İlk dəfə Avropaya tələbə göndərən, uşaq ölümlərini qadağan edən hökmdar — Xətai haqqında bilmədiklərimiz

İlk dəfə Avropaya tələbə göndərən, uşaq ölümlərini qadağan edən hökmdar
11:58
08.06.2019
2691
Maraqlı
A
Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan tarixinə adı qızıl hərflərlə yazılan hökmdardır. Bu günə qədər də Xətai şəxsiyyəti və irsi araşdırılır, yeni faktlar üzə çıxır.

“Ölkə.Az” bu gün oxucularına Xətai haqqında bilmədiyimiz müəyyən faktları çatdırır.

Şah İsmayıl müsəlman aləmində yeganə hökmdar idi ki, onun hakimiyyəti vaxtında Azərbaycanda bir dənə də olsa, uşaq qəbristanlığı olmayıb. Həmin vaxt “Qadağan olunmuş kitabın indeksi” dəftərini qələmə alan diplomat II Yuliy və 1522-ci ildə onu təkrar nəşr edən hökmdar VI Adrian isə qeyd edirdilər ki, Azərbaycan Vatikandan da öndə gedirdi. Vatikan ərazisində 4 uşaq qəbristanlığı qeydə alınmışdı.

Şah İsmayılın uşaq qəbristanlığı salanların əleyhinə sərt bir fərmanı olub. Uşaq öldürənlərə sonu faciə ilə nəticələnən məhkəmələr qurulub. 1501-ci ildə verilən fərmanda Şah İsmayıl uşaq qəbristanlıqlarının salınmasını və eləcə də uşaq ölümlərini törədənləri dövlətin və millətin “yarası” hesab edib. Tarixin başqa bir sənədində isə qeyd olunub ki, Şah İsmayıl üçün belə bir fərmanı onun filosof vəziri Şəmsəddin Zəkəriyyə Təbrizi hazırlayıb. Məhz buna görə Şah İsmayıl öz vəziri Şəmsəddin Zəkəriyyə Təbriziyə “Azərbaycanın açarı” titulu verir. Bundan sonra vəzir Şəmsəddin ölkədə yayılmaqda olan əxlaqsızlığa, kütləvi savadsızlığa, oğurluq və dələduzluğa, beytül-malı yeyənlərə, yalan danışıb dövləti aldadanlara… qarşı bir-birinin ardınca fərmanlar hazırlayır. Xüsusən Şərqi Avropa ölkələrindən Polşadan, Çexiyadan, Bolqarıstandan və Macarıstandan, eləcə də qərb dövlətlərindən bu fərmanları tədqiq edib öyrənməyə gələn onlarla diplomat olub. Məsələn filosof Xristofor Kessinq adlı (Amerika) birisi yazırdı ki, bu fərmanların hər biri baş verə biləcək oyanışlardan (sivilizasiyalardan) xəbər verdiyi üçün maraqlı idi.

Tehranın milli kitabxanasında saxlanılan vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyənin məktubunda isə yazılır:”Böyük hökmdar (yəni Şah İsmayıl) idarə etdiyi ölkənin fəlakətlərini öz fəlakəti bilirdi. Eşitdiyi hər uşaq ölümündən kədərlənir, saatlarla görünmür, ibadətlə məşğul olurdu. Dövlətimizdə ölən hər bir uşaq üçün göz yaşı axıdırdı”. Vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyə bunu da yazır ki, Şah İsmayıl Ərdəbildən olan 5 uşağı Avropaya oxumağa göndərən ilk hökmdar idi.

Araşdırma materiallarına görə, 1524-cü il mayın 23-də Şah İsmayıl qəflətən vəfat edir. “Azərbaycanın açarı” titulunu alan vəzir Şəmsəddin Zəkəriyyəni isə bir ingilis casusu zəhərləyib öldürür. Açarsız, qapısız, bacasız qalan Azərbaycan bütün bunlardan sonra döyüş meydanlarına çevrildi. Sonra bu dövlət xarici kəşfiyyat üçün əsl sınaq-təcrübə laboratoriyası oldu. Məsələn 1709-cu il iyun ayının 11-də fransızlara məxsus “M.Odeli” tibb mərkəzi ətir istehsalı üçün sınaq-təcrübəyəçəkdiyi 9 yaşlı 14 qız uşağının həyatına son qoydu. Məlum oldu ki, fransızlar Şirvan uşaqlarının onurğa sütunlarından çəkdikləri “şirələrdən” ətir istehsalında istifadə edirmişlər. Şirvanda ilk uşaq qəbristanlığı belə yarandı. Sonra Bakının indiki Bülbülə və Ramana qəsəbələrində ilk uşaq qəbristanlığı yarandı. Onun ardınca Maştağa ərazisində (1747-ci il), indiki Lökbatan ərazisində, Bahar oba deyilən yerdə (1756-cı il) uşaq qəbristanlığı qazıldı.

Ölkə.Az

 

ŞƏRH YAZ
0

Himalaydakı Skelet gölünün sirri ÜZƏ ÇIXDI

Himalaydakı Skelet gölünün sirri ÜZƏ ÇIXDI
20:00
Bu gün
68
Maraqlı
A
Beynəlxalq alimlər qrupu dəniz səviyyəsindən beş min metrdən çox yüksəklikdə Himalay gölü Rupkund (Skelet Gölü) yaxınlığında tapılan bir neçə yüz skeletin mənşəyini müəyyənləşdirib.

"Ölkə.Az" xəbər verir ki, qalıqların min ildir ərazini ziyarət edən üç fərqli qrupa aid olduğu ortaya çıxıb. Tədqiqatçılar 72 nəfərin qalıqlarından təcrid olunmuş mitokondrial DNT-ni təhlil ediblər.

Ölənlərin çoxunda müasir Hindistan əhalisi üçün xarakterik olan haplogroupsaşkarlanıb. Qərbi Avrasiya əhalisi üçün tipik olan Haploqrouplar da müəyyən edilib. 38 nəfərdə tam genomun yenidən qurulması qalıqlar arasında ən azı üç ayrı qrupun nümayəndələrinin olduğunu göstərib. Birinci qrup, əcdadlarının Hindistan əhalisi ilə əlaqəli olan 23 nəfərdən ibarət olub. 14 nəfərlik ikinci qrup, Aralıq dənizinin şərqində, müasir Kritdə və Yunanıstanda yaşayan insanlarla əlaqəli olduğu ortaya çıxıb. Üçüncü qrup, Cənub-Şərqi Asiyadan gələn bir nəfər olub. Bütün bunlar Rupkund gölünün dünyanın hər yerindən insanları cəlb etdiyini göstərir.

Əvvəlcə insanların fəlakətli hadisə nəticəsində öldüyü ehtimal edilib. Bununla birlikdə, yeni məlumatlar, səyahət edənlərin müxtəlif qruplarının min il fasiləsi ilə göldə öldüyünü, son hadisənin isə 1800-cü ilə aid olduğunu göstərib. Bununla birlikdə insanları bura nə gətirdikləri və onların ölümünün əsl səbəbi nə olduğu hələ məlum olunmayıb.                        

Müşfiq Məmmədov
 Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Qədim insanların yüksək texnologiyaları haqqında HƏQİQƏT AŞKARLANDI

Qədim insanların yüksək texnologiyaları haqqında HƏQİQƏT AŞKARLANDI
12:19
Bu gün
2950
Maraqlı
A
Beynəlxalq alimlər qrupu Neandertalların yüksək inkişaf səviyyəsini şübhə altına alıb.

 "Ölkə.Az" xəbər verir ki,onlar paleoantropların ağcaqayın qabığından yapışqan əldə etməyin əvvəllər düşünüldüyündən daha sadə bir texniki proses olduğunu göstəriblər.

Tədqiqatçılar daş dövründə mövcud olan adi materiallarla eksperimentlər aparıblar. Onlar ağcaqayın qabığını yığıb və düz çay daşlarının ortasında yandırıblar, üç saatdan sonra istifadə üçün uyğun olan material alıblar. Alınmış qatran yapışqanının molekulyar xüsusiyyətləri Neandertalların dayanacaqlarında tapılmış arxeoloji nümunələrə oxşayıb. Əvvəllər hesab edilirdi ki, yapışqanın hazırlanması üçün Neandertallar xüsusi qazılmış çuxurlardan, gil məmulatlarından, metal və keramik gəmilərdən istifadə ediblər. Lakin yeni metod o qədər sadədir ki, qədim insanlar onu gündəlik fəaliyyət zamanı təsadüfən tətbiq edə bilərdilər. Buna görə də, tozağacı qatranının istifadəsi artıq Neandertalların kompleks texnoloji inkişafının etibarlı göstəricisi kimi xidmət edə bilməz. Alimlər tərəfindən yaradılmış yapışqan ağacın təmizlənməsi üçün nəzərdə tutulmuş bir alət hazırlamaq üçün istifadə edilib. Robotun köməyi ilə mütəxəssislər 170 zərbəni vurublar. Təcrübə nəticələri yapışan bağın zəifləməsinin olmadığını nümayiş etdirib.                                                                   

Müşfiq Məmmədov
  Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA