Özbəkistan: İslam Kərimovun ən real siyasi varisi kimdir? — ANALİZ

Özbəkistan: İslam Kərimovun ən real siyasi varisi kimdir?
13:07
06.09.2016
11316
Analitika
A

Özbəkistan prezidenti İslam Kərimovun qəfil vəfatından sonra dünya mediası Orta Asiyanın ən böyük və güclü dövlətinin rəhbərliyinə kimin gələcəyi məsələsini qızğın müzakirə etməkdədir.

Hazırda əksər aparıcı media orqanlarında müxtəlif politoloqların, Orta və Mərkəzi Asiya üzrə siyasi ekspertlərin rəyləri dərc olunub və Özbəkistanda varislik məsələsi geniş müzakirə mövzusuna çevrilib.

İki qız atası İslam Kərimovun 27 illik hakimiyyətinin sona çatması ilə birlikdə ölkə sanki gözləmədiyi bir hadisə baş vermiş kimi hələ də rəhbərinin yoxluğunun şokunu üzərindən ata bilmir. Oğlu olmayan və qızlarının da siyasi iddiasının olmadığı İslam Kərimovun siyasi varisini ilk olaraq Özbəkistan hakimiyyətinin daxilində axtarmağa başladılar. Orta Asiya kimi partlayışahəssas regionda 27 il stabilliyi təmin etmiş özbək siyasi elitasının aradan keçən illər ərzində bütün ölkələrin hakim dairələri ilə sıx əlaqələri yaranıb. Son illər ölkəsinin gücünün ona verdiyi arxayınlıq İslam Kərimovu keçmiş SSRİ-nin ən müstəqil dövlət başçılarından etməsi Özbəkistanı bir çox siyasi və hərbi bloka qoşulmaqdan saxladı.

ABŞ-ın Əfqanıstan kampaniyası başlayandan sonra Vaşinqtonla sıx əməkdaşlıq edən İslam Kərimovun Qərblə yaxınlaşması Moskvanı bərk narahat edirdi. MDB çərçivəsində Rusiyanın keçmiş ittifaq respublikalarını siyasi cəhətdən özünə bağlamaq istiqamətində gördüyü tədbirlər regional həll olunmamış konfliktlərin yenidən alovlanması və mübahisəli bölgələrdə yeni lokal müharibə ocaqlarının baş qaldırması ilə müşaiyət olunurdu. ABŞ-ın keçmiş SSRİ respublikalarını Avropaya və digər qərb siyasi qurumlarına cəlb etmək təşəbbüsü Rusiyanın maraqlarına endirilmiş zərbə təsiri bağışlayırdı.

Proseslərdən uzaqda qalmamaq üçün ABŞ-ın Əfqanıstan kampaniyasına Rusiya da dəstək vermək qərarına gəldi. Hətta Rusiyanın Ulyanovsk şəhərindəki hərbi aerodrom ABŞ hərbçilərinin istifadəsi üçün açıldı. ABŞ ordusu Əfqanıstandakı kontingentinin təchizatı üçün Avropadakı bazalarından apardığı hərbi yükləri Rusiya ərazisindən keçirərək Orta Saiyadakı Manas aerodromuna, ordan isə Əfqanıstanın müxtəlif şəhərlərinə çatdırırdı. ABŞ-ın 10 illik Əfqanıstan hərbi kampaniyası dövründə Orta Asiyada bir sıra prosseslər baş verdi. Qırğızıstanda iki dəfə dalbadal baş vermiş inqilab nəticəsində ölkədə hakimiyyət dəyişdi. İlk olaraq 2005-ci ildə sovet dövründən ölkəni idarə edən və Moskva ilə sıx əlaqələr saxlayan Askar Akayev devrildi. Onun yerinə hakimiyyətə gəlmiş Bakiyev isə 2010-cu ildə baş vermiş üsyan nəticsində devrildi. ABŞ-la əməkdaşlıq müqaviləsi imzalamağa hazırlaşan Qırğızıstan 2010-cu ildə Atambayevin hakimiyyətə gəlməsi ilə yenidən Rusiyanın nəzarətinə qayıtdı. Atambayevin isə hakimiyyətə gəldikdən sonra atdığı addımlar ölkənin Rusiyanın yaratrdığı Gömrük Birliyi və Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına qoşulması ilə nəticələndi.

Askar Akayevin devrilməsi ərəfəsində ABŞ-la hərbi əməkdaşlıq müqaviləsi bağlamağa hazırlaşan İslam Kərimovu isə "Əndican sürprizi" gözləyirdi. 2005-ci ildə İslam Kərimovun Qərbə yolunu Əndicanda baş vermiş qanlı hadisələr kəsdi. Özbəkistanın üçüncü böyük şəhəri sayılan Əndicanda baş vermiş qiyam polis və ordu tərəfindən amansızcasına yatırıldı. Minlərlə insan öldürüldü. Bununla da İslam Kərimov Moskva ilə Vaşinqtonun arasındakı oyunlara girişməyin nə qədər təhlükəli olduğunu bir daha dərk edərək neytral siyasətini davam etdirmək qərarına gəldi.

Əndican hadisələrindən əlavə Orta Asiya respublikaları arasında Moskva tərəfindən yaradılmış süni ərazi problemləri, su problemi, etnik anklavlar problemi bu regionu barıt çəlləyi vəziyyətinə gətirir. Bütün bu mümkün konflikt ocaqlarının Moskvanın nəzarətində olması ABŞ-a bu bölgədə möhkəmlənmək imkanı vermədi və Orta Asiya Rusiyanın geosiyasi maraqlarının əhatrə etdiyi coğrafiya olaraq qaldı.

İslam Kərimovun vəfatından sonra ölkədə yenidən Qərb və Rusiya tərəfdarı olan qruplar arasında "soyuq müharibə" başlayıb. Hazırda İslam Kərimovun yerinə ən real namizəd kimi Rusiyanın qəbul etdiyi hazırkı baş nazir Şövkət Mirziyaev göstərilir. İstənilən halda Moskvanın bu bölgəni əldən verməmək üçün bütün addımları atmağa hazır olduğu hər kəsə, o cümlədən ABŞ-a gözəl məlumdur. Hələlik regionda sabitliyin pozulmaması naminə qlobal güclər ortaq məxrəcə gəlmək məcburiyyətindədirlər. Suriyada müharibənin davam etməsi və gertdikcə şiddətlənməsi ABŞ və Rusiyanı Orta Asiyada stabiliyin qoruinması naminə razılığa gəlməyə vadar edəcək.

Картинки по запросу Ислам Каримов и Шавкат Мирзияев

Bəzi ekspertlər tərəfindən İslam Kərimovun mümkün varisi kimi göstərilən Parlament sədri Niqmatulla Yoldaşov isə Mirzyaevlə müqayisədə daha az şanslı görünür. Ukrayna, Gürcüstan, Moldova, Suriya məsələlərində Rusiyanın son həmlələrindən sonra ABŞ taktikasını dəyişmək məcburiyyətindədir. Ona görə də Özbəkistanda yeni hakimiyyətə gələcək şəxs mövcud siyasi kursa sadiq olmalı və bu kursu davam etdirməlidir. Əks təqdirdə bütün regionu müharibə alovu bürüyə bilər. Əndican, Oş, Fərqanədə müxtəlif dövrlərdə baş vermiş qanlı hadisələr yenidən təkrarlanar və bütövlükdə Mərkəzi Asiya qanlı müharibənin ortasında qalar.

Картинки по запросу Ислам Каримов и Шавкат Мирзияев

Arayış: Şövkət Mirziyaev, 1957-ci ildə Özbəkistanın Cizak vilayətində anadan olub. Daşkənd kənd təsərrüfatının irriqasiyası və mexanizasiyası institutunu bitirib. Uzun illər komsomol katibi vəzifəsində çalışıb.

Daha sonra Səmərqənd və Cizak vilayətlərinin qubernatoru vəzifəsini icra edib. 2003-cü ildən isə Özbəkistanın baş naziridir. Rusiyanın siyasi və biznes elitası ilə sıx əlaqələri var.

Qafqaz Ömərov, Ölkə.Az-ın məsul redaktoru

ŞƏRH YAZ
0

"Sözün varsa, gəl üzümə de" — Araz Əlizadə Orduxan Teymurxanı debata çağırdı

12:35
17.02.2018
6138
Analitika
A
Aprelin 11-də keçiriləcək prezident seçkilərinə namizəd, Azərbaycan Sosial-Demokrat Partiyasının (ASDP) sədri, Milli Məclisin deputatı Araz Əlizadə Avropa ölkələrində fəaliyyət göstərən azərbaycanlı videobloger Orduxan Teymurxan və digərlərini canlı debata çağırıb.

A.Əlizadə “Ölkə.Az”a açıqlamasında Orduxan Teymurxan və digər videoblogerlərlə birbaşa və yaxud canlı debata çıxmağa hazır olduğunu bildirib. 

“Amma bir şərtim var ki, debat canlı olmalıdır. Daha sonradan mənim fikirlərim kəsiləcək və yaxud ixtisar olunacaqsa, buna razı olmaram. Mən birbaşa yayım olan debatda istənilən şəxslə görüşməyə hazıram. Yetər ki, bu canlı olsun!”,-deyə Araz Əlizadə bildirib.

Deputat qeyd edib ki, son günlər internet vasitəsilə özlərini “qəhrəman” hesab edən videoblogerlərin Azərbaycan əleyhinə qarayaxma kampaniyası aparması insanlarda ikrah hissi yaradır:

“Mən nə Orduxanı, nə də digərlərini tanımıram. Amma eşidirəm ki, onlar prezidentliyə namizəd olan şəxsləri təhqir etməyə çalışırlar. Bilirsiniz, mən köhnə Bakılıyam. Biz Bakılıların da bir adəti vardı. Cavan vaxtı küçədə futbol oynaya bilməyən uşaqları qapıya qoyurdular. Qapıda dayanan həmin uşaqlar topu buraxan zaman deyirdik ki, yerə yıxıl, adın çıxsın. Digər tərəfdən isə məhəllədə döyülən qorxaq uşaqlar küçənin o biri başına qaçıb söyüş söyürdülər. Hamı da onlara qorxaq kimi baxaraq, fikir vermirdi. İndi Avropada gizlənən bu uşaqlar da mənim haqqımda nə deyirsə, hər bir söyüşlərini onların ailə üzvlərinin ünvanına göndərirəm. Sosial şəbəkələrdə mənim haqqımda nə mənfi fikirlər yazılırsa, onlara bir cavabım var: Əgər kişisənsə, gəl, üzümə de! Çünki gedib xaricdən nə isə yazanda, ona cavab verilə bilmir. Ümumiyyətlə, bu adamlar mücərrəd və qorxaq insanlardır. Mən onlara necə cavab verim? Bir daha deyirəm ki, mən köhnə Bakılyam. Bizdə adət budur ki, kişi sözünü kişinin üzünə deyər. Əgər onlar türklər demişdən, erkək olsaydılar, sözü gəlib üzümə deyib layiqli cavablarını alardılar. İş yerim və yaşadığım ünvan hamıya məlumdur. Əgər sözləri varsa, buyurub gəlsinlər, üzümə desinlər. Yoxsa ki, qaçıb xarici ölkədən söyüş söymək kişilikdən uzaq hərəkətdir”. 

Zaur Əziz
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
1

Belarus tranziti Baltikyanı ölkələri tərk edir — ANALİTİKA

Belarus tranziti Baltikyanı ölkələri tərk edir
18:03
06.01.2018
3184
Analitika
A
Ötən ilin avqust ayında Rusiya prezidenti Vladimir Putin Kalininqradda ölkənin şimal-qərb nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı ilə bağlı keçirilən müşavirədə Belarusun neft şirkətlərinin üzərinə yerli neft məhsullarını Rusiya limanlarından, xüsusilə Ust-Luqa və Sankt-Peterburq limanları vasitəsilə ixrac etmək öhdəliyinin qoyulmasını təklif edib.

"Ölkə.Az" "Reporta"-a istinadən xəbər verir ki,  V.Putin bununla bağlı bəyanatında təklfini belə izah edib:

"Belarusun neft emalı zavodlarında bizim neftimiz emal olunur (orada başqa ölkələrin nefti yoxdur və çətin ki, bundan sonra da olsun), bu səbəbdən bunu vahid çərçivə halına salmaq lazımdır. Bizim neftimiz bilavasitə öz infrastrukturumuza bağlı olmalıdır”.

Rusiya prezidentinin bəyanatına Baltikyanı ölkələr dərhal reaksiya verib. Litvanın baş naziri Saulyus Skvernyalis bildirib ki, Belarus neft məhsullarının Rusiya limanları və Rusiya dəmir yolları vasitəsilə ixracı Belarus üçün əlverişsiz və təhlükəlidir. S.Skvernyalis qeyd edib ki, Rusiya limanları qışda donur və bu iqlim şəraiti neft məhsullarının daşınması üçün təhlükəli və həssas məsələdir. Litva baş nazirinin fikrincə, şərq dövlətlərinin rəhbərləri tez-tez iqtisadi maraqları nəzərdə tutmayan siyasi qərarlar qəbul edirlər. O, Litva siyasətçilərini Belarus yüklərinin Litva dəmir yolları vasitəsilə Klaypeda limanına tədarükünün davam etdirilməsini təmin etməyə çağırıb.

Lakin baş nazirin çağırışı qəzet yazılarından kənara çıxmayıb. Artıq 2017-ci ilin sonunda Belarus neft tranzitinin istiqamətinin dəyişməsi prosesi başlayıb: Belarus neft məhsullarının ilk 72 min tonu Baltikyanı ölkələrdən deyil, Rusiya vasitəsilə ixrac olunub.

Ötən ilin 8 dekabrında "Belneftxim” konsernin sədri İqor Lyaşenko bildirib ki, Belarus və Rusiya əlverişli şəraitin yaranacağı təqdirdə, 2018-ci ildə Rusiya limanları vasitəsilə ixrac həcminin 1 milyon tona çatdırılmasını razılaşdırıb.

Bu iqdisadi baxımdan əsaslandırılmış qərardırmı?

Qərb analitiklərinin fikrincə, nəqlin istiqamətinin dəyişdirilməsi Belarus neft emalı zavodları üçün ziyanlı olacaq. Çünki Ust-Luqa, Primorsk və Rusiyanın Leninqrad vilayətinin digər limanları Belarus neft emalı zavodlarından ən azı 800 kilometr aralıda yerləşir. Bu isə Ventspils, Riqa və Klaypeda limanları ilə müqayisədə kifayət qədər uzaqdır. Bunun nəticəsi kimi, nəql qiymətləri Baltikyanı ölkələrdən fərqli olaraq dəfələrlə çoxdur. 2017-ci ilə qədər Belarus neft məhsullarının hər bir tonunun Baltikyanı ölkələr vasitəsilə ixracı 6-8 dollara başa gəlirdisə, Rusiya vasitəsilə bu rəqəm 12-18 dollar təşkil edib.

Lakin Rusiya tarif rejiminə elə dəyişikliklər etdi ki, Belarusa artıq yükləri Baltikyanı ölkələr vasitəsilə deyil, Rusiya limanlarından ixrac etmək sərfəli oldu. Əvvəl Rusiya Dəmir Yolları yükdaşıma tariflərinə 25% endirim tətbiq edirdisə, sonra bu rəqəm 50%-ə çatdırıldı, hazırda isə kompleks tariflər tətbiq olunur.

Belarusun neft məhsullarına tətbiq olunan güzəştli şərtlər yüklərin Baltikyanı ölkələrdən deyil, məhz Rusiya limanları vasitəsilə daşınmasını daha əlverişli edib.

Nəql üçün vaxt itkisi ilə bağlı Rusiya maliyyə eksperti İqor Yuşkov bildirib ki, əgər bu, yekun gəlirə təsir göstərmirsə, nəqlin müddəti əhəmiyyətli deyil: "Əsas məsələ aparılan bütün əməliyyatlardan sonra hesabda nə qədər pulun qalmasıdır. Əgər Rusiya marşrutundan istifadə zamanı Baltikyanı ölkələrlə müqayisədə vəsait daha çox qalırsa, təbii ki, məhz Rusiya limanları seçiləcək. Bunun hansı müddətə başa gəlməsi isə elə də əhəmiyyətli deyil.”

İqor Lyaşenko

Nəticə etibarilə 2018-ci ildə Rusiya vasitəsilə daşınan neft məhsullarının həcminin 12 dəfə artırılması planlaşdırılır, ekspertlərin hesablamalarına görə, beş il sonra Belarusun neft nəqlinin əsas hissəsi Baltikyanı ölkələrdən yan keçəcək.

Bu qərarın siyasi məqamları nədən ibarətdir?

Vladimir Putinin avqust bəyanatından sonra Belarus KİV-lərində Baltikyanı ölkələrin limanlarının loqistika baxımından müəyyən müstəvidə daha rəqabətədavamlı olacağı barədə qeydlər yer alıb. Rusiyalı ekspertlərin bu məsələyə münasibəti özünü çox ləngitməyib: Belarusun Rusiya neftini hansı şərtlərlə əldə etdiyi kimi, vacib bir məsələni də unutmaq olmaz.

"Xam neftin Belarusa tədarükü məsələsini tranzitin hansı limanlar vasitəsilə həyata keçirilməsi ilə tam şəkildə əlaqələndirmək mümkündür. Xatırladım ki, Belarusun xeyrinə misli görünməmiş qərar qəbul edilib: Bu 20 milyon ton neft ixrac etmək hüququ verməklə yanaşı, "rekreasiya fəaliyyətinə" daha 6 milyon ayırmasını təmin edir. Bu səbəbdən, belaruslar riyazi hesablamalar apararaq onlara nəyinsə sərf etmədiyini deyərkən onu da unutmalı deyillər ki, bu şərtlər əsasında Belarusa tədarük bizə də sərf etmir. Bununla belə, biz bunu edirik”, - deyə Rusiya Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun rəhbəri Konstantin Simonov bildirib.

Konstantin Simonov

Sonda qeyd edək ki, Baltikyanı ölkələrdə 2017-ci ildə daha da şiddətlənən Qərbə və NATO-ya meyilli əhval-ruhiyyə öz "bəhrəsini verdi". Litva və Latviya Rusiyanın iştirakı ilə həyata keçirilən bütün iri strateji layihələrdən məhrum oldular, Rusiya bazarlarına çıxışı və Rusiyadan olan nəql imkanlarını itirdilər. İndi isə Belarus vasitəsilə həyata keçirilən tədarük imkanları da əllərindən çıxmaqdadır.

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA