İranda ingilislərin dövlət çevrilişi — Qacarları taxtdan necə saldılar?

İranda ingilislərin dövlət çevrilişi
11:38
21.02.2019
17059
Maraqlı
A
Bu barədə “Ölkə.Az”a müstəqil tədqiqatçı Orxan Vəliyev məlumat verib.

Birinci dünya müharibəsindən sonra türk Qacarlar hakimiyyətində olan İran Böyük Britaniyanın yarımmüstəmləkəsi olaraq qalmışdı. Rusiyada başlayan 1917-ci il Oktyabr Sosialist inqilabı çevrilişindən dərhal sonra Çarlığın öz qoşunlarını İrandan çıxarmasından istifadə edən İngiltərə 1919-cu ilin avqustunda bağladığı müqavilələr sayəsində İranı Böyük Britaniyanın yarımmüstəmləkəsinə çevirdi.

İran nefti tamamən Britaniya tərəfindən daşındığından ölkə iqtisadiyyatı dağılmış, maliyyə sistemi isə iflasa uğramış hala düşdü. Xalqın ard-arda etiraz və üsyanlarını görən İran məclisi 1921-ci ildə Britaniya ilə olan bütün müqavilələrini ləğv etdi.

Altı ay sonra Britaniya köməyi ilə kazak briqadasının generalı fars əsilli Rza xanın başçılığı ilə dövlət çevrilişi baş tutur və Əhməd şah Qacar sürgünə göndərilir. İran nefti yenidən Britaniya əlinə keçdi. Neft gəlirlərinin yalnız 16% -i İran dövlətinə çatırdı. Rza şahın bir sıra iqtisadi, siyasi, sosial islahatları, açdığı dünyəvi məktəblər, qadın azadlığı, yaratdığı Tehran Universiteti, dövləti xeyli möhkəmləndirdi. Zamanla “Tam müstəqil İran” xəyalları ilə yaşayan Rza şah böyük səhv elədi.

Britaniyadan tək başına qurtula bilməyəcəyini anlayan şah Almaniya ilə yaxınlaşmağa başladı. İran-Almaniya dostluğunun başlanğıcı ilə hakimiyyətə Hitler gəlir. İranı Alman nasistləri ilə iş birliyində ittiham edən Britaniya və SSRİ İrana qoşun yeridir. 2 böyük imperiya ilə bacara bilməyəcəyini anlayan Rza Şah təslim olmaq məcburiyyətində qalır. (Cənubi Afrikada sürgün həyatı keçirən Rza şah 1944-cü ildə ölür).

Britaniyanın razılığı ilə taxta qaldırılan Rza şahın oğlu şahzadə Məhəmməd Rza yeni müqavilələrin imzalanmasına məcbur edilir. 2-ci dünya müharibəsindən sonra da ingilislərin İran siyasəti dəyişmir. Onlar neft gəlirlərini İran ilə bölüşdürməkdən imtina edirlər. Tacını Londona borclu olan yeni şah bütün bunlara göz yumur. İranda yeni iqtisadi böhran nəticəsində ortaya çıxan etirazçılar hakimiyyətə bir zamanlar devrilən Türk Qacar sülaləsindən Məhəmməd Müsəddiqi hakimiyyətə gətirirlər.

Şah Məhəmməd Rza ölkədən sürgün olunur. 1951-ci ildə İranın baş naziri vəzifəsinə təyin olunan Məhəmməd Müsəddiq ölkəni Qərb asıllığından qurtarmaq və neft sənayesinin milliləşdirilməsi istiqamətində fəaliyyətə başlayır. İran neftini milliləşdirən qərar 20 mart 1951-ci ildə parlamentdə qəbul edildi. Beləliklə, ingilislərin İran nefti üzərindəki imtiyazları aradan qalxdı. Milliləşdirmə qərarı Müsəddiqin qələbəsi idi. Xalqı tərəfindən çox sevilən Müsəddiq 1951-ci ildə “Time” jurnalı tərəfindən ilin adamı seçilir, şəkli jurnalın üz qabığına həkk olunur. Böyük Britaniya İranı iqtisadi cəhətdən çətin vəziyyətdə qoymaq üçün beynəlxalq embarqo çağırışı etdi. Böyük Britaniya donanmasına məxsus döyüş gəmiləri Bəsrə Körfəzinə göndərildi. 1952-ci ildə Hollandiyada keçirilən Beynəlxalq Ədalət məhkəməsi İranın xeyrinə qərar qəbul etdi. Bu artıq, İranın Böyük Britaniya üzərindəki qələbəsi idi. Bu qərarın ardından iki ölkə arasında gərginlik pik həddə çatdı və 1952-ci ilin noyabr ayında Müsəddiq Böyük Britaniya səfirliyinin bağlanması qərarı verdi.

Müsəddiq bir tərəfdən nefti milliləşdirir, digər tərəfdən də ölkədə baş verən iqtisadi problemləri həll etmək üçün müxtəlif işlər görürdü. Bu məqsədlə böyük torpaq sahiblərinə əllərindəki torpaqların bir hissəsini torpaqsız kəndlilərə paylamaq göstərişini verdi. Bu onu böyük torpaq sahibləri ilə qarşı-qarşıya gətirdi. Hakimiyyətə gəlməsində Müsəddiqə dəstək verən bəzi islam alimləri ilə də münasibəti pisləşməyə başlamışdı.
 
Böyük Britaniya İranı geri ala bilmək məqsədi ilə ABŞ-nı tərəfinə çəkərək Müsəddiqi devirmək üçün planlara başlayır. Müsəddiqi babası Qacar kimi rahat devriləcək adam deyil, xalq onu çox sevir. Britaniyanın devrim planı mükəmməl olmalıdır. Ölkədən qovulan fars şahı geri gətirmək məqsədi daşıyan plana “Ayaks” kod adı verilir. Britaniya kəşfiyyatı əməliyyatın adını daha sonra “Çəkmə” qoyacaq və ona 1 milyon dollar pul ayıracaq (Oz dövrü üçün böüyk pul idi).

Əməliyyat ABŞ-ın eks-prezidenti Teodor Ruzveltin nəvəsi CIA agenti Kermit Ruzveltə tapşırılacaq. 1953-cü ildə Ceyms Lockridge pasportu ilə İrana gələn agent Kermit payladığı rüşvət qarşılığında din adamlarını, jurnalist və hərbçiləri ələ alır. Elə həmən ay qəzetlərdə Müsəddiqin SSRİ ilə əməkdaşlığından, cibində komsomol bileti gəzdirdiyindən yazılmağa başlanır. Mollalar məscidlərdə, guya, kommunist olan hökümətin İslam dininə qadağa qoyacağından, məscidlərin dağıdılacağından və İranın məcburən ateist ölkəyə çevriələcəyindən danışmağa başlayırlar. Hərbçilərə rüşvət verməyə gərək qalmır, torpağı əlindən alınıb kəndlilərə paylandığına görə küskün qalan general Fazil Zahidi çevriliş üçün hazırdır.

İranlılar ikinci dəfə Qacarlar sülaləsindən olan, Fətəli şahın kötücəsi Məhəmməd Müsəddiqi satmağa çox tez razılaşdılar. Ən çətini ölkədən qovulan şahı geri qayıtmağa razı salmaq idi. Şah Məhəmməd Rza sürgün həyatından razıdır və yenidən bütün bu qarışıqlıq içində batan İrana hakim olmaq istəmir. Amerika kəşfiyatının onu dilə tutması və sonuna qədər toxunulmazlıq qarantiyası vəd etməsindən sonra Şah çevrilişin ardınca ölkəyə dönəcəyi barədə razılığını verir. Çevriliş üçün əməliyyat demək olar hazırdır.


Ən sonuncu Tehran cinayətkar qruplarını ələ almaq qalıb. Onların işi Tehran küçələrində gecə vaxtı dükanlara hücum edib şüşələri qırmaq, kommunist şüarlar səsləndirmək, xalqı döyməklə özlərini Müsəddiq tərəfdarı göstərmək idi. Din adamları və jurnalistlərin Müsəddiqi gözdən salmaq üçün apardığı propaqandalar yetişəndən sonra cinayətkarlar küçələrə çıxır: “Yaşasın Məhəmməd Müsəddiq! Yaşasın Sovetlər Birliyi! Kommunizm qələbə çalacaq” qışqırmalı və qarşılarına çıxan hər şeyi dağıtmalı idilər.


Paralel olaraq həmin ərəfələrdə İran pulu dəyərini 20 dəfədən çox itirdi. Artıq CİA arxivləri açılandan sonra məlum olacaq ki, pulun dəyərinin salınması üçün Londonda milyonlarla saxta İran pulu buraxılıb ölkəyə soxulumuş bu da pulun sürətlə dəyər itirməyinə gətirib çıxardır . Tehran xalqı əsəbidir və höküməti cavab verməyə çağırır. Nə baş verdiyini anlamayan nazirlər səssiz qalır. Bu İranlıları daha da qızışdırdığından, küçələrə yüz minlər axışmağa başladı.

İranlılar Müsəddiqin istefasını tələb edirdi. Yüzlərlə insanın ölümü ilə nəticələnən 4 günlük etirazın ardından Mussədiq 19 avqust 1953-cü ildə hərbçilərə təslim olur. Vətənə xəyanətdə ittiham olunaraq həbs edilir. Tamamilə demokratik seçkilərlə hakimiyyətə gəlmiş və xalqın istəyi istiqamətində nefti milliləşdirən, reallaşdırmağa çalışdığı islahatlarla ölkədə demokratiya gətirən Müsəddiq 3 il həbsdə qaldıqdan sonra ev dustağına çevrilir və 5 mart 1967-ci ildə 84 yaşında vəfat edir. Bütün bu sömürgə siyasətinin gətirdiyi iqtisadi böhranlar, demokratlaşamın qarşısı kəsilməklə, İran daha qəddar bir rejimin – Xomeyniçilərin qucağına atacaq.

ABŞ-ın bu çevrilişdə iştirak etdiyini 2000-ci ildə xarici işlər naziri Meydlin Olbrayt tərəfindən edilən etiraf ilə açıq-aşkar ortaya çıxdı. ABŞ prezidenti Barak Obama 4 iyun 2009-cu il tarixində Misirdə etdiyi çıxış zamanı bu məlumatı rəsmən təsdiqləyib, ABŞ adına demək olar dünyadan üzr istəyir.

ŞƏRH YAZ
1

Yağlı yemək… yağsız yeməkdən daha yaxşıdır

Yağlı yemək… yağsız yeməkdən daha yaxşıdır
01:27
Bu gün
278
Maraqlı
A
Yağlı qidalar qəbul edilməsi ömrü uzadır.

“Ölkə.Az”ın AZƏRTAC-a istinadənməlumatına görə, ABŞ-ın Stenford və Harvard universitetlərinin alimləri uzunmüddətli tədqiqatlar nəticəsində belə qənaətə gəliblər.

Onların fikrincə, doymamış yağların zəngin olduğu qidalar orqanizmin fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir, ürək-damar xəstəlikləri riskini azaldır. Bitki və balıq mənşəli yağlarla hazırlanan yeməklər isə orqanizmdə daha tez sorulur və piylənməyə səbəb olmur. Bunun əksinə, heyvan mənşəli yağlar piylənmə və artıq çəkiyə, eləcə də müxtəlif xəstəliklərə aparıb çıxarır.

Tamamilə yağsız yeməklər qəbul edilməsi də məsləhət görülmür, çünki onun qəbulu maddələr mübadiləsini pozur.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Seçilən yeni məcrada elə bu gün uğur qazana bilərsiniz — Günün qoroskopu

Seçilən yeni məcrada elə bu gün uğur qazana bilərsiniz
01:12
Bu gün
212
Maraqlı
A
“Ölkə.Az” milli.az-a istinadən günün ulduz falını təqdim edir:

Qoç - pis gün deyil. Ən yaxşı nəticələrə nail olmaq üçün diqqəti aktual problemlərə yönəldin. Gələcəklə bağlı fikirlərə bir qədər sonra dalarsınız.

İşdə karyera pilləkəni ilə irəliləmək imkanları var. Həmkarlarla və rəhbərliklə yaxşı münasibətləri qorumaq çox mühümdür.

Yaşam potensialı yüksək olmasa da, yeni təəssüratlar almağa, səyahətlərə və macəralara can atırsınız. Yaxınlarınız sizi dəstəkləyirlər.

Sevdiyiniz insanla münasibətlərdə sürprizlər olmayacaq.

Buğa - şəxsi həyatınızdakı uğursuzluq bu günə kölgə salacaq. Peşəkar sahədə heç bir problem yaranmayacaq. Amma maraqlı işlər də olmayacaq. Vəzifə səlahiyyətlərinizin öhdəsindən gəlirsiniz. Nə etməli ki, bu səlahiyyətlər və görülən iş maraqlı deyil.

Həmkarlarınız və rəhbərliklə ünsiyyətdən gərəkli məlumat əldə etməyə çalışın.

Sevdiyiniz insanla münaqişə heç bir ciddi səbəb olmadan yarana bilər. Əvvəlki günlərdən fərqli olaraq, indi qarşılıqlı anlaşma çətindir.

Dostlar və qohumlarla ünsiyyət üçün yaxşı gündür. Bir şərtlə ki, onlar sizə dəstək versinlər.

Əkizlər - karyera və işdə inkişafı düşünənlər üçün çox yaxşı gündür. Bu gün bilik və bacarıqlarını nümayiş etdirə bilərsiniz. Rəhbərlik, şəriklər və tərəfdaşlar bunu görməlidirlər. Təcrübəniz arta bilər.

Gəlirlər çox olmayacaq.

Alış-verişdə bədxərclik edənlər gözlənilməz çətinliklərlə qarşılaşa bilərlər.

Axşam saatlarında əla istirahət edin. Qonaq gedin, yaxud qonaq qəbul edin.

Xərçəng - sizi uğurlu gün gözləyir. Qarşınızda duran məsələlərdən heç biri mümkünsüz, heç bir sədd keçilməz deyil. Təkbaşına və tənha fəaliyyət göstərməməyə çalışın.

İşdə marağı olan adamları yardıma dəvət edin. İşinizin nəticəsinə görə ödəniş gecikərsə, qərar verməyə tələsməyin.

Layiq olduğunuzu alacaqsınız.

Şəxsi həyatda gözlənilməz heç nə olmayacaq. Sevimli insanlar münasibətlər təxminlənən məcrada inkişaf edir.

O insanla oynamamağa çalışmayın. İstədiyinizi desəniz, daha ciddi nəticə əldə edə bilərsiniz.

Şir - peşəkar baxımdan çox uğurlu gündür. Ezamiyyətə yollanan və ya sifarişi yerinə yetirmək üçün ofisdən çıxanları daha önəmli irəliləyişlər gözləyir.

İşdə vəzifənin və ya maaşın artmasını gözləyənlər bununla bağlı rəhbərliklə danışmalıdır. Bu gün çox nəsnələrə nail ola bilərsiniz.

Aktiv istirahət üçün o qədər də yaxşı gün deyil. Köhnə dostlar üçün darıxıbsınızsa, onlarla görüşün. Amma görüşün gecədən xeyli keçmişədək davam etməsinə imkan verməyin.

Əks təqdirdə sevdiyniz insan və ya ailə üzvləri ilə problemlər yarana bilər.

Qız - qarşınızda yeni imkanlar açılır. Düşünmədən onlardan yararlanın. Həmkarlarınız və rəhbərlik işgüzar keyfiyyətlərinizi yüksək dəyərləndirəcək.

Müstəqil işləmək fikrinə düşənlər xeyli faydalı məlumatlar əldə edilər.

Gəlir istisna deyil. Sevdiyiniz insanla münasibətləri möhkəmlətmək, laqeyd olmadığınız insanın etibarını qazanmaq olar. Lakin münaqişələr də istisna deyil.

Səbəb isə gələcəklə bağlı planlarınızdır. Əgər münasibətlərə önəm verirsinizsə, həmin planlara dəyişikliklər etməyə hazır olun.

Tərəzi - yalnız işdəki uğurlarına önəm verməyərək dostlar və tanışlarla görüşə də vaxt tapan insanlar üçün xoş təəssüratlar vəd edən yaxşı gündür.

İş həyatı və şəxsi yaşam sıx bağlanacaq. Potensial tərəfdaşlar və ya həmkarlarınızı əylənməyə yollandığınız yerdə görsəniz, təəccüblənməyin.

İşdə də sizi peşəkar fəaliyyətlə bağlı olmayan sürprizlər gözləyir.

Yaxşı münasibətlər üçün əlverişli zəmin yaranır.

Ailə üzvləri və sevdiyiniz insanın qayğıları ilə maraqlanın. Həmin adamlara yardım edə bilərsiniz.

Əqrəb - insanlarla dil taparaq uğur əldə etməyə, tanış olmayan situasiyaya dərhal alışmağa çalışın. Darıxdırıcı, rutin, maraqsız işlərlə özünüzü yükləməyin.

Yaradıcı münasibət və çevik davranış sərgiləyən insan olun. Orijinal fikirlər və problemlərin sürətli həlli ilə fərqlənin.

Səmimi olun, önəm verdiyiniz adamı aldatmayın. Yaxın ətrafınızdakı insanlar davranış və sözlərinizdəki nöqsanı tənqid edəndə, sinirlənməyin.

Deyingən olmayın, situasiyaya yumorla yanaşın, tənqidlərə iradlarla cavab verməyin. Əks təqdirdə qarşılıqlı tənqidlər və iradlar ümmanında bata bilərsiniz.

Oxatan - dostların yanında vaxt keçirmək imkanı var. Lakin görülməsi gərəkən işlərin hamısını başa vurmalı və tələsməli olacaqsınız.

İşdə peşə səlahiyyətlərinin icrası xüsusi qüvvə və güc tələb etməyəcək. Sadəcə, həmkarlarınızın və ya rəqiblərin nə işlə məşğul olduğuna diqqətlə fikir verin, yaxşı təcrübəni təkrarlayın.

Yeni tanışlıq və uzun müddətdən bəri görmədiyiniz insanla görüş istisna deyil.

Yüngül tanışlığa ciddi münasibətləri qurban verməyin.

Seçim edin, həyatınızda yeni mərhələnin başlanması üçün addım atmağın vaxtının çatdığını bilin.

Hər şey məhz sizin əlinizdədir.

Oğlaq - rahat, sakit, xoş bir gündür. Bəzi dəyişikliklər ola bilər, amma ciddi təlaşa və ya narahatlığa səbəb yoxdur. Qeyri-rəsmi lider, problemin həlli üçün başçı olmalısınız.

Yola düşmək, davranışı və özü şübhəli adamlarla ünsiyyət məcburiyyəti yarana bilər.

İstənilən halda sayıq, təmkinli və səbrli olsanız istədiyiniz nəticəyə nail ola bilərsiniz.

Şəxsi həyatda da narahatlıq üçün heç bir səbəb yoxdur. Bu sahədə heç bir ciddi yenilik gözlənilmir.

Dolça - qənaətli və soyuqqanlı olun, alış-verişdə pulu səpələyib sovurmayın. Bədxərclik və maliyyə imkanlarının düzgün dəyərləndirilməməsi çoxdan reallaşdırmaq istədiyiniz planı təxirə sala bilər. Ciddi təzyiqlərə, kənar təsirlərə, dedi-qodu və ya şayiələrin əhvalınızı pozmasına imkan verməyin

Günün pozitiv təmayülləri çox güclüdür. Uğura yiyələnmək üçün hissiyatınızı dinləyin.

Sevimli insanla münasibətlər səmimi və ilıq ola bilər.

Lakin elə həmin münasibətlər qəflətən gərginləşə də bilər. Hər şey davranış modelinizdən asılıdır.

Balıqlar - yaxşı gün deyil. Sönük, boz, darıxdırıcı bir dönəm. Yaxın ətrafınızdakı insanlarla çətinliklə dil tapırsınız.

Dəyərlərin yenidən qiymətləndirilməsi başlayır. Əvvəllər çox maraqlandığınız nəsnələrə marağınız itir.

Qüvvə və enerjinizin tətbiqi üçün yeni sahə tapın.

Seçilən yeni məcrada elə bu gün uğur qazana bilərsiniz.

Ailə üzvləri və yaxınlarla münasibətlər səbr, soyuqqanlı davranış, güzəştlərə hazırlıq tələb edir.

Sevdiyiniz insanların da nöqsanları, zəif yönlərinin olduğunu, xasiyyətlərindəki bəzi məqamların isə dözülməz olduğunu anlayın və bağışlayın, güzəştə gedin.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA