KORONAVİRUSA YOLUXANLARIN SAYI - CANLI STATİSTİKA

Həyat yoldaşlarını evə gələn hörmətli qonağa hədiyyə edən, maralı dişləriylə axtalayan xalq haqqında — ŞOK FAKTLAR

Həyat yoldaşlarını evə gələn hörmətli qonağa hədiyyə edən, maralı dişləriylə axtalayan xalq haqqında
23:00
17.02.2020
3720
Maraqlı
A
Xalqların yaşadığı coğrafiya, iqlim şəraiti, relyef təkcə onların qidalanma mədəniyyətini formalaşdırmır, eyni zamanda adət-ənənlərini, mədəniyyətlərini, inanclarını və gələcəyə baxışlarını formalaşdırır. Müasir dövrümüzdə belə xalqlar dünya xalqlarına inteqrasiya olunsa da, öz milli adət-ənənələrini, mədəniyyətlərini, inanclarını qoruyub saxlayırlar və gələcək nəsillərinə ötürməyə çalışırlar. Bir çox hallarda isə özlərini qorumaq üçün hələ də müasir həyat şəraitinə uyğunlaşmayaraq birgəyaşayışdan uzaq, tənha yaşamağa üstünlük verənlər də var. Belə xalqlardan biri də azsaylı xantı və mansilərdir.

Bir zamanlar biz xantı və mansilərlə  SSRİ adlı dövlətdə bir ölkənin tərkibində yaşamışıq.  Xantı və mansilər  fərqli dilə malik olsalar da, aborigen Sibir xalqlarındandır və onların bu ərazilərə haradasa 10 min il bundan öncə gəldiyi ehtimal olunur.

Xantı və Mansilər haqqında bilmədiyimiz və  bizlər üçün şokedici faktlar

Fin-uqor dil qrupuna aid edilən xanti və mansilər  Ob uqorları hesab olunurlar. Linqvistlərin fikrincə, xanti və mansilərə ən yaxın macarlar  (Macarıstan macarları-red) hesab olunur . Çünki macarlar da xantı və mansilər kimi Ural dil ailəsinə aiddirlər.
Mansilərə bəzən voqullar da deyilir və onlar əsasən Tundrada köçəri həyat sürərək, maral saxlamaqla  və ovçuluqla məşğuldurlar.  Mansilər ovçuluqla məşğul olsalar da, bu, onların əsas gəlir mənbəyi olmayıb.
Xantılar isə əsasən Ob və İrtış çayı sahilində yaşayaraq ovçuluq və balıqçılıqla məşğul olublar. Xantılar çox gözəl balıqçı olmaqla yanaşı, həm də ovçudurlar. Xantıların bir qismi mansilər kimi maralçılıqla da məşğul olurlar.
2010-cu ildə Rusiyanın həyata keçirdiyi siyahıyaalma zamanı 30 min civarında xantı, 12 min civarında  mansilərin yaşadığı bəlli olub.

İnancları

Xantı və mansilər inanacalarına görə əsasən bütprəst şamanlardır.
Onlar təbitəin ruhuna, heyvan totemlərinə və ağaclarına inanaraq, ona baş əyiblər.
Bununla belə xantı və mansilərin bir qismi xristianlığı qəbul ediblər. Xristianlığı rəsmən qəbul edən Ob uqorları dünyagörüşlərinə görə, daha çox animizm, zoomorfizm və pravoslavlara daha yaxındır. Odur ki, Allah və ruhlara fərqli formada sitayiş edirlər. Bir çox hallarda xantı və mansilər müqəddəs pravoslav ikonaların dodaqlarını  qurban kəsdiyi heyvanları qanı ilə rəngləyirlər. Onlar bunu bütpərəst tanrı kimi qəbul edirlər.
Onlar  Num-Torum adlandırdıqları tanrını ali Allah hesab edirlər.  Xantı və mansilər  konkret  işdən ötəri Num-Toruma müraciət edirlər. Məsələn ov zamanı, xüsusən də Los ovlayarkən  Yer tanrısı hesab etdikləri Kaltas-evkaya dua ediblər. Kaltas-evka həmçinin Allahana hesab olunur.

Xantı və mansilər ayı öldürülərkən bayram edərlər

Digər Sibir xalqları kimi xantı və mansilər də  ayını öz əcdadları hesab edir. Buna baxmayaraq,  dini inancları ayını öldürməyi, onun dərisini soymağı  və ətini yeməyi qadağan etmir. Əksinə “tayqanın ağası” adlandırılan ayı ovlanması,  dərisinin soyulması  təntənəli bayram şənliyi ilə qeyd edirlər. Əgər ov dişi ayıdırsa, o zaman bayram 3 gün yox, 4 gün  davam edir. Ayının dərisi soyulduqdan sonra başını  qabaq pəncələri arasına qoyulur və ona toxunulmur. Öldürülən ayının burun və gözünə gümüş monetlər qoyur və boynuna ağcaqayından hazırlanan ağızlıq  keçirirlər. Dişi ayının başına qadın yaylıqları atıb, onu müxtəlif bəzək əşyaları ilə bəzəyirlər. Hər evdə bir neçə ayı dərisi olub. Bayramlarda qonaqlara əsasən  təzə  ayı ətindən hazırlanan yeməklər təqdim olunur, mahnılar oxunur, rəqs edilir. Mıəzhəkəli səhnələr  təşkil olunur. Artist, xüsusən də qadın rolunda kişilər çıxış edir.
Qadınlarını başqası ilə dəyirlər
Yurqa xalqlarında  qadınların və qızlarının nikaha qədər bakirəliyinə  nəzarət etmirlər. Bakirəliyi pozulan qızlara da pis baxılmır. Əgər qadın ərə gedən zaman dünyaya başqasından övlad gətiribsə, bu ona hər hansı maneçilik yaratmır. Əksinə bu yaxşı bir hal kimi hesab olunur. Yəni bu, qadının  sağlam nəsil artırmaq qabiliyyətinə malik olduğunun göstəricisi hesab olunur.
Bax, sonsuzluq  xantı və mansilər üçün əsl faciədir. Əgər ailəli qadının ərindən övladı olmursa, hamilə qalmırsa və yaxudda sonsuzluq yaranırsa,  o zaman  kişiyə ikinci qadın almağa icazə verilir.  İnanclarına  əsasən çətin doğuş qadınlar ailələrinə vəfasızlıq  və Allah tərəfindən cəzalandırılması kimi  dəyərləndirilir. Onların düşüncəsinə görə,  doğuş zamanı qeyri-rəsmi qadın, ədəbli qadından daha çətin və ağır formada doğuş həyata keçirir. Buna baxmayaraq,  hər uşağın doğuşu sevinclə qarşılanır.
Bu xalqların ən şokedici adəti isə evə gələn hörmətli qonağa öz həyat yoldaşalrını hədiyyə etmələridir. Bu, onlarda adi hal sayılır. 

Dişləri ilə maralı axtalayırlar
Mansilər çox maral saxladığından, onların məşiətində maral əti, dərisi, buynuzundan çox məqsədlər üçün istifadə olunur. Bir çox hallarda hesablaşma zamanı maraldan da ödəniş vasitəsi kimi istifadə olunur. Böyük maral sürüsündə erkək maral çox olduğundan, aralarında savaşlar çıxmasın deyə, mansilər sürüdəki 3-4 erkək maraldan  başqa bütün erkək maralları axtalayırlar. Digər tərəfdən axtalanmış erkək maral daha tez kökəlir. Maralı axtalayan zaman əllərində lazımi ləvazimat olmayanda mansilər  cavan erkək maralları dişləri ilə dişləyərək axtlayırmışlar. Bu günkü günümüzdə də belə bir praktikadan istifadə olunur.

Qeyri-adi yeməkləri

Dünya xalqları öz yemək adətləri ilə digərlərini təccübləndirdiyi kimi, mansilər də digərlərini öz yemək ənənələri ilə təəccübləndirməyi bacarırlar. Məsələn mansilər maralın bağırsağı ilə birgə onun mədəsinin içindəkini də yeyirlər. Mansilər bunu  delikates hesab edir və  bunu “kanyıqa” adlandırırlar. Mansilərin düşüncəsində görə, maral faydalı bitkilər yeyir və onlar maralın mədəsində qarışaraq  yaxşı bir şirəyə çevrilir. Mansilər maral mədəsindəki  qarışığı insan orqanizmi üçün çox faydalı hesab edirlər. 
Xantı və mansilər digər Sibir xalqları kimi maral qanı içirlər. Bununla belə sümüyü əzib iliyini, çiy əti yeyirlər. Aborigen Yurqalılar çiyəti yeməyi, qan içməyi insan orqanizminin immunitetini gücləndirdiyini düşünürlər. Xüsusən də şaxtalı havalar zamanı...

Qanlı qisas

Qanlı qısas xantılar  arasında da geniş yayılıb. Bir sıra hallarda qanlı qisas bir nəsil davam edir. Ölüm hadisəsinə görə öldürən xantı ailəsinin bir üzvü öldürülməlidir. Maraqlıdır ki, bu hal ayı ovu zamanı da tətbiq edilir. Belə ki, əgər bir xantı ayı ovuna gedərkən, ayı onu öldürübsə, mütləq digər ailə üzvü tayqaya gedib ayını tapıb öldüməlidir. Əks təqdirdə ayının öldürdüyü şəxsi yandırırlar  və  onun şərəfinə heç bir anım mərasimi, bayram təşkil olunmur.
27 musiqi alətində ifa edən xalq
On uqorlarının digər qonşularından fərqləndirən digər cəhət, onların  daha çox müsiqi alətindən istifadə etmək bacarığına malik olmasıdır. Onlar 27 musiqi alətində ifa edirlər.
Qəribə dəfn mərasimi
Xantı və mansilər ölən insanı havadan asılı formada saxlayırlar.  Bunun üçün  yerdən hündürdə xüsusi platformada  düzəldilmiş  yerdə saxlayırlar. Onların inancına görə, ölmüş insanın ruhu  havaya uçur və  o biri dünyaya qovuşur.

ŞƏRH YAZ
0

Perunun antik sirli şəhəri — Maçu Piçu

Perunun antik sirli şəhəri
14:12
Bu gün
403
Maraqlı
A
Perunun sirri açılmayan Maçu Piçusu And dağlarının 2 min 430 metr yüksəkliyində yerləşən antik şəhəridir.

''Ölkə.Az'' xəbər verir ki, Maçu Piçu günümüzə qədər ən yaxşı vəziyyəti ilə tanınan İnka antik şəhəridir. Həm təbiəti, həm də əsrarəngiz görünüşü ilə görənləri özünə heyran edir. Təsadüfən kəşf edilmiş şəhər 2 min 430 metr yüksəklikdə Urubamba vadisinin üzərində salınıb. Bölgənin ən yaxın şəhərlə arasındakı məsafə 88 kilometrdir. İnka hökmdarı Pachacutec Yupanqui tərəfindın 1450-ci illərdə inşa edildiyi deyilən şəhər tarix boyunca işğalçıların nəzərindən yayınıb. Yüzlərlə pilləkənin bir-birinə bağladığı antik şəhərdə tikililər demək olar ki, ilk günki kimidir. Evlərin və pilləkənlərin tikintisində istifadə olunan həmin daşların o qədər yüksəkliyə necə çıxarıldığı isə heç kəsə məlum deyil. Çox yüksək və dik təpədə inşa edilən bu şəhərin sirri açılmasa da minlərlə insan bu əraziyə turist kimi ziyarətə gəlir. 

Ölkə.Az

 

ŞƏRH YAZ
0

Koronavirusu ilk aşkar edən infeksionist həkimdən — ŞOK ETİRAFLAR

Koronavirusu ilk aşkar edən infeksionist həkimdən
12:19
Bu gün
4883
Maraqlı
A
"Epidemiyanı aşkar etdik və onun qarşısını ala bilərdik, ancaq bizi susdurdular".

COVİD-19 koronavirus infeksiyası simptomları ilə ilk xəstə 2019-cu ilin dekabrın 27-də Uxan şəhər Mərkəzi xəstəxanasına daxil olub. Bu barədə Uhan şəhərinin Mərkəzi xəstəxanasının həkimi Ay Fen Çinin “Jenu” jurnalına müsahibəsində deyir.

“Ölkə.Az” xəbər verir ki,çinli həkim Ay Fenin jurnala verdiyi müsahibəsində xəstə infeksiyanı çox ağrı formada keçirirdi, ancaq onda hansı infeksion xəstəliyin olduğunu müəyyən edə bilmirdik. “Xəstəni 10 gün müalicə etsək də, nəticə vermirdi. Pasiyentin vəziyyəti getdikcə ağırlaşırdı. Bu müddət ərzində bir neçə belə xəstə xəstəxanaya daxil oldu. Laborator analizlər nəticəsində xəstələrin ağ ciyərlərində kəskin respiratorlu bakteriyalar, SARS koronavirus  və digər bakterioloji çöplər aşkar edildi. Xəstlərin analizlərinin nəticələri barədə  xəstəxananın  pulmonolgiya şöbəsinin müdirinə təqdim etdik.  O nəticələrə baxdıqdan sonra dedi ki, çox pis...”- həkim bildirib.

 Çinli həkim Ay Fen bildirib ki, həmin gecə rəhbərlikdən bir neçə təhdid dolu xəbərdarlıq məlumatı alıb.  Ona xəbərdarlıq edilib ki, yeni xəstəlik barədə heç kimə bir kəlmə də deməsin. “Mən bütün gecəni yata bilmədim və baş verənlər barədə düşündüm”- Ay Fen bildirib.

 O deyir ki, səhəri gün onu xəstəxananın  nizam-intizam komissiyasına çağırıblar  və ona  və daha digər 8 həkimə orada şiddətli töhmət  verilib. Həkimlərin cəzalandırılmasına səbəb isə  WeChat vasitəsi ilə  yeni xəstəliyi digər xəstəxana həkimləri ilə müzakirə etməsi olub. Ay Fen deyir ki, bütün məsuliyyəti üzərimə götürməyimə baxmayraq, nəticəsi olmadı və digər 8 həkim də cəzalandırıldı.

 Ay Fen bundan sonra rəhbərliklə görüşərək tutduğu vəzifədən azad edilməsini istəsə də, rəhbərlikdən yox cavabı alır. “Axşam evə döndükdən sonra  ərimə bildirdim ki, əgər başıma bir iş gələrsə, uşaqların tərbiyəsi ilə məşğul ol”-  həkim jurnala müsahibəsində deyir.

Bundan sonra həkim koronavirus haqqında hətta yaxınlarına  bir kəlmə deməsə də, onlara maska taxıb,insanların çox olduğu yerdə, küçədə  gəzməməyi tövsiyyə edir.

Buna baxmayaraq Çin hökuməti yeni virusla bağlı mumdünya Səhiyyə Təşkilatını məlumatlandırır.

 Ay Fen yanvar ayında işə çıxır. Həkimlər  baş verən hadisələrədən narahat olsa da, real təhlükədən qorunmaq üçün onlar belə xəbərdar edilmir.  Bu barədə həkimlər ancaq öz aralarında gizli söhbətlər zamanı bir-birini xəbərdar edib. Bu barədə SMS və ya messencerlə yazmaq qadağan olunub. Hətta həkim və tibb bacılarına  qoruyucu maska taxmaq qadağan olunub. Məqsəd  panika yaratmamaq olub.

Ay Fen deyir ki, vəziyyət  günbə-gün, saatba saat pisləşməyə doğru gedirdi.  Xəstələrin sayı getdikcə artırdı. Hətta vəziyyət o həddə çatır ki,  tibb işçilərindən biri bu virusa yoluxur.

Ancaq yanvarın 16-da  Uhan tibb işçilərinin təcili toplantısında virusun insanlardan bir-birinə keçməsi barədə məsələ gündəmə gətirilir. Yeni koronavirusla bağlı vəziyyət, ancaq 83 yaşlı akademik və 2003-cü ildə SARS koronavirusunu aşkar edən Çjun Nanşan Uhana  gəldikdən sonra dəyişir. 83 yaşlı epidomoloq  Uhan şəhərinin bütövlükdə epidemiyaya yoluxduğunun şahidi olur.  Akdemik yanvarın 19-da  yeni növ koronavirus barədə jurnalistlərə açıqlama veri və bundan bir gün sonra - yanvarın 20-də Çin rəhbərliyi kornavirusla bağlı yaranan böhrana qarşı mübarizəni üzərinə götürür. Məhz bundan sonra yeni koronavirusa qarşı ciddi mübarizə başlanılır.  Görülən tədbirlərə baxmayaraq  xəstələrin sayı sürətlə artırdı. 

Ay Fen deyir ki, xəstəxanalarda yer olmadığından, pasientləri dəhlizlərdə yerləşdirməli olurduq.  Hətta elə  vəziyyət yaranıb ki, xəstələri qəbul etmək çətin olduğundan, onlar  xəstəxana yaxınlığında ölüb. 

Ay Fen  jurnala müsahibəsində etiraf  edərək deyir ki, çox təəssüf edirəm mən dekabrda  rəhbərliyim tələbinə əməl edərək susdum: “Əgər bilsəydim vəziyyət bu həddə gələcək,  onların töhmətlərinə tüpürərək  xəstəlik barədə hər gördüyüm insana məlumat verərdim. Bu həyatım bahasına başıma gəlsəydi belə...”

O deyib ki, vaxtında tədbir görülsəydi epidemiyanın qarşısını almaq olardı.

Qeyd edək ki,  Ay Fenin müsahibəsi “Jenu” jurnalında martın 10-da çıxır.  Həmin müsahibə 3 saatdan sonra jurnalın saytından çıxarılır. Jurnal isə satış köşklərindən yığışdırılır.

Martın 29-da Avstraliyanın “60 Minute Australia” teleproqramı bəzyn edir ki, Ay Fen “Jenu” jurnalına müsahibəsindən sonra yoxa çıxıb.

Hazırladı Mürtəza
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA