Leyla Əliyevanın şeir yaradıcılığı türk poeziyasına yeni bədii ruh gətirəcək

Leyla Əliyevanın şeir yaradıcılığı türk poeziyasına yeni bədii ruh gətirəcək
16:18
15.10.2019
2650
Mədəniyyət
A
Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın “Sanki bir alovsan” adlı şeirlər toplusu Ankarada nəşr olunub. “Kaspi” təhsil şirkətinin təsisçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, yazıçı-publisist Sona Vəliyevanın rəhbərliyi ilə “Azərbaycan ədəbiyyatını tanıdaq!” devizi altında həyata keçirilən layihə çərçivəsində nəşrə hazırlanan kitab Avrasiya Yazıçılar Birliyi tərəfindən çap edilib.

"Ölkə.Az" xəbər verir ki, “Sanki bir alovsan” şeirlər toplusu Türkiyənin nüfuzlu “BENGÜ” yayınları brendi ilə oxuculara təqdim olunan “Azərbaycan ədəbiyyatı”nın seçilən nəşrləri sırasına daxildir. Avrasiya Yazıçılar Birliyinin sədri Yaqub Öməroğlunun rəhbərliyi ilə işıq üzü görən bu nəşrlər türk dünyasının görkəmli yazıçı və şairlərinin əsərlərini təqdim edir.

Qeyd edək ki, indiyədək Leyla Əliyevanın “Dünya yuxutək əriyir...” şeirlər kitabı Bakıda Azərbaycan dilində, Tehranda farsca, Daşkənddə özbəkcə, Londonda ingiliscə, “Ulduzlar göylərdə düzülsəydi sırayla” kitabı Moskvada rusca, Minskdə Belarus dilində nəşr olunub və geniş oxucu kütləsinin sevgisini qazanıb. Bundan başqa, şairənin “Mənə güc ver, Allahım”, “Elegiya”, “Tək deyilsən”, “Sevgi və nifrət”, “Kor olmuşam”, “Şeirim”, “İnsanlar”, “Getmə”, “Bakı” və digər şeirləri təkcə yuxarıda adları çəkilən kitablarda yox, həm də müxtəlif ölkələrdə zaman-zaman dərc olunan ədəbiyyat jurnalları və qəzetlərində poeziyasevərlərə təqdim edilib.

Ankarada nəşr olunan “Sanki bir alovsan” nəşrinin redaktoru AZƏRTAC-ın Türkiyə bürosunun rəhbəri, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru Sabir Şahtaxtıdır. Şeirlər tanınmış tərcüməçi, yazıçı Mətin Yıldırım tərəfindən Anadolu türkcəsinə uyğunlaşdırılıb.

“Sanki bir alovsan” şeirlər toplusunun ön sözündə oxuyuruq: “Leyla xanım həm rəsm, həm də şeir yaradıcılığında təbiət hadisələri ilə bağlı həssas hisslər nümayiş etdirir, özünün həyata real baxışlarıyla zəngin təxəyyülü arasında həzin bir harmoniya yarada bilir. Şairənin seçdiyi həssas mövzular və nümayiş etdirdiyi bədii təxəyyül oxucunu hədsiz duyğulandırır”.

“Türk poeziyasında yeni bir ruh” sərlövhəli ön sözdə Leyla xanımın poeziya yaradıcılığı ilə dünya şöhrətli nasirlərin bədii əsərlərində rast gəlinən maraqlı ifadə oxşarlıqları müqayisəli şəkildə diqqətə çatdırılır. Məsələn, “Zaman” adlı şeirində şairə zamanın sürətli axarı barədə düşüncələrini cilalanmış ifadələrlə, incə çalarlarla təsvir edə bilib. Əfqan əsilli ABŞ yazıçısı Xalid Hüseyn məşhur “Çərpələng uçuran” əsərində zamanın sürətli axarından gileylənərək yazır: “Kaş ki, zamanı durdura bilərdim”. Leyla Əliyeva isə zamanın çay kimi dayanmadan axmasından, həyatın sürətlə dəyişməsindən narahatlığını belə ifadə edir:

Zaman, ayaq saxla, dayan bir anlıq,
Dayan, gözlə məni, sözümü dinlə.
Hara tələsirsən? Gizlətmə danış,
Bölərəm sirrimi mən də səninlə.

Ürək, zaman, sevgi, gözəllik və digər mövzularda yazdığı şeirlər müəllifi poeziya səltənətinin axarına qoşaraq sonsuzluğa doğru aparır. Leyla xanım öz düşüncə və duyğularını oxucuya çox səmimi və poetik bir dildə çatdırır. Misralardakı səmimiyyət sanki sapa düzülərək bir-birinə yol açır, özündən sonrakı ifadənin yoluna işıq tutur, nur ələyir. “Bakı” şeirində olduğu kimi:

Qərib ölkələrdə xatırlayarkən,
Olur ki, tökürəm göz yaşı səssiz.
Səni dərk etmədən, heyran qalıram...
Əgər dərk etsəm mən, dözmərəm sənsiz.

Ümumiyyətlə, Leyla xanımın toxunduğu bütün mövzular oxucunu duyğulandırır. O, poetik ustalıqla dünyaya boylanaraq, bütün qitələri, meşələri, dağları, çayları dolaşaraq istədiyini axtarır, hiss və duyğularını məharətlə ifadə edərək oxucularla səmimi ünsiyyət yaradır. İdeallıq, təmizlik, paklıq axtarışı Leyla xanımın poeziya yolunda işıqlı bir xətdir və onun bütün yaradıcılığında aydın görünür. 

“Sanki bir alovsan” Leyla Əliyevanın indiyədək ən çox şeirinin toplandığı kitabdır. Heç şübhəsiz ki, şairənin türk ictimaiyyətinə ilk dəfə təqdim olunan şeirlər toplusu qardaş ölkədə həm poeziyasevərlərin, həm də bəstəkar və qiraətçilərin diqqətini cəlb edəcək.

ŞƏRH YAZ
1

"O filmimə baxan ailə boşanmaqdan imtina etmişdi — Rövşən İsax

12:55
15.11.2019
2074
Mədəniyyət
A
Son illərdə ölkəmizdə çəkilən serial və filmlər sevilsə də, bir o qədər də tənqid olunur. Yaxşı bəs, doğurdanmı ekranlarımızın film və serialları tənqidə layiqdir? Bununla bağlı son zamanlar bir çox film və seriallara imzasını atmış, rejissor Rövşən İsaxla həmsöhbət olduq.

Rejissor “Ölkə.Az”ın əməkdaşı ilə söhbətində bildirib ki, hazırda həmkarları komediya janrına üstünlük verir:

"O filmləri çəkənlər düşünürlər ki,  izləyicilərin komediyaya daha çox marağı var. Məsələ ondadır ki, bu filmlərin çoxunun da keyfiyyəti aşağı səviyyədədir. Çünki hazırda kommersiya filmlərini çəkənlər qeyri-peşəkarlardır. Ən acınacaqlı vəziyyət isə maddi ehtiyacdan sanballı aktyorların belə filmlərdə rol alması olur. Hətta adın çəkmək istəmədiyim məşhur Xalq artisti bu barədə ''De görüm, mən neçə manata biabır oluram?'',- yarızarafat, yarıciddi bu barədə fikir də bildirmişdi.

Rejissor filmlərimizə dəvət alan türk aktyorları haqqında da maraqlı fikirlər səsləndirib: 

''Bizim filmlərə dəvət alan türk aktyorları öz ölkələrində tanınmayan, qeyri – peşəkar insanlardır. Məsələn, onlar Kıvanç Tatlıtuğu filmə dəvət edə bilməzlər. Çünki, Kıvanc öz ölkəsində yetərincə tanınan, məşhur aktyordur. Onun qonorarı da çox yüksəkdi. Heç bir kommersiya rejissoru, o qonararı ödəyib, Kıvancı filmə dəvət edə bilməz”.

R. İsax modelləri filmlərə dəvət edən həmkarlarına da söz atıb:
“Bunlar başa düşmürlər ki, model aktrisa deyil. Mən üzərində işlədiyim filmlərə onları dəvət etmirəm. Çünki biz burada professional iş görürük, moda gecəsindən sujet hazırlamırıq.

Modellərin arasında aktrisalığı bacaranlar demək olar ki, yox səviyyəsindədir. Bu dövrdə Şekspiri tanımayanlar film çəkir, Qara Qarayevi tanımayan isə mahnı bəstələyir”. 

Rejissor son zamanlarda çəkilən filmlərin cəmiyyətə təsirindən də danışıb:

 ''Ekranda sərxoş birini göstərmək, içkini reklam etmək sayılmır. Biz içkinin bir ailəni necə məhv etdiyini çəkib göstərmək istəyirik. Əslində, bununla cəmiyyətə ibrətamiz mesaj ötürürük, bu yoldan onları çəkindirməyə çalışırıq. Filmlərdə hər zaman xoşbəxt ailə göstərə bilmərik, bu mümkünsüzdür. Çünki, izləyici o filmlərdən, seriallardan çox tez yorular. Fikrimcə, filmərin süjetləri uydurma yox, real həyatın motivləri əsasında daha maraqlı, daha inandırıcı olur. Rejissorlar filmlərində göstərdiyi pis əməllərə haqq qazandırmır, əksinə cəmiyyətin gözünü açır, maarifləndirir. 

Mən hər zaman çəkdiyim filmlərlə bağlı müsbət fikirlər eşidirəm. Bir filmimdəki obrazla eyni tale yaşayan xanım mənə təşəkkür etmək üçün zəng vurmuşdu. Sən demə, həmin bu kinoya baxdıqdan sonra uzun illər onları qəbul etməyən qayınatası bu ailəni bağışlayıb. Bu da mənim mesajımı doğru ötürdüyümə dəlalət edir. Belə hadisələr çox olub. Sumqayıtda yaşayan gənc bir ailə boşanmaq üçün məhkəməyə müraciət ediblər. Ailənin 9 yaşında övladı çəkdiyim serial efirə gedən zaman obrazın məhkəməyə getmək istəmədiyi səhnəyə baxanda, ağlayaraq əl çalıb. Ailə başçısı bu mənzərədən təsirlənərək, boşanmaqdan imtina edib”.

Sonda R.İsax bəzi izləyicilərə iradını da bildirib:

 “Sadəcə insanlar bir çox hallarda olduğu kimi filmlərdə də yaxşını qoyub, pisi axtarırlar. Maraqlısı odur ki, izləyicilər filmlərdə personajların müsbət tərəflərinə fikir verməyib, ailədə olan söz söhbətlərə, dedi-qodulara daha tez reaksiya verirlər”.

Nərmin Nuru

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

“Fransız olmayan zamanda” yəhudi fahişənin sədaqəti — SƏNƏT VƏ SÖHBƏT

“Fransız olmayan zamanda” yəhudi fahişənin sədaqəti
12:04
15.11.2019
1551
Mədəniyyət
A
Ən yaxşı oyunbaz, sevgisi üçün intihar edən aşiq

Keçən əsrin 70-ci illərində fransız yazıçısı Romen Qari ciddi tənqidlərə tuş gəldiyi ərəfədə Fransada hər kəs ədəbiyyatda uğur qazanan Emil Ajardan danışırdı. Emil Ajar fransız ədəbiyyatında qəfildən peyda olsa da, tez bir zamanda parlamağı, oxucuların sevimlisinə çevrilməyi bacardı. 1975-ci ildə qələmə aldığı “Həyat irəlidədir” romanı oxucuların və tənqidçilərin diqqətini tez bir zamanda özünə çəkdi, satış rekordları qırdı. Heç kəsin tanımadığı yazıçı Emil Ajar roman çap olunduğu il ədəbiyyat sahəsində nüfuzlu mükafatlardan biri hesab olunan “Qonkur”u (Goncourt) qazandı. Mükafatın təqdimetmə mərasiminə gəlməyən Emil Ajar vəkili vasitəsi ilə mükafatdan imtina etdiyini bildirdi. Fransız ədəbiyyatının yeni ulduzu Emil Ajar artıq hamı üçün əfsanəyə çevrilmişdi.

Sirli Emil Ajar əsərlərini müxtəlif imzalarla çap etdirməyi sevən Romen Qarinin növbəti imzalarından biri idi. Fisko Sinibaldi, Şatan Boqa imzaları ilə əsərlərini yayımlayan Roman Qari üçün ən uğurlu imza Emil Ajar oldu. Bu imza sayəsində o ədəbiyyat tarixində ilkə imza ataraq “Qonkur” mükafatını iki dəfə qazanan yeganə yazıçı kimi tarixə düşdü. “Emil Ajar” imzasının Roman Qariyə məxsus olduğu isə onun intiharından sonra ortaya çıxdı. İntihar məktubunda Emil Ajar imzasının ona məxsus olduğunu yazan Romen Qari məktubu belə tamamlamışdı: “Salamat qalın, dostlar, çox yaxşı əyləndim”.
Romen Qari 1914-cü ildə, Vilnüsdə yəhudi ailəsində doğulmuş, sonradan ailəsi ilə birlikdə Fransaya köçmüşdü. 1956-cı ildə Romen Qari imzası ilə çap olunan “Səmanın kökləri” romanı “Qonkur” mükafatına layiq görüldü. Fransa prezidenti Şarl de Qolla dostluq münasibətləri olan Qari uzun müddət diplomatik korpuslarda çalışıb. 1959-cu ildə Amerikanın sevilən aktrisası, özündən 24 yaş kiçik Cin Siberqlə tanış olan Romen Qari elə bu qadına görə də intihar edərək həyatına son verir.

“Həyat irəlidədir”

Emil Ajar imzası ilə yazılmış, müəllifə ikinci dəfə “Qonkur” mükafatını qazandırmış “Həyat irəlidədir” romanı hələ ki dilimizə tərcümə olunmayıb. Roman, həyatını faşist ölüm düşərgələrində keçirmiş, uzun müddət fahişəlik etmiş və fahişələrin uşaqlarına baxmaqla pul qazanan yəhudi qadınla onun himayəsindəki müsəlman oğlanın həyatından bəhs edir. Uzun müddət fahişəlik edən Madam Roza adlı yəhudi qadın artıq yaşlandığı üçün fahişəlik edə bilmir və öz evində fahişə uşaqlarına baxmaqla dolanışığını təmin edir. Əsərin əsas qəhrəmanı Momo-Məhəmməd isə ərəb əsilli müsəlmandır. Müəllif təkcə Madam Roza və Momonun həyatını yox, Fransada yaşayan mühacirlərin həyat hekayəsini ustalıqla qələmə alıb. Yoxsulluqdan əziyyət çəkən bu insanların əslində mənəvi cəhətdən zəngin olması, bir-birinə dəstək verərək həyatla mücadilə aparmaları əsərin ana xəttini təşkil edir.

Tənha və fədakar obrazlar

Əsərdəki bütün obrazlar tənhalıqdan əziyyət çəkir. Fahişəliyə məcbur olan mühacir qadınların uşaqlarına baxıcılıq edən Madam Roza daim qorxu ilə yaşayır. Gəncliyini alman ölüm düşərgələrində keçirən Madam Roza fahişə uşaqlarına baxmaq üçün pul alsa da, müəllif əslində Madam Rozanın pul üçün bu işi görmədiyini izah etməyə çalışır. Kiçik Momo ilə Madam Rozanın münasibətlərindən bunu çox aydın şəkildə başa düşmək mümkündür. Momonu müsəlman kimi yetişdirməyə söz verən Madam Roza verdiyi sözü tutur və Momoya İslamı, “Quran”ı öyrədir. Əsərdəki hadisələr demək olar ki, kiçik Momonun dilindən nəql edilir. Momonun köhnə xalça alverçisi yəhudi əsilli Müsyö Hamillə etdiyi söhbətlər əsl insanlıq dərsidir. Romanın kiçik qəhrəmanı Momo deyir: “Viktor Hüqo kimi olmaq istərdim. Müsyö Hamil deyir ki, sözlərlə insan öldürmədən çox şeylərə nail olmaq mümkündür. Vaxt tapan kimi, bunu yoxlayacağam. Məncə silahlı insanlar uşaq vaxtı diqqətdən kənarda qaldıqları üçün silah gəzdirir. Demək onlar uşaq ikən heç kəsin diqqətini çəkməyiblər.”

“Fransız olmayan zaman...”

Günlər keçdikcə Madam Rozadan başqa heç kəsi olmayan Momo, yəhudi qadının qocalmasından, öləcəyindən qorxur. Başa düşür ki, Madam Rozadan başqa heç kəs ona sahib çıxmayacaq. Tənhalıqdan qorxan kiçik Momunun düşüncəsi, həyata baxışı, fəlsəfəsi oxucunu sarsıdır: “Özümü zamanın axışına buraxdım. Asta-asta hərəkət edən, fransız olmayan zamanın axışına. Müsyö Hamil zamanın dəvə karvanı ilə səhradan gəldiyini deyirdi tez-tez. Əbədiyyəti daşıdığı üçün tələsmirmiş. Bu fikrin deyilişi gözəldir, amma hər gün nəyini isə itirən yaşlı bir adamın üzündə bunu müşahidə eləmək çox ağırdır. Mənə qalsa, zamanı oğruların yanında axtarmaq lazımdır.”

Müəllif mühacirlərin Fransada yaşadığı ağır həyatı, yəhudilərin faşizm dönəmində çəkdiyi əziyyətləri peşəkarlıqla qələmə alıb. Yenə də kiçicik Momonu danışdırır müəllif: “Dünyada ən güclü şey polislərdir. Əgər bir uşağın atası polisdirsə, demək digər uşaqlardan ikiqat artıq atası var”.
Emil Ajarın (Romen Qari) qəhrəmanları olduqca mərhəmətli, mehriban, fədakar və səmimidir. Meşədə fahişəlik edən transseksual Madam Lola fahişəlikdən qazandığı pullarla həm özünü dolandırır, həm də Madam Rozaya və Momoya köməklik edir. Müsyö Hamil və Doktor Katz da bu kimsəsiz insanlara kömək etməyə, dəstək olmağa çalışır. Madam Roza yaşlandığı üçün həm digər uşaqlara, həm də Madam Rozaya Momo baxır. Müxtəlif vasitələrlə pul qazanıb Madam Rozaya kömək etməyə çalışır. Doktor Katz xəstəlik səbəbi ilə Madam Rozanı xəstəxanaların birinə göndərmək istəyir. Ancaq Madam Roza öz evində, rahat bir şəkildə ölmək istəyir. Momo Madam Rozaya söz verir ki, onu xəstəxanaya aparmağa imkan verməyəcək. Momo böyük çətinliklə Madam Rozanı özü üçün hazırladığı sığınacağa aparır və günlərlə onun iylənmiş cəsədi ilə birlikdə yaşayır.

Sədaqət, gülüş və iztirab…

Müəllif Momonun insanın qanını donduran fikirləri ilə əsəri yekunlaşdırır: “Qoxunun hardan gəldiyini öyrənmək üçün qapını sındırıb məni Madam Rozanın cəsədinin yanında uzanmış halda tapanda “kömək edin”, “necə böyük faciədir” deyib bağırmağa başladılar. Amma daha öncə bağırmaq ağıllarına gəlməmişdi, çünki həyatın qoxusu yoxdur”.

Əsərdə bəzi məqamlar oxucunu güldürməyi bacarsa da, bu gülüş müvəqqətidir. Oxucu güldüyü yerdə qəfildən gözlərinin yaşardığını hökmən hiss edir. Romandakı hər komik səhnənin içərisində böyük bir faciə gizlənib.
Roman əsasında iki film –  “Madam Roza” (1977), “Həyat irəlidədir”(2010) – çəkilib.

P.S:  Bu yazı romanın 2009-cu ildə Türkiyənin “Agora Kitaplığı” nəşriyyatının nəşri (“Onca yoksulluk varken” adıyla çap edilib) əsasında yazılıb.

Cəlil CAVANŞİR

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA