Sovet işğalına qarşı Gəncə üsyanından 99 il ötdü — FAKTLAR

Sovet işğalına qarşı Gəncə üsyanından 99 il ötdü
10:28
25.05.2019
2504
Maraqlı
A
1920-ci ilin may ayının 24-ndən 25-nə keçən gecə Gəncədə Azərbaycanın sovetləşməsinə etiraz olaraq üsyan başlayıb.

“Ölkə.Az” xəbər verir ki,  üsyana Cavad bəy Şıxlinski, Mirzə Məhəmməd Qacar və Cahangir bəy Kazımbəyov rəhbərlik edirdi.

Bu üsyan Azərbaycanın işğal edilməsinə, onun dövlət müstəqilliyinə son qoyulmasına qarşı xalqın ən kütləvi və mütəşəkkil müqavimət idi.

Üsyan 1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə Gəncədə Azərbaycanın sovetləşməsinə etiraz əlaməti olaraq başlanıb. Ağır zərbədən sarsılan istiqlal mücahidləri Gəncəyə toplaşaraq üsyana qalxdılar.

Üsyanın təşkilatçıları və istiqamətverici qüvvəsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun zabitləri idi. Mayın 23-də üsyan başçılarının sonuncu müşavirəsi keçirildi. Müşavirədə Azərbaycan ordusunun təchizat rəisi general Məhəmməd Mirzə Qacar, 1-ci piyada diviziyasının komandiri general-mayor Cavad bəy Şıxlinski, süvari diviziyasının komandiri Teymur bəy Novruzov, 3-cü Şəki süvari alayının komandiri polkovnik Cahangir bəy Kazımbəyli və başqaları iştirak edirdilər.

Üsyanın təşkilində başlıca olaraq birinci piyada diviziyası, üçüncü Gəncə alayının bölmələri, üçüncü Şəki süvari alayının təlim komandası, bir topçu batareyası, diviziya qərargahına tabe olan komendant bölməsinin şəxsi heyəti iştirak edirdi. Qaçaq Qəmbər, Sarı Ələkbər, Qaçaq Qasım, Qaçaq Mikayıl və başqaları da öz silahlıları və silahdaşları ilə birlikdə Gəncə üsyanının təşkilində xüsusi fəallıq göstərirdilər. Şəhər əhalisindən qoşuları könüllülərlə birlikdə üsyançıların sayı 10 mindən artıq idi.

Üsyan ərəfəsində qırmızı ordunun 20-ci atıcı diviziyasının bəzi hissələri Gəncəyə gəlmişdi. Həmin diviziyanın 178-ci və 180-ci atıcı alayları şəhərin ermənilər yaşayan hissəsində, üçüncü briqadanın rabitə taboru və komendant bölməsi isə şəhərin azərbaycanlılar yaşayan məhəlləsində yerləşirdi. 40-cı süvari briqadası Zurnabad kəndinin ətrafında dayanmışdı. Həmin günlərdə Taman süvari briqadasının üçüncü alayı da Gəncəyə gətirildi.
Üsyan 1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə başladı. Qısa müddətdə şəhərin mühüm obyektləri, azərbaycanlılar yaşayan məhəllələrdəki qırmızı qoşun hissələri nəzarət altına götürüldü. Hərbi anbar, mərkəzi həbsxana, dəmir yolu stansiyası, fövqəladə komissarlığın binası ələ keçirildi. Üsyanın başlama tarixinin seçilməsi də təsadüfi deyildi. Mayın 28-dəAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunmasının 2 ili tamam olurdu. Həmin gün Gəncə üsyanının rəhbərləri və şəhər ictimaiyyəti dairə məhkəməsinin binasına toplaşıb, Azərbaycanın istiqlaliyyətinin elan olunmasının iki illiyini qeyd etdilər.
Xalq hərəkatının getdikcə geniş miqyas aldığını görən XI Qızıl Ordunun komandanlığı üsyanın yatırılması üçün təcili tədbirlər görməyə başladı. 179-cu alay və 20-ci diviziyanın süvari briqadası dərhal Gəncəyə gətirildi. İki gündən sonra Zaqatala bölgəsindəki 18-ci süvari diviziyası da Gəncə ətrafında yerləşdirildi. Ermənilər elə ilk gündən rus-sovet işğalçılarına yaxından kömək edirdilər. Mayın 29-da qırmızı qüvvələrin üsyançılar üzərinə ilk mütəşəkkil hücumu uğursuzluqla başa çatdı. Üsyançıların əks-hücumları onları ağır vəziyyətə saldı. Belə olduqda XI Qızıl Ordu komandanlığı Gəncəyə yenə də əlavə qüvvələr gətirməyi qərarlaşdırdı.

Mayın 30-da Gəncədə XI ordunun 5 piyada, 6 süvari alayı, 7 əlahiddə hissəsi, 57 ədəd topu və 2 zirehli avtomobili var idi. Bu qüvvələrin çoxu şəhərin şimalında yerləşirdi. Mayın 31-də buradan əsas hücum başladı. Çoxlu sayda canlı qüvvənin, topların və zirehli avtomobillərin işə salınması şəhərdə son dərəcə böyük dağıntılara səbəb oldu. Qüvvələr qeyri-bərabər idi. Təpədən-dırnağa silahlanmış nizami orduya tab gətirmək heç də asan deyildi. Şəhəri tərk etmək imkanı olmayan üsyançılar, habelə dinc əhali mühasirəyə alınaraq kütləvi şəkildə güllələndi.

Bir neçə gündən sonra top-tüfəng gücünə üsyan yatırıldı. Çox da dəqiq olmayan məlumata görə, bu savaşda düşmən tərəfdən 8,5 min nəfər ölüb. Üsyançıların itkisi isə 12 min nəfərə çatırdı. Gəncə üsyanının mübarizlərindən Qaçaq Qəmbər, general-mayor Mirzə Qacar, hüquqşünas İsmayıl xan Ziyadxanov, habelə ədəbiyyatımızın mahir tədqiqatçısı Firudin bəy Köçərli, mühəndis Abuzər bəy Rzayev, müəllim Mirzə Abbaszadə və başqaları namərd güllələrinin qurbanı olub.

Azərbaycan ordusunun 12 generalı, 27 polkovnik və podpolkovniki, 46 kapitanı, ştabs-kapitanı, poruçik və podporuçiki, 146 praporşik və podpraporşiki, 267 digər hərbi qulluqçusu bolşeviklər tərəfindən güllələndi.Təkcə Nargin adasında Gəncənin general qubernatoru Xudadat bəy Rəfibəyli ilə birlikdə 79 nəfər yüksək çinli zabit məhkəməsiz, sübutsuz qətlə yetirildi

Bolşeviklər üsyanın yatırılması üçün şəhərə əlavə ordu hissələri yeridiblər. Gəncədə yaşayan ermənilər rusların ordusuna kömək edirdilər. Üsyan mayın 31-də böyük qəddarlıqla yatırıldı. Bir həftə ərzində hər iki tərəfdən üst-üstə təxminən 20 min adam öldü. Minlərlə gəncəli doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Şəhər, demək olar ki, boşaldı. Əgər 1916-1917-ci illərdə Gəncədə 60.291 nəfər əhali var idisə, 1923-cü ildə bu rəqəm 38.880-ə endi.
Üsyan yatırılandan sonra erməni və ruslar üç gün ərzində Gəncədə qanı su yerinə axıtdılar. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə 20 min nəfərdən artıq dinc əhali qətlə yetrildi. Qətliamlar sonrakı günlərdə də davam etdi. İyun-avqust aylarında üsyanda iştirak etməkdə və ya onlara yardımda şübhəli bilinən 13 min adam məhkəməsiz güllələndi. Qırmızı ordu isə Gəncə döyüşlərində 900 nəfərdən artıq əsgərini itridi. 6 mindən artıq Qırmızı ordu əsgəri isə yaralandı.

Hikmət Həsənov
Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0

Faydalı bildiyiniz bu qidalar sizi zəhərləyir — Məşhur dietoloqdan ŞOK

Faydalı bildiyiniz bu qidalar sizi zəhərləyir
04:54
Bu gün
243
Maraqlı
A
Bu siyahıda nələrin olduğunu görsəniz, siz də heyrətlənəcəksiz. Bavariyanın qidalanma üzrə mütəxəssisi Daniel Krel sağlamlıq mənbəyi hesab edilən və gündəlik menyuya daxil olunması tövsiyyə edilən balıq, pomidor, düyü, bir neçə tərəvəzin əksinə zərərli olduğunu irəli sürüb.

"Ölkə.Az" medicina.az-a istinadən xəbər verir ki, siyahıda konserləşdirilmiş, bizim də çox aldığımız soyulmuş təzə pomidor birinci yerdədir. Bol tomat suyu, pomidor əslində çox faydalıdır, hətta xərçənglə mübarizə aparır.

Amma pomidor ki, bankaya bağlandı, onun qapağından, eləcə də banka dəmirdəndirsə, iç divarında Bisfenol A adlı maddə olur.
Pomidora keçib, ordan da orqanizmimizə düşən bu maddə hormonal balansı pozur, qalxanvari və mədəaltı vəzi zədələyir.

 
 

Tuns, ton, qılınc balıq kimi balıqlar və onların konservləri də civə ilə zəngin olduğundan onlar da sinir sistemi, qan və beyini zəhərləyir. Balığın yaşı da nə qədər çoxdursa, onun ətində ağır metal bir o qədər çoxdur.

Losos və digər balıqların yetişdirilməsində də pestisid və antibiotiklər çox istifadə olunduğundan bu balıqları iri marketlərdən, hətta yaxşı markalardan alıb yemək məsləhət deyil.

Dietoloq sevimli düyünün də zərərli olduğunu bildirib.

Ağ düyünün tərkibində heç bir faydalı maddə qalmayıb. Düyü yetişdirilən tarla torpaqlarında mışyak maddəsi çox olur. Bu zəhərli maddə düyünün kökündən ona hopur, nə qədər qaynar suda bişirsəniz də bu maddə itmir və bədəninizə keçir. Mışyak isə uşaq və yaşlıların beynindən tutmuş gözünə kimi ən həssas orqanları zədələyir.

Ağ düyüdənsə səhvəyi və yabanı sort düyülər seçin.

ŞƏRH YAZ
0

Qan Laxtalanmasının qarşısını NECƏ ALMAQ OLAR?

Qan Laxtalanmasının qarşısını NECƏ ALMAQ OLAR?
23:18
25.01.2020
1988
Maraqlı
A
Ayaq damarlarında yerləşən tromblaşma bəzən ölümcül ola bilir. Qan laxtalanması ürəyə və ağ ciyərlərə kimi gedib çatarsa ölüm riski daha yüksəkdir.

''Ölkə.Az'' xəbər verir ki, qan laxtalanması çox zaman yediyimiz zərərli qidalardan əmələ gəlir. Ölümcül tromblaşmanın qarşısını almaq üçün həkimlər əsas 6 qida məsləhət görürlər. 

Su- Su az içilən zaman qan qatılaşır və tromblaşma riski daha da artır. 

su üçün şəkil nəticəsi

Kivi- Ümumilikdə meyvə və tərəvəz qəbulu insan sağlamlığı üçün hər zaman tövsiyyə olunan qidalar sırasındadır. Norveçdəki Oslo universitetinin alimləri kivinin qan laxtalanmasının qarşısını almasını sübut ediblər. Gün ərzində 2-3 kivi yemək insanda demək olar ki, troblaşmanın qarşısını tamamilə alır.

kivi üçün şəkil nəticəsi
Ədviyyatlar- Qan laxtalanmasının qarşısını alan digər qida isə sarımsaqdır. Hətta qədim zamanda misirlilər sarımsaqdan dərman kimi istifadə ediblər. Sarımsağın kəskin dadı qanı durultma qabiliyyətinə sahibdir. Eyni zamanda kəklik otu, zəncəfil, acı qırmızı bibər, nanə də laxtalanmanın qarşısını alan ədviyyatlardandır. 

Əlaqədar şəkil
Zeytun yağı- Zeytun yağı həm laxtalanmanın qarşısını almaq üçün, həm də ürək-damar xəstəliklərinə qarşı digər bitki yağlarından daha faydalıdır. 

zeytun yağı üçün şəkil nəticəsi
Balıq- Omeqa 3 yağ asitlərinin zəngin olduğu qidalar tromblaşmanın qarşısını ala bilir. Üstəlik Omega 3-lə zəngin qidalar qalınlaşan arterial damarları da incəldir.

balıq üçün şəkil nəticəsi
Qırmızı şərab və üzüm- Şam yeməyində içilən bir qədəh şərab qan laxtalanmasının qarşısını alır. Spirtli içki içməyənlər isə qırmızı üzüm suyu qəbul edə bilərlər. 

Əlaqədar şəkil
Son olaraq isə trans yağları bacardığımız qədər az qəbul etməliyik. Çünki doymuş yağlar qanda iltihabı artırır, qanın sərbəst axmasını əngəlləyərək laxtalanmaya səbəb olur.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA