Səhnəmizin Qacarı: “Məni maşın alverçisi kimi tanıyırlar” — MÜSAHİBƏ

Səhnəmizin Qacarı: “Məni maşın alverçisi kimi tanıyırlar”
03:59
12.09.2019
12405
Mədəniyyət
A
Aktyor Oktay Mehdiyevi ilk dəfə 2005-ci ildə Sumqayıt Teatrının “Şah” tamaşasında, Qacar rolunda görmüşəm. Rejissor Tural Mustafayev səhnəyə üç Qacar çıxarmışdı. Ya payız idi, ya yaz, yəni qışın soyuğu teatrın zalına hücum edə bilməzdi, amma tərtibatda da, quruluşda da, aktyor oyununda da sarayın buz soyuğu, vahiməsi adamın canına üşütmə salırdı.

Aktyor Məzahir Süleymanovun statik, zahiri Qacarıyla bir səhnədə Oktay Mehdiyevin hirsi, hikkəsi, qorxusu, istəkləri və məhrumiyyətləri ilə bir an da dinclik tapmayan Qacarı gəzişirdi. Bu Qacar monumental abidə deyildi, bu Qacar hirsli hikkəli, əzablı öfkəli, mutsuz canı ilə əlləşən balaca bədənli Qacar idi.

Sonra onun Yuğ Teatrındakı rollarını gördüm. “Yasaq cəh-cəhlər”dəki işində ilk baxışda “adi obıvatel” olan obrazın plastikasını, hərəkət mexanizmini dəqiqliklə tapmasına, ona bütün xırda məqsəd və niyyətlərinə baxmayaraq, əbədi faciəvilik qatı yükləməsinə heyrət etdim...

Oktay Mehdiyevin aktyor təbiətini açmaq, bir məqalənin, bir yazının işi deyil. O ki, qala bir müsahibə girişi ola. Söhbəti daha da uzatmayıb, aktyor Oktay Mehdiyevlə söhbətimizi təqdim edirəm.

- Oktay bəy, vaxtı vədələşəndə başa düşdüm ki, qrafikiniz sıxdır. Filmlərə çəkilirsiniz?

- Siz zəng edəndə gərgin məşqlər gedirdi teatrda. Bolqar rejissoru Yuğ Teatrında “III Riçard”ı (Şekspir) hazırlayır. O tamaşada Riçardı oynayıram. İki heyətlə işlənib tamaşa ona görə iş bir az mürəkkəb oldu. Elə hesab edin ki, bir ayın içində iki tamaşa hazırladıq. İnşallah, bu ay tamaşaçılara təqdim edəcəyik.

- Ümumiyyətlə, ötən teatr mövsümü yaradıcı fəaliyyət baxımından sizin üçün necə oldu?

- Mən bu işlə məşğul olanda özümü çox yaxşı hiss edirəm. Öz qabımda, öz halımda oluram. Amma bilirsiniz, bu, mühitdir. Bəzi səbəblər olmasa lap yaxşı olar.

- Hansı səbəblər?

- O səbəblər bizi incidir, halımıza təsir edir, gərginləşdirir. Teatrın ətrafında yaradılan mühitdən danışıram. Yəni, sənətə daxil ola bilməz bunlar, amma kənardan təsir edir. Sanki kimsə damcı-damcı zəhər tökür. Sən də o suyun içində çirkləndiyini hiss edirsən.

- Sizi nə sizi incidir konkret olaraq?

- Mühitin çirklənməsi. Ortalığa kağız-kuğuz söhbəti salıblar. Hamı mükafat kağız dalınca qaçır, bir diplom alsın. Amma əsl dad teatrın içindədir. Biz də bununla özümüzü aldadırıq. Teatr aldanışdır. Ümumiyyətlə, həyat özü aldanışdır. Müəllimim var idi, deyirdi, həyatda yalnız bir həqiqət var: insan doğulur, insan ölür; qalanı bizim təxəyyülümüzdür. Biz də bu teatra bağlanmışıq. Narkoman dozasız yaşaya bilmədiyi kimi biz də bunsuz qala bilmirik. Onlar da bu asılılığımızdan istifadə edir. Lazımi dəyər qoymurlar. Biz teatr cameəsində olanlar nə düzgün sənətlə məşğul ola bilirik, nə də... Bəlkə bunu xırda məmurlar belə qurub ki, sənətlə məşğul olmaq özü bizə dərd olsun. Aktyor rahat olmalıdır, azad olmalıdır, sərbəst olmalıdır. Ona kimsə gəlib toxunmamalıdır. Onu kimsə zəhərləməməlidir. Dövlət işi bundan yüksəkdir demək olmaz, çünki teatr özü də dövlət işidir. Xaricdə festivala gedəndə dövləti tanıdıram. Aktyora “Gəl yanımda ol, sənə dəyər verəcəm” demək olmaz. Aktyor özü dəyərdir, onu asılı salmaq olmaz. Necə ki, asılı salırlar və aktyorları əlimizdən alırlar.

- Yəni, öz işinizlə məşğul olmağa imkan vermirlər, ya necə?

- Həqiqət budur ki, öz işinlə məşğul olmaq üçün gərək başqa da xeyli işlə məşğul olasan. O başqa işlərlə də məşğul olsan öz işinlə, teatrla məşğul ola bilməzsən. İnsan əlində on qarpız saxlaya bilməz. Xüsusən yaradıcılıq məsələsində...

- Yaradıcılıq demişkən, maraqlıdır, oynadığınız obrazların psixologiyasını sonadək çözürsüz, yoxsa hər oynadığınız obraz – Qacardan Napoleona, Riçarddan Lopaxinə qədər - sizə sirr olaraq qalır?

- Əlbəttə, əgər tarixi şəxsdirsə, məlumat toplayıram, amma həm də və daha çox intuisiya məsələsidir. Bəzən bu intuisiya ilə elə yerə gedib çıxıram ki, özüm də məəttəl qalıram. Bu prosesdir, orqanik şəkildə baş verir. Gözləmədiyin məqamda, tamam başqa kontekstdə olarkən obrazın haqda nəsə tapa bilərsən. Amma həqiqət budur ki, hər obraza əlifba bilməyən uşaq kimi başlayıram. A-nı B-ni öyrənirəm, yenə də yeriyə bilmirəm, ora dəyirəm, bura dəyirəm, öz-özümə deyirəm ki, yəqin tükəndim. Pessimizmə düşürəm ki, yəqin bu siqnaldır, artıq bitdim. Qəribə hallar baş verir. Qorxu da yaranır hətta. Amma bunu daha kiməsə demirsən. Sonra görürsən ki, yolu tapmısan. Demək, istəyirəm ki, hər obrazla yenidən doğuluram və hər şeyi yenidən öyrənirəm. Yəni, təcrübədən istifadə ancaq sonda ola bilər. Başlayanda təcrübə filan yoxdur.

Amma obrazın nöqtəsini qoymağa qalanda... İnsan müəmmadır. Biri ömrü boyu pis ola bilməz. Elə insan olmaz ki, hansısa mənəvi nöqtəsi olmasın. Lap qəddarları, qaniçənləri götürək. Mənəvi travmalar almış insanlardır. Lap Qacarı götürək. Bir kişi üçün nə qədər böyük faciə yaşayıb. Onun yerinə kim başqa cür ola bilər? Təsəvvür edin, başına bunları gətirirsən və ona ixtiyar verirsən. O insan hansı halda olar, onu heç kim həmən deyə bilməz. Ona görə də mən düşdüyüm situasiyada yaşadığım halları oynayıram. Şərtlərin içində insanın yaşayacağı halları. Dəqiq bir adamı göstərmək, oynamaq olmaz heç vaxt. Mən yalnız halları oynayıram. Hər halın bir ağrısı var. Onu tapmaq lazımdı.

- Qacar, Napaleon, Riçard özü... zidiyyətlərlə yaşayan insanlardır. Oynadıqdan sonra bitir obraz sizin üçün, yoxsa proses davam edir?

- Düşünürəm, əlbəttə. Bizim bir proses vaxtımız olur. Tamaşa bitəndən sonrayadək çəkir. Məsələn, “Napaleon” mənim özümə təsir edirdi. Müəyyən hallar yaşayırdım.

- Nə kimi?

- Necə deyim...

- Məsələn, Vaqif İbrahimoğlunun aktyor təlimində aktyorun bir kripto məqamı var idi – obrazını oynaya-oynaya gəlib o məqama yetişən aktyor özünü kəşf edirdi, müəllifləşirdi... Siz oynadığınız obrazlarda özünüzə gəlib çıxmısız?

- Olub, əlbəttə. Amma bu, mənim kriptom, mənim sirrimdir. Sirr də qalmalıdır. Bunun ağırlığı var və sən o yükü çəkməlisən. Bunları danışıb yüngülləşmək olmaz.

- Oktay bəy, tərəf-müqabili sizə bir aktyor kimi nə qədər kömək edir və ya mane olur? Ya da ümumiyyətlə, necə olursa olsun, sizin oyununuza təsir etmir?

- Əvvəllər, aktyorlar olub ki, istəyiblər tərəf-müqabili zəif olsun. Amma sən tərəf-müqabilindən impuls alırsan. Mən, məsələn, tərəf müqabilimin gözlərinə baxıb tamam başqa şey oynaya bilərəm.

- Bəs impuls almayanda necə, bundan asılı olmamaq üçün bir B planınız varmı?

- O zaman aktyor yorulur. Qurduğu konstruksiya dağılır. Səhnədə canınla əlləşirsən. Tamaşa bitəndəsə dizin yerə gəlir. Tərəf-müqabili olduqca vacib məsələdir. Mən istəyərəm ki ətrafımda güclü aktyor olsun. “Mən görünüm” istəmirəm, istəyirəm tamaşa gözəl olsun.

Ümumiyyətlə, gərək bir tamaşada hamının direktordan süpürgəçiyədək, aktyordan işıqçıyadək hər kəsin tamaşa üçün çalışdığını hiss edəsən.

-3 teatrda işləmisiz – Sumqayıt Dram Teatrı, Akademik Milli Dram Teatrı və Yuğ. Rahatlığınız hansında olub?

- Hamısında dostlarımız var, əzizlərimiz var. Nə deyim...

- Teatrdan 5 dəfə getmisiniz...

- O uşaqlıq dövrüm idi. Asılı deyildik, qorxu-ürkü yox idi. İndi də qorxu yoxdur, amma indi bizə söykənən adamlar var, ailə var. Stabil olmaq lazımdır.

- Amma gedəndə tamamən işdən getmisiz?

- Əlbəttə, qərar verib getmişəm. İlk qaçışım Ukraynaya oldu.

- Nə edirdiniz orada?

- Nə işləyəcəm ki orada? Bazarda... Əsəblərimdə problem yaranmışdı. Baxın, saç yoxdur, diş yoxdur. İndinin işi deyil, 20 ildir başım daraq görmür. İstəyirdim, bu sahədən uzaqlaşım sağlam həyat tərzi yaşayım. Amma olmadı. Aktyor narkoman kimidir. Səhnədən əl çəkə bilmir.

- Başqa bir peşəniz də varmı?

- Aktyorluqdan başqa əlimdən bir iş gəlmir. İşləməyi də sevmirəm. Əziyyəti ancaq öz sənətim üçün çəkirəm.

(Bu arada aktyorun mobil telefonuna dalbadal zəng gəlir. Gülür)

- ...İndi hamı zəng edəcək. Maaş gəlib. Halbuki, buna sevinməməlidir aktyor. Ay boyunca maaşı yox, iki aylıq, üç aylıq yola çıxdığı qəhrəmanını düşünməli, onun halını anlamalı və çözməlidir.

- Maraqlıdır, sizin üçün xaltura nədir? Ümumiyyətlə, “bu xalturadır – bu isə sənətdir” deyə, bir sərhəd qoymusuz, yoxsa fərq etmir sizə hansı layihədəsiniz, öz işinizi eyni keyfiyyətlə görürsünüz?

- Xaltura pula görə olan şeylərdir. İstər tamadalıq olsun, istər kloun getmək, ya seriallara çəkilmək və s. Düzdür, mən kloun, ya tamada getməmişəm. Amma gedənlərə “niyə bu işə gedirsən?” demək olmaz. Çünki uşağın səndən nəsə istəyirsə, bunu ona alıb verməlisən. Mən bacardığım qədər özüm üçün sərhəd saxlamağa çalışıram.

- Bəs uğur sizin üçün nədir?

- İnsanların mənə münasibəti. Bilirsiniz, iki cür uğur var. Mən həmişə arzulamışam, kimsə desin, “o yaxşı aktyordur”. Kimsə yox, həm də o adamlar desin ki, onların sözü mənə vacibdir. Bir də uğur ona deyirlər ki, ad verilir, ev verilir... Bu da başqa şeydir.

Bilirsiniz, tamaşa uğursuz alına bilər, amma əsas odur ki, sənətə xəyanət etməyəsən, yola verməyəsən. Həmişə uğur ola bilməz ki. Mənim qaydasız döyüşdə ən çox sevdiyim Yemilyankodur, o, uduzmurdu, uduzmurdu, birdən uduzanda mən ağladım. O isə qayıdıb dedi ki, nə yaxşı mən uduzdum və uduzmağın nə olduğunu anladım. Uduzmasa elə biləcəkdi, ancaq udmaq var. Hamıya dərs keçəcəkdi ki, belə elə, elə elə və uduzma. Dönüb olacaqdı diktator. Əlbəttə, mənim də uduzduğum olacaq, amma heç kim deməyəcək ki, sən prosesə xəyanət etmisən.

- Yəqin, hər rolun çəkisi var. Yəni, “Oğlan evi”ndə maşın alverçisini oynamaq Napoleonun yanında bir içim su olmalıdır...

- Bunlar kommersiya filmləridir. Bunlar asandır. Bizim təcrübələrimiz əslində ciddi sənət filmləri üçün qalıb. Amma hələ o filmlər yoxdur.

- Maşın alverçisini oynamaq üçün az vaxt xərcləyib çox qonorar alırsınız, amma Napoleon üçün, Qacar üçün aylarla əziyyət çəkib az məvacib alırsınız..

- Ən qəribəsi odur ki, Qacarı, Napoleonu, Riçardı oynayırsan, amma səni kənarda o alverçiyə görə tanıyırlar. Nə var, nə var, orada kiçik bir fənd eləmisən, necəsə baxmısan, vəssalam. Belə təəccüblü bir hal... Bilirsiniz, məncə, şəxsiyyətin şəxsiyyət kimi formalaşması üçün ya cəmiyyətin, ya da hökumətin əli olmalıdır. Əgər yaxşı aktyorların varsa, sən onları qorumalısan, məxsusi məvacib ayırmalısan ki, teatrdan çölə çıxmasın. Onda o sanbal görünəcək.

- Seriala çəkiləndə özünüzü xərcləmiş kimi hiss edirsiniz?

- Əvvəl elə düşünürdüm, indi yox. Heç nə xərcləmirəm. Əksinə, serial, ya da kommersiya filmləri təcrübəmi zənginləşdirir. Ömrümü-günümü buna xərcləmirəm ki! Mən özümü ciddi tamaşalara, filmlərə hazırlayıram...

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

"O filmimə baxan ailə boşanmaqdan imtina etmişdi — Rövşən İsax

12:55
15.11.2019
1598
Mədəniyyət
A
Son illərdə ölkəmizdə çəkilən serial və filmlər sevilsə də, bir o qədər də tənqid olunur. Yaxşı bəs, doğurdanmı ekranlarımızın film və serialları tənqidə layiqdir? Bununla bağlı son zamanlar bir çox film və seriallara imzasını atmış, rejissor Rövşən İsaxla həmsöhbət olduq.

Rejissor “Ölkə.Az”ın əməkdaşı ilə söhbətində bildirib ki, hazırda həmkarları komediya janrına üstünlük verir:

"O filmləri çəkənlər düşünürlər ki,  izləyicilərin komediyaya daha çox marağı var. Məsələ ondadır ki, bu filmlərin çoxunun da keyfiyyəti aşağı səviyyədədir. Çünki hazırda kommersiya filmlərini çəkənlər qeyri-peşəkarlardır. Ən acınacaqlı vəziyyət isə maddi ehtiyacdan sanballı aktyorların belə filmlərdə rol alması olur. Hətta adın çəkmək istəmədiyim məşhur Xalq artisti bu barədə ''De görüm, mən neçə manata biabır oluram?'',- yarızarafat, yarıciddi bu barədə fikir də bildirmişdi.

Rejissor filmlərimizə dəvət alan türk aktyorları haqqında da maraqlı fikirlər səsləndirib: 

''Bizim filmlərə dəvət alan türk aktyorları öz ölkələrində tanınmayan, qeyri – peşəkar insanlardır. Məsələn, onlar Kıvanç Tatlıtuğu filmə dəvət edə bilməzlər. Çünki, Kıvanc öz ölkəsində yetərincə tanınan, məşhur aktyordur. Onun qonorarı da çox yüksəkdi. Heç bir kommersiya rejissoru, o qonararı ödəyib, Kıvancı filmə dəvət edə bilməz”.

R. İsax modelləri filmlərə dəvət edən həmkarlarına da söz atıb:
“Bunlar başa düşmürlər ki, model aktrisa deyil. Mən üzərində işlədiyim filmlərə onları dəvət etmirəm. Çünki biz burada professional iş görürük, moda gecəsindən sujet hazırlamırıq.

Modellərin arasında aktrisalığı bacaranlar demək olar ki, yox səviyyəsindədir. Bu dövrdə Şekspiri tanımayanlar film çəkir, Qara Qarayevi tanımayan isə mahnı bəstələyir”. 

Rejissor son zamanlarda çəkilən filmlərin cəmiyyətə təsirindən də danışıb:

 ''Ekranda sərxoş birini göstərmək, içkini reklam etmək sayılmır. Biz içkinin bir ailəni necə məhv etdiyini çəkib göstərmək istəyirik. Əslində, bununla cəmiyyətə ibrətamiz mesaj ötürürük, bu yoldan onları çəkindirməyə çalışırıq. Filmlərdə hər zaman xoşbəxt ailə göstərə bilmərik, bu mümkünsüzdür. Çünki, izləyici o filmlərdən, seriallardan çox tez yorular. Fikrimcə, filmərin süjetləri uydurma yox, real həyatın motivləri əsasında daha maraqlı, daha inandırıcı olur. Rejissorlar filmlərində göstərdiyi pis əməllərə haqq qazandırmır, əksinə cəmiyyətin gözünü açır, maarifləndirir. 

Mən hər zaman çəkdiyim filmlərlə bağlı müsbət fikirlər eşidirəm. Bir filmimdəki obrazla eyni tale yaşayan xanım mənə təşəkkür etmək üçün zəng vurmuşdu. Sən demə, həmin bu kinoya baxdıqdan sonra uzun illər onları qəbul etməyən qayınatası bu ailəni bağışlayıb. Bu da mənim mesajımı doğru ötürdüyümə dəlalət edir. Belə hadisələr çox olub. Sumqayıtda yaşayan gənc bir ailə boşanmaq üçün məhkəməyə müraciət ediblər. Ailənin 9 yaşında övladı çəkdiyim serial efirə gedən zaman obrazın məhkəməyə getmək istəmədiyi səhnəyə baxanda, ağlayaraq əl çalıb. Ailə başçısı bu mənzərədən təsirlənərək, boşanmaqdan imtina edib”.

Sonda R.İsax bəzi izləyicilərə iradını da bildirib:

 “Sadəcə insanlar bir çox hallarda olduğu kimi filmlərdə də yaxşını qoyub, pisi axtarırlar. Maraqlısı odur ki, izləyicilər filmlərdə personajların müsbət tərəflərinə fikir verməyib, ailədə olan söz söhbətlərə, dedi-qodulara daha tez reaksiya verirlər”.

Nərmin Nuru

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

“Fransız olmayan zamanda” yəhudi fahişənin sədaqəti — SƏNƏT VƏ SÖHBƏT

“Fransız olmayan zamanda” yəhudi fahişənin sədaqəti
12:04
15.11.2019
1294
Mədəniyyət
A
Ən yaxşı oyunbaz, sevgisi üçün intihar edən aşiq

Keçən əsrin 70-ci illərində fransız yazıçısı Romen Qari ciddi tənqidlərə tuş gəldiyi ərəfədə Fransada hər kəs ədəbiyyatda uğur qazanan Emil Ajardan danışırdı. Emil Ajar fransız ədəbiyyatında qəfildən peyda olsa da, tez bir zamanda parlamağı, oxucuların sevimlisinə çevrilməyi bacardı. 1975-ci ildə qələmə aldığı “Həyat irəlidədir” romanı oxucuların və tənqidçilərin diqqətini tez bir zamanda özünə çəkdi, satış rekordları qırdı. Heç kəsin tanımadığı yazıçı Emil Ajar roman çap olunduğu il ədəbiyyat sahəsində nüfuzlu mükafatlardan biri hesab olunan “Qonkur”u (Goncourt) qazandı. Mükafatın təqdimetmə mərasiminə gəlməyən Emil Ajar vəkili vasitəsi ilə mükafatdan imtina etdiyini bildirdi. Fransız ədəbiyyatının yeni ulduzu Emil Ajar artıq hamı üçün əfsanəyə çevrilmişdi.

Sirli Emil Ajar əsərlərini müxtəlif imzalarla çap etdirməyi sevən Romen Qarinin növbəti imzalarından biri idi. Fisko Sinibaldi, Şatan Boqa imzaları ilə əsərlərini yayımlayan Roman Qari üçün ən uğurlu imza Emil Ajar oldu. Bu imza sayəsində o ədəbiyyat tarixində ilkə imza ataraq “Qonkur” mükafatını iki dəfə qazanan yeganə yazıçı kimi tarixə düşdü. “Emil Ajar” imzasının Roman Qariyə məxsus olduğu isə onun intiharından sonra ortaya çıxdı. İntihar məktubunda Emil Ajar imzasının ona məxsus olduğunu yazan Romen Qari məktubu belə tamamlamışdı: “Salamat qalın, dostlar, çox yaxşı əyləndim”.
Romen Qari 1914-cü ildə, Vilnüsdə yəhudi ailəsində doğulmuş, sonradan ailəsi ilə birlikdə Fransaya köçmüşdü. 1956-cı ildə Romen Qari imzası ilə çap olunan “Səmanın kökləri” romanı “Qonkur” mükafatına layiq görüldü. Fransa prezidenti Şarl de Qolla dostluq münasibətləri olan Qari uzun müddət diplomatik korpuslarda çalışıb. 1959-cu ildə Amerikanın sevilən aktrisası, özündən 24 yaş kiçik Cin Siberqlə tanış olan Romen Qari elə bu qadına görə də intihar edərək həyatına son verir.

“Həyat irəlidədir”

Emil Ajar imzası ilə yazılmış, müəllifə ikinci dəfə “Qonkur” mükafatını qazandırmış “Həyat irəlidədir” romanı hələ ki dilimizə tərcümə olunmayıb. Roman, həyatını faşist ölüm düşərgələrində keçirmiş, uzun müddət fahişəlik etmiş və fahişələrin uşaqlarına baxmaqla pul qazanan yəhudi qadınla onun himayəsindəki müsəlman oğlanın həyatından bəhs edir. Uzun müddət fahişəlik edən Madam Roza adlı yəhudi qadın artıq yaşlandığı üçün fahişəlik edə bilmir və öz evində fahişə uşaqlarına baxmaqla dolanışığını təmin edir. Əsərin əsas qəhrəmanı Momo-Məhəmməd isə ərəb əsilli müsəlmandır. Müəllif təkcə Madam Roza və Momonun həyatını yox, Fransada yaşayan mühacirlərin həyat hekayəsini ustalıqla qələmə alıb. Yoxsulluqdan əziyyət çəkən bu insanların əslində mənəvi cəhətdən zəngin olması, bir-birinə dəstək verərək həyatla mücadilə aparmaları əsərin ana xəttini təşkil edir.

Tənha və fədakar obrazlar

Əsərdəki bütün obrazlar tənhalıqdan əziyyət çəkir. Fahişəliyə məcbur olan mühacir qadınların uşaqlarına baxıcılıq edən Madam Roza daim qorxu ilə yaşayır. Gəncliyini alman ölüm düşərgələrində keçirən Madam Roza fahişə uşaqlarına baxmaq üçün pul alsa da, müəllif əslində Madam Rozanın pul üçün bu işi görmədiyini izah etməyə çalışır. Kiçik Momo ilə Madam Rozanın münasibətlərindən bunu çox aydın şəkildə başa düşmək mümkündür. Momonu müsəlman kimi yetişdirməyə söz verən Madam Roza verdiyi sözü tutur və Momoya İslamı, “Quran”ı öyrədir. Əsərdəki hadisələr demək olar ki, kiçik Momonun dilindən nəql edilir. Momonun köhnə xalça alverçisi yəhudi əsilli Müsyö Hamillə etdiyi söhbətlər əsl insanlıq dərsidir. Romanın kiçik qəhrəmanı Momo deyir: “Viktor Hüqo kimi olmaq istərdim. Müsyö Hamil deyir ki, sözlərlə insan öldürmədən çox şeylərə nail olmaq mümkündür. Vaxt tapan kimi, bunu yoxlayacağam. Məncə silahlı insanlar uşaq vaxtı diqqətdən kənarda qaldıqları üçün silah gəzdirir. Demək onlar uşaq ikən heç kəsin diqqətini çəkməyiblər.”

“Fransız olmayan zaman...”

Günlər keçdikcə Madam Rozadan başqa heç kəsi olmayan Momo, yəhudi qadının qocalmasından, öləcəyindən qorxur. Başa düşür ki, Madam Rozadan başqa heç kəs ona sahib çıxmayacaq. Tənhalıqdan qorxan kiçik Momunun düşüncəsi, həyata baxışı, fəlsəfəsi oxucunu sarsıdır: “Özümü zamanın axışına buraxdım. Asta-asta hərəkət edən, fransız olmayan zamanın axışına. Müsyö Hamil zamanın dəvə karvanı ilə səhradan gəldiyini deyirdi tez-tez. Əbədiyyəti daşıdığı üçün tələsmirmiş. Bu fikrin deyilişi gözəldir, amma hər gün nəyini isə itirən yaşlı bir adamın üzündə bunu müşahidə eləmək çox ağırdır. Mənə qalsa, zamanı oğruların yanında axtarmaq lazımdır.”

Müəllif mühacirlərin Fransada yaşadığı ağır həyatı, yəhudilərin faşizm dönəmində çəkdiyi əziyyətləri peşəkarlıqla qələmə alıb. Yenə də kiçicik Momonu danışdırır müəllif: “Dünyada ən güclü şey polislərdir. Əgər bir uşağın atası polisdirsə, demək digər uşaqlardan ikiqat artıq atası var”.
Emil Ajarın (Romen Qari) qəhrəmanları olduqca mərhəmətli, mehriban, fədakar və səmimidir. Meşədə fahişəlik edən transseksual Madam Lola fahişəlikdən qazandığı pullarla həm özünü dolandırır, həm də Madam Rozaya və Momoya köməklik edir. Müsyö Hamil və Doktor Katz da bu kimsəsiz insanlara kömək etməyə, dəstək olmağa çalışır. Madam Roza yaşlandığı üçün həm digər uşaqlara, həm də Madam Rozaya Momo baxır. Müxtəlif vasitələrlə pul qazanıb Madam Rozaya kömək etməyə çalışır. Doktor Katz xəstəlik səbəbi ilə Madam Rozanı xəstəxanaların birinə göndərmək istəyir. Ancaq Madam Roza öz evində, rahat bir şəkildə ölmək istəyir. Momo Madam Rozaya söz verir ki, onu xəstəxanaya aparmağa imkan verməyəcək. Momo böyük çətinliklə Madam Rozanı özü üçün hazırladığı sığınacağa aparır və günlərlə onun iylənmiş cəsədi ilə birlikdə yaşayır.

Sədaqət, gülüş və iztirab…

Müəllif Momonun insanın qanını donduran fikirləri ilə əsəri yekunlaşdırır: “Qoxunun hardan gəldiyini öyrənmək üçün qapını sındırıb məni Madam Rozanın cəsədinin yanında uzanmış halda tapanda “kömək edin”, “necə böyük faciədir” deyib bağırmağa başladılar. Amma daha öncə bağırmaq ağıllarına gəlməmişdi, çünki həyatın qoxusu yoxdur”.

Əsərdə bəzi məqamlar oxucunu güldürməyi bacarsa da, bu gülüş müvəqqətidir. Oxucu güldüyü yerdə qəfildən gözlərinin yaşardığını hökmən hiss edir. Romandakı hər komik səhnənin içərisində böyük bir faciə gizlənib.
Roman əsasında iki film –  “Madam Roza” (1977), “Həyat irəlidədir”(2010) – çəkilib.

P.S:  Bu yazı romanın 2009-cu ildə Türkiyənin “Agora Kitaplığı” nəşriyyatının nəşri (“Onca yoksulluk varken” adıyla çap edilib) əsasında yazılıb.

Cəlil CAVANŞİR

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA