Nazirlərdən xəbərsiz satılan ərazi — Alyaska ABŞ-a niyə verilib?

Nazirlərdən xəbərsiz satılan ərazi
10:00
24.01.2018
7564
Maraqlı
A
Alyaska ABŞ-ın ən şimal və ən iri ştatıdır. Ştat Şimali Amerikanın şimali-qərbində yerləşir.Alyaskada yaşayan yerlilərin 15-40 min il bundan əvvəl Berinq körfəzini keçərək Amerika qitəsinə yerləşən ilk mühacirlərin nəslindən olduqları ehtimal edilir. Eskimoslar və aleutlar isə, bir ehtimala əsasən, Alyaskaya 3-8 min il əvvəl gələn, Şimal Qütbü xalqlarının törəmələridir.

 “Ölkə.Az” bu gün Alyaskanın Amerika Birləşmiş Ştatlarına satılması barədə məqaləni oxucuları ilə bölüşür.

Alyaskadakı ilk avropalılar, Kodiak Adasında olan Three Saints (Üç Əzizlər)-ə 1784 ilində yerləşən rus kürk tacirləri idi. Bölgə, 1799dan 1867ə qədər bir rus-amerikan şirkəti tərəfindən idarə olundu. ABŞ xarici işlər naziri Uilliyam H. Sevard, bölgənin ABŞ-a satılmasını təsdiqləyən sənədi 1867-ci ildə imzaladı. Rusiya çarı İmperator II Aleksandr Alyaskanı lazımsız hesab edərək, cəmi 7,2 milyon dollar müqabilində ABŞ-a satmışdır. Əhəmiyyətli qızıl qaynaqlarının kəşfi 1880-ci illərdə və 1890-cı illərdə çox sayda amerikalının Alyaskaya yerləşməsinə səbəb oldu və ABŞ Konqresi 1912-ci ildə Alyaska Torpaqlarını qurdu. II. Dünya Müharibəsi əsnasında yaponların bölgədəki fəaliyyəti Alyaskada müdafiə etmə təsisləri qurulmasını zəruri etdi. Alyaska 3 yanvar 1959-da 49-cu əyalət olaraq ABŞ-a qatıldı. 1968-də Şimal Qütbü sahil düzənliyində neft və təbii qaz yataqları tapılmasıyla daha da inkişaf etdi.

150 il əvvəl Vaşinqtonda Rusiya və ABŞ arasında Alyaskanın Amerikaya verilməsi haqqında müqavilə imzalanıb. Uzun illərdir ki, “niyə Alyaska ABŞ-a verilib” və “bu məsələyə necə münasibət göstərmək lazımdır”-mövzularında qızğın müzakirələr gedir. 

Yeqor Qaydar fondu və Sərbəst Tarixi Cəmiyyəti diskussiya təşkil etdilər. Bu diskussiya çərçivəsində tarix elmləri üzrə doktor Yuriy Bulatov və Aleksandr Petrov məsələ ilə bağlı ehtimal edilən bütün suallara cavab verməyə çalışdılar.

Aleksandr Petrovun sözlərinə əsasən, 150 il əvvəl Rusiya Alyaskanı Birləşmiş Ştatları satmayıb, güzəştə gedib. Bu müddət ərzində hər iki tərəf baş verəni fərqli başa düşüb. Bu isə hər iki tərəfdə bir-birinə zidd nöqteyi-nəzərin yaranmasına səbəb olub. Bununla yanaşı, tarixdə baş verən bu hadisə hələ də cəmiyyəti yaxından maraqlandırır. Bunun isə bir neçə səbəbi var. Birincisi, Rusiya qiymətli faydalı qazıntılar və neft hesabına Asiya-Sakit Okean regionunda açar mövqeyinə sahib olan böyük bir ərazisini pulla satıb. Qeyd etmək lazımdır ki, bu anlaşma təkcə Amerika və Rusiyaya təsir etməyib. Fransa, Böyük Britaniya, İspaniya və bu dövlətlərin müxtəlif dövlət strukturları da müqaviləyə cəlb edilib.

Alyaskanın satışı 1866-cı ilin dekabrından 1867-ci ilin mart ayına qədər olan dövrdə baş verib. Amma pul kifayət qədər gec verilib. Məhz bu vəsaitlə Ryazan istiqamətində dəmiryolu xətti inşa edilib. 1880-ci ilə qədər Alyaskanı idarə edən Rusiya-Amerikan şirkəti səhmlərinə görə dividentlər ödəyirdi.

Sözügedən struktur 1799-cu ildə təşkil edilib. Onun təməlini İrkutsk və Voloqodskiy quberniyalarının tacirləri qoyub. Şirkət bu tacirlər tərəfindən qorxu və riskə görə təşkil edilib. Qolikov və Şelexov adlı tacirlərin fikrinə görə, II Yekaterina haqlı deyildi. Şelexov imperatriçəyə məktub göndərərək şirkətinə 20 il müddətinə inhisar imtiyazı və 200 min rubl (o dövr üçün çox böyük məbləğ idi-red.) faizsiz ssuda verilməsini istəyirdi. Yekaterina məktuba rədd cavabı verərək bildirdi ki, onun əsas diqqəti Krıma yönəlib və inhisar məsələsində maraqlı deyil.

Tacirlər çox inadkar idilər və bütün vasitələrlə rəqiblərini sıradan çıxarırdılar. I Pavel faktiki olaraq monopol şirkətin qurulmasını qanuniləşdirdi və 1799-cu ildə ona imtiyazlar verdi. Tacirlər baş idarənin İrkutskdan Sankt-Peterburqa köçürülməsi və bayrağın qəbul edilməsinə də nail oldular. Başqa sözlə, bu həqiqətən də özəl şirkət idi. Zaman keçdikcə tariclərin yerinə hərbi dəniz donanmasının nümayəndələrini təyin etməyə başladılar.

Alyaskanın təhvil verilməsi prosesi knyaz Konstantin Nikolayeviçin məşhur məktubundan sonra başladı. Knyaz imperator II Aleksandrın qardaşı idi və məktub xairci işlər naziri Aleksandr Qorçakova ünvanlanmışdı. Məktubda sözügedən ərazinin Birləşmiş Ştatlara güzəştə gedilməsinin vacibliyindən söhbət açılırdı. Sonradan knyaz heç bir dəyişiklik qəbul etmədən mövqeyini daha da gücləndirdi.

Anlaşma Rusiya-Amerika şirkətinin xəbəri olmadan imzalanıb. Anlaşma başa çatdıqdan sonra Rusiya tərəfdən hökmdarın və hökumət tərəfinin icazəsi sadəcə formal xarakter daşıyırdı. Maraqlıdır ki, sözügedən məktub Alyaskanın satılmasından düz 10 il əvvəl yazılıb.

Petrovun sözlərinə görə, Rusiya və ABŞ arasında münaqişədən çox partnyor münasibətləri daha çox olub. Alyaska satıldıqdan sonra uzun müddət bu iki dövlət arasında  dostluq münasibətləri hökm sürüb. Bu səbəbdən alimin fikrinə görə, Alyaskaya “rəqabət” sözünü şamil etmək düzgün deyil.

Konstantin Nikolayeviçin mövqeyinə gəldikdə isə, bu mövqe izahedilməz və yersiz idi. Amma o dövrdə cəmiyyətdə mövcud olan heç bir qanun, norma vəhüquq pozulmamışdı. Formal nöqteyi-nəzərdən hər şey düzgün edilmişdi. Amma bununla belə, anlaşmanın hansı şəraitdə və necə imzalanması bir sıra suallara səbəb olur.

Petrovun sözlərinə əsasən, o dövrdə mövcud olan yeganə alternativ Rusiya-Amerikan şirkətinə regionda hərəkət etməyə imkan yaratmaq və sözügedən bölgəyə mərkəzi Rusiya və Sibir əhalisini köçürmək, kəndli islahatları və təhkimçilik hüququnun ləğvi ilə əlaqədar daha geniş əraziləri özəlləşdirməyə davam etmək idi. Sual isə bu idi ki, buna güc çatdırmaq mümkün olacaqdı yoxsa yox?

Yuriy Bulatov qeyd edir ki, Alyaskanın satılmasına günümüzdə çox  böyük diqqət ayırırlar. 1997-ci ildə Böyük Britaniya Honkonqu Çinə qaytardı. Bu zaman isə Rusiya müxalifəti rəsmi Moskvanın nə vaxtsa əlindən alınan Alyaskanı geri qaytarmaq məcburiyyətində olduğunu bildirdi. Guya Alyaska satılmayıb. Bu səbəbdən amerikalılar ərazidən istifadə etdikləri üçün pul ödəməlidirlər.

Bu mövzu nəinki alimləri, həm də geniş ictimaiyyəti maraqlandırır. Bu mövzu ilə bağlı çoxsaylı maraqlı, emosional məqalələr var. 2014-cü ildə Rusiya Krımı ilhaq edəndə, Rusiya prezidenti ilə canlı müsahibə zamanı Alyaska ilə bağlı sual səsləndirildi. Bu suala Vladimir Putin belə cavab verdi: “Əsəbləşməyə dəyməz. Rusiyaya rus Amerikası lazım deyil”.

Problem isə bundadır ki, hadisənin həqiqətən baş verdiyini əks etdirən heç bir sənəd Rusiyada yoxdur. Məlumdur ki, 1886-cı ilin 16 dekabr tarixində xüsusi iclas keçirilib. Amma alimin sözlərinə əsasən iclas qanuni deyildi və burada qəbul edilən qərar qeyri-qanuni idi və heç bir hüquqi yükü yox idi.

Bununla yanaşı, Bulatov qeyd edir ki, Romanovlar sülaləsinin Amerikaya böyük sevgisini və Alyaskanın satılmasının sirrlərini araşdırmaq lazımdır. Çünki bu məsələdə müəmma var.

Müqavilədə qeyd olunan bəndə əsasən, o dövrdə rus Amerikasında olan bütün arxiv sənədləri Birləşmiş Ştatlara verildi. Çox güman ki, amerikalılar nəyisə gizlətməyə çalışırdılar və bu yolla özlərini sığortalayıblar.

Bununla yanaşı, hökmdarın sözü qanundur. Əgər o, Alyaskanın satılması qərarına gəlibsə, deməli belə lazımdır. Konstantin Nikolayeviçin Qorçakova 1857-ci ildə yazdığı məktubun da öz səbəbləri var idi.  Nazir öz səlahiyyətləri doğrultusunda bu barədə hökuməti məlumatlandırmalı idi. Amma bu dəfə imperator yazmışdı ki, bu ideya ətrafında düşünmək lazımdır.

Bulatovun fikrinə görə, məktubda ortaya atılan arqumentlər hətta günümüzdə də təhlükəlidir. Rusiya coğrafiya cəmiyyətinin sədri olan Konstantin Nikolayeviç qəflətən kəşf etdi ki, Alyaska imperiya mərkəzindən kifayət qədər uzaqda yerləşir. Amma məsələ burasındadır ki, niyə Kamçatka, Çukotka və ya Saxalin yox, məhz Alyaska satılmalı idi?

Məktubda gətirilən arqumentlərdən biri də o idi ki, Rusiya-Amerikan şirkəti gəlir gətirmir. Əslində isə, belə deyildi. Çünki şirkətin gəlirlə işlədiyini sübut edən sənədlər var. Üçüncü məqam isə guya xəzinənin boş olması idi. Həqiqətdə bu reallıq idi. Amma 7.2 milyon dollar vəziyyəti köklü surətdə dəyişə bilməzdi. O illərdə imperiyanın büdcəsi 500 milyon rubl idi. 7.2 milyon dollar isə cəmi 10 milyon rubl idi. Bundan başqa o dövrdə Rusiyanın 1.5 milyard rubl borcu var idi.

Məktubda eyni zamanda qeyd edilmişdi ki, hərbi münaqişə başlasa, Rusiya bu ərazini saxlaya bilməyəcək. Amma alimin sözlərinə görə, bu, reallığa uyğun deyildi. 1854-cü ildə başlayan Krım müharibəsi təkcə Krımda yox, Uzaq Şərqdə və Baltiklərdə gedirdi.

Petropavlovsk-Kamçatkadakı donanmanın rəhbəri, gələcəyin admiralı Zavoyko ingilis-fransız eskadrasının hücumunun qarşısını ala bildi. Konstantin Nikolayeviçin əmri ilə 1863-cü ildə iki eskadra Nyu-York və San-Fransiskoya tərəf yönəldildi. Bununlada ABŞ-da vətəndaş müharibəsinin beynəlxalq münaqişəyə çevrilməsinin qarşısı alındı.

Nəhayət, məktubda gətirilən sonuncu arqument bu idi ki, əgər Rusiya Alyaskanı Amerikaya satsa, ölkələr arasında əla münasibətlər yaranacaq. Bulatov qeyd edir ki, belə halda, Alyaskanı Böyük Britaniyaya satmaq daha yaxşı olardı. Çünki o dövrdə Rusiya və Amerika arasında heç bir ümumi sərhəd yox idi və ingilislərlə müqavilə imzalamaq daha sərfəli idi.

Alimin sözlərinə görə, belə dəlillər cinayətdir. Dövrümüzdə onların əsasında istənilən ərazini, Kuril adalarını və ya Kalininqrad vilayətini də satmaq olar. Onlar da mərkəzdən kifayət qədər uzaqdır və dövlət xəzinəsi boşdur. Hərbi münaqişə zamanı bu əraziləri saxlamaq kifayət qədər problemli məsələ olardı. Ərazini alan dövlətlə də münasibətlər yaxşılaşar. Amma hansı müddətə? Alyaskanın satılması təcrübəsi göstərdi ki, münasibətlər uzun müddətə yaxşı olmur.

Rusiya və Amerika arasında dostluq münasibətləri yox idi. Bu müqavilənin qısa müddətə imzalanması və müəyyən faktlar bunu sübut edir.

Maraqlı fakt: “Rusiya 1963-cü ildə Birləşmiş Ştatlarla Sibir ərazisindən keçməklə rus Amerikası ərazisinə teleqraf xəttinin çəkilməsi barədə müqavilə imzaladı. Amma Alyaskanın satılmasına bir ay qalmış, yəni 1867-ci ilin fevral ayında amerikalılar müqaviləni ləğv etdilər və bəyan etdilər ki, teleqraf xəttini Atlantik okeandan çəkmək niyyətindədirlər. Cəmiyyətin bu məsələyə münasibəti kifayət qədər mənfi idi. Dörd il ərzində amerikalılar Rusiya ərazisində kəşfiyyat fəaliyyəti apardılar və qəflətən layihədən imtina etdilər.

Bulatov qeyd edir ki, əgər Alyaskanın satışı barədə müqavilədən danışsaq, bu zaman onu qalib və məğlub arasındakı razılaşma saya bilərik. Formul özü-özünə məsələni ortaya çıxarır: “Amerika hüquqa malikdir, Rusiya isə şərtləri yerinə yetirməlidir”.

Beləcə, alimin fikrinə görə, Romanovlar sülaləsi ilə ABŞ arasında dostluq yox, düşmənçilik münasibətləri olub. Bununla yanaşı, baş verənlərdən ictimaiyyətin xəbəri olmurdu. Daxili işlər naziri Valuyev, baş nazir Qaqarin və hərbi nazir Milyutin müqavilə barədə faktı qəzet vasitəsilə öyrəniblər. Əgər bu məsul vəzifə tutan nazirlərin müqavilədən xəbəri olmayıbsa, deməli, onların müqavilənin əleyhinə olacağı barədə təhlükə olub. Rusiya və Birləşmiş ştatlar arasında münasibətlər dostluq münasibətləri deyildi.

Hikmət Həsənov

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Asılı olduğunuz insanla görüşməyin...

Asılı olduğunuz insanla görüşməyin...
01:32
Bu gün
12700
Maraqlı
A
"Ölkə.Az" Milli.Az-a istinadən günün qoroskopunu təqdim edir:

Qoç - hadisələrin axarı sakitlik və təmkin tələb edir. Yeni məlumatlar əldə edin, maraqlandığınız predmetlə bağlı informasiya toplayın. Dedi-qodu etməyin, qeybətə varmayın. Başqasını müzakirə edəndə sərt danışmayın.

Günün ikinci yarısı səyahət və ya uzaq səfərlər üçün deyil. Yolda xoşagəlməz hadisə baş verə bilər. Anlaşılmazlığın münaqişəyə çevrilməsinə imkan verməyin. Axşam saatlarını dostlarla keçirin. Uzun münasibətlər qura biləcəyiniz insanla qarşılaşa bilərsiniz.

Buğa - günün işlərini əvvəlcədən planlaşdırın. Mühüm olayı unutmayın. Diqqətsizlik ciddi problem yarada bilər. Sadəlövh olmayın, deyilən hər sözə inanmayın. Biznes və maliyyə məsələləri ilə bağlı müzakirələrdə huşyar olun.

Günün ikinci yarısında perspektivlərinizi bir daha dəyərləndirin. Aldığınız məlumatları müstəqil qiymətləndirin. Şübhəli məsləhətlərə inanmayın.

Alış-veriş etmək olar. Amma parfümeriya, bahalı geyim, aksessuar almağa dəyməz. Yaxınlarınızdan birini hədiyyə ilə sevindirin.

Axşam saatlarını səs-küylü məclisdə keçirməyin.

Əkizlər - ünsiyyət müsbət emosiyalar bəxş edəcək. Mübahisələr etməyin, münaqişələrdə diplomatik davranın. Yeni layihələrə başlamaq olar. Genişmiqyaslı işə start verilərsə, diqqətli davranın.

Günün ikinci yarısında bilik və bacarıqlarını nümayiş etdirmək şanslarından yararlanın. İntellektinizi göstərin. Sözlərinizə qulaq asacaqlar.

Şəxsi münasibətlərdə ciddi dəyişikliklər istisna deyil. Sevdiyiniz insan sizə görə dəyişmək istəmir. Təmasları normallaşdırmağa çalışın.

Axşam saatlarında yeni görüş, yeni tanışlıq olacaq.

Xərçəng - maliyyə məsələləri ilə diqqətlə maraqlansanız, yaxın ətrafınızdakı insanlardan birinin sizi aldatdığını, fırıldaqçılıq etdiyini görəcəksiniz. İntriqanın mərkəzinə düşəcəksiniz. Sizdən informasiya mənbəyi kimi istifadə etmək istəyəcəklər.

Günün ikinci yarısında marionetkaya çevrilməmək üçün müxtəlif fikirləri, fərqli mövqeləri dəyərləndirin, alternativləri nəzərdən keçirin. Əlavə məlumat almaq üçün bütün mövcud imkanlardan yararlanın.

Axşam saatlarına yaxın kimsə əməli və ya zahiri görünüşü ilə sizə təsir edə bilər. Stilinizi, davranış modelinizi dəyişməyin. Sakit şəraitdə qüvvənizi bərpa edin.

Şir - gün ərzində görəcəyiniz işləri əvvəlcədən nizamlayın, planlaşdırın. Mümkün qədər çox iş görməyə, bu zaman ifrat yorğunluğa düçar olmamağa çalışın. Aktiv olun, yeni tapşırıqları və sifarişləri yerinə yetirəcək potensiallı insan təsiri bağışlayın.

Əməllərinizdə ardıcıl olun. Eqoist, təşəxxüslü, ən başlıcası isə impulsiv olmayın.

Günün ikinci yarısında kəskin dəyişikliklər planlaşdırmayın. Özünüzə sadiq qalın. Başqasının təcrübəsindən yararlanın. Ətrafınızdakı insanların belə situasiyada necə hərəkətlər etdiklərini müşahidə edin.

İmici, yaşayış yerini və ya peşəkar fəaliyyət sahəsini radikal dəyişməyə dəyməz. Yaxınlarınızla təmaslarda qayğıkeş olun. Öz fikrinizi mütləq həqiqət saymayın. Ucadan danışmayın.

Qız - intuisiyanız iti olacaq, hissiyatınız artacaq. Təhlükənin gələ biləcəyi istiqaməti müəyyənləşdirməyə can atın. Alınan siqnalları qulaqardına vurmayın. Yaradıcılıqda uğurlar ola bilər. İstedadınızı göstərin.

Günün ikinci yarısı müqavilələr və maliyyə əməliyyatları üçün uğurludur.

Yaxın ətrafınız problemlərinizi müzakirə edəcək. Lakin kimsəyə imkan verməyin ki, sizə ağıl öyrətsin. Yaşam situasiyalarını ayıq müşahidə edərək qiymətləndirin.

Tərəzi - günün ilk yarısında yaxşı xəbərlər olacaq. Uzun müddət gözlədiyiniz məlumatı alacaqsınız. Başladığınız işdə və ya həll etməyə başladığınız məsələdə irəliləyəcəksiniz. Maddi rifah durumunuzu yaxşılaşdıra biləcək təklif alacaqsınız.

Günün ikinci yarısında özünüzü pis hiss etməyəcəksiniz. Yaxınlarınızla ünsiyyətə yetərincə vaxt ayırın. Axşam saatlarında açıq söhbət sevdiyiniz insanla münasibətləri yaxşılaşdırmağa imkan verəcək. Normal istirahət etməyə çalışın.

Əqrəb - uzunmüddətli planların reallaşdırılmasına başlamaq zamanıdır. Mühüm, önəmli xəbəri yolda, yaxud qeyri-adi yerdə ala bilərsiniz. Yetərincə çətin məqsədə çatmaq mümkündür. Bunun üçün qüvvəniz də var.

Günün ikinci yarısı yaxın ətrafınızdakı insanları diqqətlə müşahidə edin. Çətin zamanda bel bağlaya biləcəyiniz insanın dəstəyinə ehtiyacınız var.

Plan və ideyalarınızın heç də hamısını bəyənmirlər. Belə insanları nəyəsə inandırmağa çalışmayın. Axşam saatlarında romantik görüş sizi sevindirə bilər.

Oxatan - xatirələrə dalmaq, ötənlərlə yaşamaq zamanı deyil. Bütün işləri başa vurmağa tələsməyin. Əks təqdirdə ifrat yorğunluğa düçar ola bilərsiniz. Maraqlı insanlarla təmaslarda olun. Dəvət aldığınız tədbirdən qalmayın.

Yaxşı tanımadığınız insanlarla günün ikinci yarısında tam səmimi olmayın. Sirlərinizi açmayın. İkiüzlü, saxtakar insanlar sizi aldada bilərlər.

Müxtəlif təmaslar və əlaqələrdə, həqiqətən də, maraqlı insanla tanış ola bilərsiniz.

Axşam saatlarını evdən kənarda keçirmək məsləhətdir.

Oğlaq - hadisələrdə qəfil dönüş, maraqlı tanışlıq, yeni görüş ola bilər. Yenilikləri əxz edin, aldığınız informasiyalardan yararlanın. Çoxdan bəri müşahidə etdiyiniz insanın kim olduğunu anlamağa çalışın.

Adekvat söhbət və ya danışıqlar biznesdə yaxşı nəticələr əldə etməyə imkan verəcək.

Günün ikinci yarısında həkim yanına yollanmaq fikriniz varsa, tənbəllik etməyin. İşgüzar fəaliyyət çevrənizdə maraqlı insanla qarşılaşacaqsınız.

Axşam saatlarını evdən çox da uzaqda olmamaq şərtilə istirahətdə keçirin.

Dolça - ağır fiziki iş və ya inadkar zəhmət tələb edən sahələrdə fəaliyyət o qədər də uğurlu deyil. Mürəkkəb hesablamaların başa çatdırılmasını daha əlverişli zamanadək təxirə salın. Yeni tanışlarla ünsiyyətdə faydalı nəsnələr əldə edə bilərsiniz.

Günün ikinci yarısında qısamüddətli səfər, kiçik işgüzar ezamiyyətlər sərfəli olacaq. Əlavə gəlir mənbələri tapmağa cəhd göstərin.

Müxtəlif insanlarla ünsiyyətdə olun. Qarşı tərəfi dediklərinizə inandırmağınız gərəkdir.

Balıqlar - sözləri təhrif etməyin, intriqa və yalanlara əl atmayın. Uzun müddətdən bəri məşğul olmaq istədiyiniz işlərin ön plana çıxmaları istisna deyil. Onları yenidən ertələmək mümkün deyil.

Günün ikinci yarısı sövdələşmə, müqavilə və anlaşmalar üçün münasib deyil. İşdə rəhbərliklə, yaxud da asılı olduğunuz insanla görüşməyin. İzafi hissiyatı ifrata çatdırmayın.

Yaxınlarınız yaşam tərzini bəyənməyəcək, sizi yenə sərt tənqid edəcəklər. Ailədə münasibətlər gərginləşəcək. Mübahisə, hətta münaqişə istisna deyil.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Marsdakı nəhəng çay kanyonları necə yaranıb?

Marsdakı nəhəng çay kanyonları necə yaranıb?
18:47
17.11.2018
11915
Maraqlı
A

 “Ölkə.Az” xəbər verir ki, kanyonlar çayların müntəzəm axması səbəbindən yox, Marsdakı krater göllərinin divarlarının dağılması nəticəsində baş verən subasma səbəbindən yaranıb.

Marsda bu kanyonlar 3.7 milyard ildir ki, mövcuddur. Hazırda alimlər nəhəng su dalğalarının uzaq keçmişdə Mars səthində necə hərəkət etdiyini araşdırırlar.

Son illər alimlər Marsın səthində qədim dövrlərdə çay, göl və okean sularının olduğuna dair işarələr kəşf edirlər. Digər tərəfdən isə, bəzi planetoloqlar düşünürlər ki, qədim dövrdə də Marsın səthi okeanların mövcud olması üçün kifayət qədər soyuq olub və su ancaq vulkanların püskürməsi nəticəsində mayeyə çevrilə bilərdi. Vulkanlar isə milyardlarla il əvvəl püskürüb.

Amma bu yaxınlarda alimlər Marsın ekvatoru yaxınlığında, İstok və Yezero kraterlərində su izləri aşkar edilib. Ehtimal edilir ki, su bir neçə yüz milyon il əvvəl planetin səthi ilə axıb.

Bu kəşf bir çox alimi Marsın səthinə maye suyun necə düşməsi barədə tampacanı çözməyə vadar etdi. Mübahisələr uzun müddət davam etdi. Çünki alimlər kanyonların necə yarandığını bilmirdilər.

Hikmət Həsənov
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA