almır
 
5.Bəzi bitkilərdən çaylar
Gicitkan, zveroboy, quşarmudu çayı, mors vitamin K ilə zəngin olduğundan qanı lap qatılaşdırır. Bu tromb əmələ gətirər. Ümumiyyətlə qanı qatı olanlar qan durulaşdırıcılar içməli və yemək, içməyini buna uyğun seçməlidir.
 
Ölkə.Az
ŞƏRH YAZ
0

Bəzi ekzoplanetlər həyat üçün yerdən daha ƏLVERİŞLİ İMİŞ

Bəzi ekzoplanetlər həyat üçün yerdən daha ƏLVERİŞLİ İMİŞ
04:06
Bu gün
102
Maraqlı
A
Elm adamları bəzi ekzoplanetlərin Yerdən daha yaxşı həyat üçün uyğun olduğunu öyrənib.

 "Ölkə.Az" Rusiya mətbuatının verdiyi məlumata istinadən  xəbər verir ki, yeni bir araşdırma göstərir ki, bəzi ekzoplanetlərdə şərtlər yer üzündəki şəraitdən daha yaxşı ola bilər.

"Bu, inanılmaz bir nəticədir", - tədqiqatın əsas müəllifi Dr. Stefani Olson (Stephanie Olson) bildirib. - hesablamalar bizə göstərir ki, əlverişli dövriyyə rejimi olan okeanlar olan bəzi planetlərdə şərtlər planetimizdəki şəraitdən daha yaxşı həyat üçün uyğun ola bilər". Olson komandası ekzoplanetlərdə dəstəklənə biləcək şərtləri Kosmos Araşdırma İnstitutunda hazırlanmış ROCKE-3-D proqramının köməyi ilə modellənibmiş. Bu simulyator müxtəlif iqlim şəraitlərini və okeanların müxtəlif təbiətini ekzoplanetlərdə yenidən yaratmağa imkan verdi.

"Bizim işimizin məqsədi çoxlu sayda müxtəlif həyat formalarının inkişafı üçün ən yaxşı şəkildə uyğun gələn extraterrestrial planetin səthində okeanların müəyyənləşdirilməsindən ibarət idi.Yerin okeanlarında yaşayan, fotosintezdən istifadə edərək həyatın inkişaf etdiyi Günəşlə işıqlandırılan səthə qaranlıq okean dərinliklərindən qida maddələrini qaytaran yüksələn axınların intensivliyindən asılıdır. Daha intensiv yuxarı axın qida maddələrinin daha zəngin tədarükü deməkdir və bu səbəbdən daha yüksək bioloji aktivlik yaranır. Biz ekzoplanetlərdə məhz belə şərtlər axtarmalıyıq".

Bu mülahizələrə əsaslanaraq, Olson və onun komandası geniş simulyasiya həyata keçirmişdir və bu araşdırmada göstərilən mövqelərdən yerin həyatın inkişafı üçün optimal olmadığını müəyyən etmişdir. Bu o deməkdir ki, kainatımızda yerə nisbətəndigər planetdə daha bol həyat formalaşdırmaqla məskunlaşmaq olar. İş müəllifləri bildirib.       

Müşfiq Məmmədov
 Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA