Sovet işğalına qarşı Gəncə üsyanından 99 il ötdü — FAKTLAR

Sovet işğalına qarşı Gəncə üsyanından 99 il ötdü
10:28
25.05.2019
2017
Maraqlı
A
1920-ci ilin may ayının 24-ndən 25-nə keçən gecə Gəncədə Azərbaycanın sovetləşməsinə etiraz olaraq üsyan başlayıb.

“Ölkə.Az” xəbər verir ki,  üsyana Cavad bəy Şıxlinski, Mirzə Məhəmməd Qacar və Cahangir bəy Kazımbəyov rəhbərlik edirdi.

Bu üsyan Azərbaycanın işğal edilməsinə, onun dövlət müstəqilliyinə son qoyulmasına qarşı xalqın ən kütləvi və mütəşəkkil müqavimət idi.

Üsyan 1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə Gəncədə Azərbaycanın sovetləşməsinə etiraz əlaməti olaraq başlanıb. Ağır zərbədən sarsılan istiqlal mücahidləri Gəncəyə toplaşaraq üsyana qalxdılar.

Üsyanın təşkilatçıları və istiqamətverici qüvvəsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun zabitləri idi. Mayın 23-də üsyan başçılarının sonuncu müşavirəsi keçirildi. Müşavirədə Azərbaycan ordusunun təchizat rəisi general Məhəmməd Mirzə Qacar, 1-ci piyada diviziyasının komandiri general-mayor Cavad bəy Şıxlinski, süvari diviziyasının komandiri Teymur bəy Novruzov, 3-cü Şəki süvari alayının komandiri polkovnik Cahangir bəy Kazımbəyli və başqaları iştirak edirdilər.

Üsyanın təşkilində başlıca olaraq birinci piyada diviziyası, üçüncü Gəncə alayının bölmələri, üçüncü Şəki süvari alayının təlim komandası, bir topçu batareyası, diviziya qərargahına tabe olan komendant bölməsinin şəxsi heyəti iştirak edirdi. Qaçaq Qəmbər, Sarı Ələkbər, Qaçaq Qasım, Qaçaq Mikayıl və başqaları da öz silahlıları və silahdaşları ilə birlikdə Gəncə üsyanının təşkilində xüsusi fəallıq göstərirdilər. Şəhər əhalisindən qoşuları könüllülərlə birlikdə üsyançıların sayı 10 mindən artıq idi.

Üsyan ərəfəsində qırmızı ordunun 20-ci atıcı diviziyasının bəzi hissələri Gəncəyə gəlmişdi. Həmin diviziyanın 178-ci və 180-ci atıcı alayları şəhərin ermənilər yaşayan hissəsində, üçüncü briqadanın rabitə taboru və komendant bölməsi isə şəhərin azərbaycanlılar yaşayan məhəlləsində yerləşirdi. 40-cı süvari briqadası Zurnabad kəndinin ətrafında dayanmışdı. Həmin günlərdə Taman süvari briqadasının üçüncü alayı da Gəncəyə gətirildi.
Üsyan 1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə başladı. Qısa müddətdə şəhərin mühüm obyektləri, azərbaycanlılar yaşayan məhəllələrdəki qırmızı qoşun hissələri nəzarət altına götürüldü. Hərbi anbar, mərkəzi həbsxana, dəmir yolu stansiyası, fövqəladə komissarlığın binası ələ keçirildi. Üsyanın başlama tarixinin seçilməsi də təsadüfi deyildi. Mayın 28-dəAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunmasının 2 ili tamam olurdu. Həmin gün Gəncə üsyanının rəhbərləri və şəhər ictimaiyyəti dairə məhkəməsinin binasına toplaşıb, Azərbaycanın istiqlaliyyətinin elan olunmasının iki illiyini qeyd etdilər.
Xalq hərəkatının getdikcə geniş miqyas aldığını görən XI Qızıl Ordunun komandanlığı üsyanın yatırılması üçün təcili tədbirlər görməyə başladı. 179-cu alay və 20-ci diviziyanın süvari briqadası dərhal Gəncəyə gətirildi. İki gündən sonra Zaqatala bölgəsindəki 18-ci süvari diviziyası da Gəncə ətrafında yerləşdirildi. Ermənilər elə ilk gündən rus-sovet işğalçılarına yaxından kömək edirdilər. Mayın 29-da qırmızı qüvvələrin üsyançılar üzərinə ilk mütəşəkkil hücumu uğursuzluqla başa çatdı. Üsyançıların əks-hücumları onları ağır vəziyyətə saldı. Belə olduqda XI Qızıl Ordu komandanlığı Gəncəyə yenə də əlavə qüvvələr gətirməyi qərarlaşdırdı.

Mayın 30-da Gəncədə XI ordunun 5 piyada, 6 süvari alayı, 7 əlahiddə hissəsi, 57 ədəd topu və 2 zirehli avtomobili var idi. Bu qüvvələrin çoxu şəhərin şimalında yerləşirdi. Mayın 31-də buradan əsas hücum başladı. Çoxlu sayda canlı qüvvənin, topların və zirehli avtomobillərin işə salınması şəhərdə son dərəcə böyük dağıntılara səbəb oldu. Qüvvələr qeyri-bərabər idi. Təpədən-dırnağa silahlanmış nizami orduya tab gətirmək heç də asan deyildi. Şəhəri tərk etmək imkanı olmayan üsyançılar, habelə dinc əhali mühasirəyə alınaraq kütləvi şəkildə güllələndi.

Bir neçə gündən sonra top-tüfəng gücünə üsyan yatırıldı. Çox da dəqiq olmayan məlumata görə, bu savaşda düşmən tərəfdən 8,5 min nəfər ölüb. Üsyançıların itkisi isə 12 min nəfərə çatırdı. Gəncə üsyanının mübarizlərindən Qaçaq Qəmbər, general-mayor Mirzə Qacar, hüquqşünas İsmayıl xan Ziyadxanov, habelə ədəbiyyatımızın mahir tədqiqatçısı Firudin bəy Köçərli, mühəndis Abuzər bəy Rzayev, müəllim Mirzə Abbaszadə və başqaları namərd güllələrinin qurbanı olub.

Azərbaycan ordusunun 12 generalı, 27 polkovnik və podpolkovniki, 46 kapitanı, ştabs-kapitanı, poruçik və podporuçiki, 146 praporşik və podpraporşiki, 267 digər hərbi qulluqçusu bolşeviklər tərəfindən güllələndi.Təkcə Nargin adasında Gəncənin general qubernatoru Xudadat bəy Rəfibəyli ilə birlikdə 79 nəfər yüksək çinli zabit məhkəməsiz, sübutsuz qətlə yetirildi

Bolşeviklər üsyanın yatırılması üçün şəhərə əlavə ordu hissələri yeridiblər. Gəncədə yaşayan ermənilər rusların ordusuna kömək edirdilər. Üsyan mayın 31-də böyük qəddarlıqla yatırıldı. Bir həftə ərzində hər iki tərəfdən üst-üstə təxminən 20 min adam öldü. Minlərlə gəncəli doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Şəhər, demək olar ki, boşaldı. Əgər 1916-1917-ci illərdə Gəncədə 60.291 nəfər əhali var idisə, 1923-cü ildə bu rəqəm 38.880-ə endi.
Üsyan yatırılandan sonra erməni və ruslar üç gün ərzində Gəncədə qanı su yerinə axıtdılar. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə 20 min nəfərdən artıq dinc əhali qətlə yetrildi. Qətliamlar sonrakı günlərdə də davam etdi. İyun-avqust aylarında üsyanda iştirak etməkdə və ya onlara yardımda şübhəli bilinən 13 min adam məhkəməsiz güllələndi. Qırmızı ordu isə Gəncə döyüşlərində 900 nəfərdən artıq əsgərini itridi. 6 mindən artıq Qırmızı ordu əsgəri isə yaralandı.

Hikmət Həsənov
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

İqlim fəlakəti sürətləndi

İqlim fəlakəti sürətləndi
19:45
Bu gün
3931
Maraqlı
A
Miçiqan Universiteti və Arizona Universitetinin (ABŞ) alimləri belə qənaətə gəliblər ki, gələcəkdə qlobal istiləşmə sürəti artacaq.

 "Ölkə.Az" xəbər verir ki, tədqiqatçılar ilk dəfə erkən Eozendə (təxminən 56 milyon il əvvəl) gələcəkdə təkrarlanacağı gözlənilən həddindən artıq istiləşməni uğurla modelləşdiriblər. Bu barədə Science Daily məlumat yayıb. CESM1.2 iqlim modelindən istifadə zamanı tədqiqatçılar istiləşmə sürətinin atmosferdəki karbon qazının artması ilə kəskin şəkildə artdığını tapıblar.

Yerin iqlim sisteminin yüksək həssaslığını izah edən amillərdən biri də bulud örtüyüdür. Eozendəki atmosferin buludluğun və qeyri-şəffaflığın azalması karbon qazının istiləşməsini artırıb. Bənzər əlavə şərtlər bu gün müşahidə olunur, lakin Eocene səviyyəsinin iqlim həssaslığına indiki nəslin ömrü ərzində nail olunmayacaqdır.

Erkən Eozen (təxminən 48-56 milyon il əvvəl) Yer tarixində son 66 milyon il ərzində ən isti dövr olub. Bir çox növün məhv olmasına səbəb olan kəskin istiləşmə ilə xarakterizə olunan Paleosen-Eosen istilik maksimumu ilə başlayıb. Yerin səthindəki temperatur bu gündən 14 dərəcə isti olub. Karbon qazının səviyyəsi indiki səviyyədən iki dəfə çox olan 1000 ppm olub. Klimatoloqların fikrincə, karbon qazı tullantılarını azaltmaq üçün heç bir iş görülmürsə, əsrin sonuna qədər onun səviyyəsi yenidən milyonda 1000 hissəyə çata bilər.

CESM1.2 İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panelin beşinci qiymətləndirmə hesabatının hazırlanmasında istifadə olunan iqlim modellərindən biri olub. Paleoklimatik məlumatlara görə, Erkən Eosenin istiləşməsini modelləşdirmə qabiliyyəti, gələcək iqlim dəyişikliyinin proqnozlaşdırılmasının məqsədəuyğunluğunu göstərir.

ŞƏRH YAZ
0

UFO mövcuddur — Amerikalılar “51-ci zona”ya hücuma hazırlaşır

UFO mövcuddur
14:04
Bu gün
9093
Maraqlı
A
3 milyon amerikalı “51-ci zona” sayılan hərbi bazaya hücum etməyə hazırlaşır.

"Ölkə.Az" xəbər verir ki, bir neçə saatdan sonra amerikalılar sentyabrın 20-də, cümə günü, ABŞ-da yadplanetlilərin şok sirlərini açmağa ümid edirlər. Minlərlə insan "Zona 51" adlı gizli hərbi bazanı işğal etməyə hazırlaşır. Bu ilin yayında Kaliforniyadan olan tələbə metti Roberts Facebook səhifəsində "zona 51"ə hücumda iştirak etmək istəyən hər kəsi öz səhifəsinə çağırıb.

 Zarafat özünü doğruldub. Yadpanetliləri azad etmək və bütün sirləri açmaq istəyənlərin sayı həddindən artıq çox olub. HHQ-nin məlumatına görə, tədbirə 100 mindən artıq insan imza atıb. Bununla yanaşı, hökumət bazaya soxulmağa çalışanları cərimələyəcəyini, bundan əlavə təşkilatçıların Nevada səhrasında 2 musiqi festivalının keçiriləcəyini bəyan etdiklərini bildirib.

Lakin, digər mənbələrə görə, hücum hələ keçiriləcək, insan sayı da fərqlidir. Mənbəyə görə, " 51 zona "ya 3 milyon adam getməyə hazırdır.

Müşfiq Məmmədov
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA