Sovet işğalına qarşı Gəncə üsyanından 99 il ötdü — FAKTLAR

Sovet işğalına qarşı Gəncə üsyanından 99 il ötdü
10:28
25.05.2019
2275
Maraqlı
A
1920-ci ilin may ayının 24-ndən 25-nə keçən gecə Gəncədə Azərbaycanın sovetləşməsinə etiraz olaraq üsyan başlayıb.

“Ölkə.Az” xəbər verir ki,  üsyana Cavad bəy Şıxlinski, Mirzə Məhəmməd Qacar və Cahangir bəy Kazımbəyov rəhbərlik edirdi.

Bu üsyan Azərbaycanın işğal edilməsinə, onun dövlət müstəqilliyinə son qoyulmasına qarşı xalqın ən kütləvi və mütəşəkkil müqavimət idi.

Üsyan 1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə Gəncədə Azərbaycanın sovetləşməsinə etiraz əlaməti olaraq başlanıb. Ağır zərbədən sarsılan istiqlal mücahidləri Gəncəyə toplaşaraq üsyana qalxdılar.

Üsyanın təşkilatçıları və istiqamətverici qüvvəsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun zabitləri idi. Mayın 23-də üsyan başçılarının sonuncu müşavirəsi keçirildi. Müşavirədə Azərbaycan ordusunun təchizat rəisi general Məhəmməd Mirzə Qacar, 1-ci piyada diviziyasının komandiri general-mayor Cavad bəy Şıxlinski, süvari diviziyasının komandiri Teymur bəy Novruzov, 3-cü Şəki süvari alayının komandiri polkovnik Cahangir bəy Kazımbəyli və başqaları iştirak edirdilər.

Üsyanın təşkilində başlıca olaraq birinci piyada diviziyası, üçüncü Gəncə alayının bölmələri, üçüncü Şəki süvari alayının təlim komandası, bir topçu batareyası, diviziya qərargahına tabe olan komendant bölməsinin şəxsi heyəti iştirak edirdi. Qaçaq Qəmbər, Sarı Ələkbər, Qaçaq Qasım, Qaçaq Mikayıl və başqaları da öz silahlıları və silahdaşları ilə birlikdə Gəncə üsyanının təşkilində xüsusi fəallıq göstərirdilər. Şəhər əhalisindən qoşuları könüllülərlə birlikdə üsyançıların sayı 10 mindən artıq idi.

Üsyan ərəfəsində qırmızı ordunun 20-ci atıcı diviziyasının bəzi hissələri Gəncəyə gəlmişdi. Həmin diviziyanın 178-ci və 180-ci atıcı alayları şəhərin ermənilər yaşayan hissəsində, üçüncü briqadanın rabitə taboru və komendant bölməsi isə şəhərin azərbaycanlılar yaşayan məhəlləsində yerləşirdi. 40-cı süvari briqadası Zurnabad kəndinin ətrafında dayanmışdı. Həmin günlərdə Taman süvari briqadasının üçüncü alayı da Gəncəyə gətirildi.
Üsyan 1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə başladı. Qısa müddətdə şəhərin mühüm obyektləri, azərbaycanlılar yaşayan məhəllələrdəki qırmızı qoşun hissələri nəzarət altına götürüldü. Hərbi anbar, mərkəzi həbsxana, dəmir yolu stansiyası, fövqəladə komissarlığın binası ələ keçirildi. Üsyanın başlama tarixinin seçilməsi də təsadüfi deyildi. Mayın 28-dəAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunmasının 2 ili tamam olurdu. Həmin gün Gəncə üsyanının rəhbərləri və şəhər ictimaiyyəti dairə məhkəməsinin binasına toplaşıb, Azərbaycanın istiqlaliyyətinin elan olunmasının iki illiyini qeyd etdilər.
Xalq hərəkatının getdikcə geniş miqyas aldığını görən XI Qızıl Ordunun komandanlığı üsyanın yatırılması üçün təcili tədbirlər görməyə başladı. 179-cu alay və 20-ci diviziyanın süvari briqadası dərhal Gəncəyə gətirildi. İki gündən sonra Zaqatala bölgəsindəki 18-ci süvari diviziyası da Gəncə ətrafında yerləşdirildi. Ermənilər elə ilk gündən rus-sovet işğalçılarına yaxından kömək edirdilər. Mayın 29-da qırmızı qüvvələrin üsyançılar üzərinə ilk mütəşəkkil hücumu uğursuzluqla başa çatdı. Üsyançıların əks-hücumları onları ağır vəziyyətə saldı. Belə olduqda XI Qızıl Ordu komandanlığı Gəncəyə yenə də əlavə qüvvələr gətirməyi qərarlaşdırdı.

Mayın 30-da Gəncədə XI ordunun 5 piyada, 6 süvari alayı, 7 əlahiddə hissəsi, 57 ədəd topu və 2 zirehli avtomobili var idi. Bu qüvvələrin çoxu şəhərin şimalında yerləşirdi. Mayın 31-də buradan əsas hücum başladı. Çoxlu sayda canlı qüvvənin, topların və zirehli avtomobillərin işə salınması şəhərdə son dərəcə böyük dağıntılara səbəb oldu. Qüvvələr qeyri-bərabər idi. Təpədən-dırnağa silahlanmış nizami orduya tab gətirmək heç də asan deyildi. Şəhəri tərk etmək imkanı olmayan üsyançılar, habelə dinc əhali mühasirəyə alınaraq kütləvi şəkildə güllələndi.

Bir neçə gündən sonra top-tüfəng gücünə üsyan yatırıldı. Çox da dəqiq olmayan məlumata görə, bu savaşda düşmən tərəfdən 8,5 min nəfər ölüb. Üsyançıların itkisi isə 12 min nəfərə çatırdı. Gəncə üsyanının mübarizlərindən Qaçaq Qəmbər, general-mayor Mirzə Qacar, hüquqşünas İsmayıl xan Ziyadxanov, habelə ədəbiyyatımızın mahir tədqiqatçısı Firudin bəy Köçərli, mühəndis Abuzər bəy Rzayev, müəllim Mirzə Abbaszadə və başqaları namərd güllələrinin qurbanı olub.

Azərbaycan ordusunun 12 generalı, 27 polkovnik və podpolkovniki, 46 kapitanı, ştabs-kapitanı, poruçik və podporuçiki, 146 praporşik və podpraporşiki, 267 digər hərbi qulluqçusu bolşeviklər tərəfindən güllələndi.Təkcə Nargin adasında Gəncənin general qubernatoru Xudadat bəy Rəfibəyli ilə birlikdə 79 nəfər yüksək çinli zabit məhkəməsiz, sübutsuz qətlə yetirildi

Bolşeviklər üsyanın yatırılması üçün şəhərə əlavə ordu hissələri yeridiblər. Gəncədə yaşayan ermənilər rusların ordusuna kömək edirdilər. Üsyan mayın 31-də böyük qəddarlıqla yatırıldı. Bir həftə ərzində hər iki tərəfdən üst-üstə təxminən 20 min adam öldü. Minlərlə gəncəli doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Şəhər, demək olar ki, boşaldı. Əgər 1916-1917-ci illərdə Gəncədə 60.291 nəfər əhali var idisə, 1923-cü ildə bu rəqəm 38.880-ə endi.
Üsyan yatırılandan sonra erməni və ruslar üç gün ərzində Gəncədə qanı su yerinə axıtdılar. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə 20 min nəfərdən artıq dinc əhali qətlə yetrildi. Qətliamlar sonrakı günlərdə də davam etdi. İyun-avqust aylarında üsyanda iştirak etməkdə və ya onlara yardımda şübhəli bilinən 13 min adam məhkəməsiz güllələndi. Qırmızı ordu isə Gəncə döyüşlərində 900 nəfərdən artıq əsgərini itridi. 6 mindən artıq Qırmızı ordu əsgəri isə yaralandı.

Hikmət Həsənov
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Nə üçün üşüyürük? — Səbəbi bu xəstəliklər ola bilər

Nə üçün üşüyürük?
09:15
Bu gün
269
Maraqlı
A
Üşümək, ətraf istiliyinin ani dəyişikliyinə cavab olaraq ortaya çıxır. Dəri, damarlar və əzələlər koordinasiyalı olaraq sıxılıb-boşalaraq, bu istilik dəyişikliyinə cavab verməyə çalışır.

"Ölkə.Az" medicina.az-a istinadən xəbər verir ki, qış aylarının aktual mövzularından biri olan üşümək çoxlarının problemi olur.

Üşümənin davamlı hal aldığı və ya başqa şikayətlənmələrin da yoldaşlıq etdiyi vəziyyətlərdə mütləq bir həkimə müraciət etmək lazımdır. Üşüməyə bir sıra xəstəliklər səbəb ola bilər.

İnfeksiya xəstəlikləri

Xüsusilə qış aylarında soyuq dəymə, qrip, bronxit və sətəlcəm kimi xəstəliklərin ilk əlaməti üşümə, titrəmə və qızdırma ola bilir. Uyğun müalicə olmadıqca üşümə ilə birikdə özünü göstərən titrəmə, qızdırma və məşhur bədən ağrıları şəklindəki problemlər davamlılıq göstərə bilir. Həkiminizin müayinəsi və uyğun müalicə nəticəsində başda üşümə olmaq üzrə digər şikayətlənmələr də son tapır.

Anemiya

Üşümənin altında yatan bir başqa əhəmiyyətli səbəb isə cəmiyyətdə "qansızlıq" olaraq bilinən anemiya xəstəliyi. Əhəmiyyətli bir sağlamlıq problemi olan və olduqca sıx görülən anemiya xəstəliyinə qadınlarda daha çox rast gəlmək olar. Bunun səbəbi isə qeyri-kafi bəslənmə, qatı pəhriz tətbiq, həddindən artıq qan itirmə (uzun adətlər səbəbiylə) və ya həzm sistemində pozulmalar ola bilir. Müalicə olmadıqca üşümə ilə başlayan halsızlıq, tez yorulma və ürək döyünməsi kimi əlamətlər getdikcə irəliləyir və həyat üçün mənfi təsir hala gətirir.

Hipoqlikemiya

Qan şəkəri səviyyəsinin 50 mg / dl və ya altına düşməsi "Hipoqlikemiya" olaraq adlandırılır. 20 yaş üzərindəki hər 10 adamdan birində görülən hipoqlikemik sürətlə müalicə edilməsi lazım olan bir problemdir. Əks halda huşunu itirmə, qalıcı və ya müvəqqəti beyin funksiya dəyişiklikləri kimi ziyanlar buraxa bilir. Ayrıca tez təkrarlayan hipoqlikemiya hücumları, səhv qidalanma və kilo alışı diyabetin meydana gəlmə riskini yüksəldir. Tədbir alınmazsa xəstələrin üçdə birində 10-15 il sonra diabet inkişaf edə bilir.

Qalxanvari vəz xəstəlikləri

Bədənin maddələr mübadiləsinin təşkil qalxanvari vəzin sağlam çalışması bütün sistemlərin uyğunlaşma içində olmasını təmin edir. Çox və ya az çalışması vəziyyətlərində isə üşümək yanında adamın gündəlik həyatını mənfi təsir edən davamlı yorğunluq hissi, saç tökülməsi, qəbizlik, istəksiz kilo alışı kimi ciddi nəticələrə qədər dəyişən klinik vəziyyətlər görülə bilir.

Kardiyovaskular sistem xəstəlikləri

Damar sistemini maraqlandıran damar tıxanıqlığı və vaskulyar endotel ziyanı kimi xəstəliklərdə qan dövranının çatışmazlığı, əlaqədar orqanların qidalanma pozğunluğu və ya ətraf bölgələrin həssaslığı səbəbiylə xüsusilə qıçlarda və qollarda üşümə problemi inkişaf edə bilir.

 

Sinir sistemi xəstəlikləri

Sinir-əlaqə sistemi xəstəliklərində üşümə, hissizlik, hərəkət pozğunluğu kimi göstəricilərin altında nevropatik, əzələ xəstəlikləri və ya multiple skleroz kimi sistemik, irəliləyici xəstəliklər yata bilir. Xüsusilə də ailədə bənzər xəstəlik nə zaman olubsa, varsa vaxt itirmədən əlaqədar həkimə getmək lazımdır

Dəri xəstəlikləri

Xüsusilə dərini əhatə edən, müəyyən bir bölgədə və ya bütün sistemlərlə əlaqəli olan dermatomiyozit kimi dəri xəstəliklərində qızartı, tökülmək, sulanma və kəpəklənmə kimi əlamətlərdən əvvəl üşümə, titrəmə, həssaslıq ilk şikayətlənmələr ola bilir. Bu əlamətləri ciddiyə alıb, həkimə getmək lazımdır, əks halda müalicə şansı azalaraq, xəstəliyin irəliləməsi sürətli ola bilir.

 Üşüməmək üçün bunları edin:

-Bədənin istilik itkisini önləmək üçün nə çox incə nə çox qalın geyinin. Bədən istiliyini həbs edib qoruyacaq şəkildə, istisaxlıyan xüsusiyyətli paltarları seçin

-Qidalanmanıza diqqət edin, həddən az və ya gərəyindən çox kalori almayın

-.İmmunitet sisteminizi vitaminlərlə möhkəmlədin

- İdman bədənin istilik tarazlığını qorumaq üçün əhəmiyyətlidir. Bu səbəblə qış mövsümündə də idman etməyə laqeyd yanaşmayın.

ŞƏRH YAZ
0

Lotereyadan qazandığı pulla torpaq aldı, xəzinə tapdı

Lotereyadan qazandığı pulla torpaq aldı, xəzinə tapdı
08:42
Bu gün
330
Maraqlı
A
Hindistanda ötən il lotereyadan 842 min dollar qazanan Ratnakaran Pillai torpaq sahəsi almaq qərarına gəlib.

"Ölkə.Az" axsam.az-a istinadən xəbər verir ki, həmin sahədə qazıntı aparan zaman o,  qızıl sikkələrlə dolu qazan tapıb.

Hindistanlı 2500 sikkəni səlahiyyətli şəxslərə verib.

Mütəxəssislər ən az 100 illik tarixi olan sikkələri araşdırmağa başlayıblar.

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA