Zahid Oruc: "Paşinyan hökumətinə cəmi 3 gün sonra adekvat cavab verildi"

Zahid Oruc:
00:54
25.05.2018
18631
Analitika
A
20 mayda Naxçıvanla təmas xəttində açılan erməni atəşi Ermənistan-Azərbaycan arasında davam edən tarixi müharibənin lokal bir ərazi vahidinə-Dağlıq Qarabağ bölgəsinə aid olmadığını bir daha nümayiş etdirdi.1000 km-dən artıq sərhəddin hamısını təhlükə zolağı kimi qəbul etmək olar, lakin yaxın keçmişin acı təcrübəsi sübut edir ki, hərbi əməliyyatlar zamanı düşmən tərəfi çox ustalıqla bizi güclü olduğu meydanlara çəkərək həm insani, həm də hərbi resurslarını maksimal effektivliklə istifadə edə bildi.

""Ölkə.Az" xəbər verir ki, bunu milli məclisin deputatı Zahid Oruc öz "Facebook" səhifəsində yazıb.

Deputatın sözlərinə görə, hər halda 90-cı illərdə Gədəbəy, Qazax, Tovuz istiqamətlərində gedən döyüşlər öz miqyasına və qarşıya qoyulan məqsədlərin tutumuna görə heç bir taktiki-strateji üstünlük yarada bilmədi. Halbuki sovetlər birliyinin dağıldığı ilk illərdə hər hansı beynəlxalq qüvvə və ya hüquqi aktlar toplusu milli ordumuzun Göyçə gölündə, yaxud Ağrı dağının ətəyində savaş aparmasına mane olası deyildi.

"SSRİ-nin axırına çıxan Qərb dövlətləri yeni müstəqilliyini qazanan dövlətləri tanısa da bizim məkanımız üçün hələ regional və beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi formalaşmamışdı. Əgər silahlı qüvvələrimizin gücü çatsaydı, Şuşa və Xankəndi ətrafına can atınca daha ağıllı hərbi siyasət yürüdüb özünün resurslarını bütün cəbhə boyu səpələyər və rəqibin “zəif bəndləri”ni tez bir şəkildə aşkarlayıb onun Baş Qərərgahına zərbə vurardı. Heç kəsə sirr deyildi ki, Sarkisyan-Koçaryan-Ohanyan və Babayan kimi simalar nə qədər cəllad hərbi fiqurlar olsalar da Kəlbəcərdən Ağdama qədər geniş bir radiusda silahlı əməliyyatları aparmağa nə texnika, nə səriştə, nə də iradələri çatardı. Doğrudur, rus generalları Xankəndində əyləşib onların əzbər bildikləri coğrafiya üçün istənilən planı hazırladılar, lakin demokratik hərəkatın ilk dalğasındaca hakimiyyətə gələn şərqşünas alim Levon ter Petrosyanın dayaqları sarsılsaydı, avtomatik olaraq onun əks-sədası Şuşaya hücuma hazırlaşan dağınıq hərbi dəstələrin durumunda hiss olunacaqdı. Başqa cür də ola bilməzdi. Tarixdə hələ heç vaxt paytaxt məğlub olanda periferiyanın gücü ilə iflasın qabağını almaq mümkün olmur.

Yalnız Naxçıvanda, kiçik bir sovet əyalətində Kremlin zirvəsindən xəyanətlə endirilən patriarx Heydər Əliyevin məhdud daxili resursları səfərbər etməsi hesabına, eləcə də Muxtar Resbublikanın statusunu mühüm bir səviyyəyə qaldırması ilə, İttifaq miqyasındakı əlaqələri və Türkiyə-İran dövlətləri ilə birbaşa təmasları erməni hücumlarının qarşısını almaqda misilsiz rol oynadı. Rəsmi Bakının didişmələr içərisində olan siyasi rəhbərləri bundan qətiyyən şad deyildilər, hətta əksinə, istəyirdilər ki, ən ağır çəkili rəqiblərindən yaxa qurtarmaq üçün istənilən təxribata və seperatizmə getsinlər ki, Əliyev məhz hərbi meydanda uduzsun və onun bir daha siyasi olimpə iddiası olmasın. Həqiqətdə muxtar ərazi vahidinin səngərində ağır məğlubiyyət Azərbaycanın bütövlükdə varlığını sarsıdar və dövlətçiliyinə son qoyardı, eləcə də hər bir elita təmsilçisinin tərcümeyi halını birdəfəlik ləkələyər və onu tarixin arxivinə yola salardı.Bir də ki, Bakıda yadelli işğalçılar hökmranlıq edəndə sən hansı taxt-taca və millətə başçılıq edə bilərdin ki? 
Lakin böyük Əliyevi Qorbaçovun zərbələri yox edə bilmədisə, məhəlli siyasətçilərin, özü də bir çoxu Naxçıvan əsilli baron mülhauzenlərin hücumları saray intriqalarından, hakimiyyət qovğalarından hər zaman qalib çıxan nəhəng sistem adamının möhkəmlik sınağına heç bir təsir göstərə bilməzdi.Gerçəkəkdən də tarixin ironiyasına baxın ki, hələ heç bir dayanıqlı sistem formalaşdıra bilməyən frontoviklərin nəinki siyasi, eləcə də hərbi meydanda uduzması qaçılmaz idi və az qala Yevlaxa hücum təhlükəsi qarşısında ölkənin qərbi ilə şərqinin bir –birindən ayrılması perspektivini bir kənara qoyub 200 ildir Türkiyə və Azərbaycan arasında qalaya çevrilən istehkamı, onu qoruyan sərkərdəni zərərsizləşdirmək əməliyyatına girişmələri acı təəssüf doğururdu.O zamanın fədakar bir ziyalısı, Naxçıvanın rəhbərlərindən biri və Əliyevin yaxın silahdaşı olan adamın mənə şəxsi söhbətlərində o zamanın xaosundan necə çıxıldığına heyrətini indi də gizlədə bilmir, yaşının müdrik çağında o vaxtkı ustadının dərslərini bir gün də unutmadığını dönə-dönə söyləyirdi. Gerçəkdən də zərrə özündə ümumini əks etdirdiyi kimi, tariximizin Naxçıvan epopeyası da hər zaman dövlətləşmə, millətləşmə və hərb səlnaməsinin bir hissəsi olaraq qalacaqdır. Çünki böyük və əbədiyaşar mirasdır.

O diyarın qorunması 100 il əvvəl türk əskərinə borcluydusa, Qars müqaviləsi ilə təhlükəsizlik çətiri qazanmışdısa, üstündən 70 il keçəndən sonra Azərbaycan Atatürkünün hesabına ayaqda qala bildi.Doğma vətəninin qorumaq nümunəsi belə olar.Xatırlayın, Heydər Əliyevin qarşısında dayanıb şəkil çəkdirdiyi o kasıb koma mühasirəni yarmaq sənətinin parlaq nümunəsidir və Stalininqradın 1942-ci ildəki hünərinə, müharibədəki dönüş hadisəsi olmasına on minlərlə roman-povest həsr edənlər qoy azərbaycanlı sərkərdənin kiçik resurslarla göstərdiyi qəhrəmanlığa da layiq olan bircə bədii əsər yaratsınlar. Heydər Əliyev “kiçik torpaq” anlayışını dəyişdirərək, bir ada respublisıkanın toxunulmazlığının simvoluna çevrildi. Başqa heç bir siyasət və hərbi səhra komandirinin qarlı-şaxtalı və təlatümlü bir siyasi zamanda öz ocağını belə, vuruşaraq, əldə saxlaması nümunəsini görən olmayıb.

İndi isə 20 mayda Azərbaycan əskəri Adil Tatarovun qətlə yetirilməsi ilə cəbhə xəttində İrəvan inqilabından aldığı eyforik gücü nümayiş etdirməyə çalışan Paşinyan hökumətinə cəmi 3 gün sonra adekvat, hərbi dillə desək, simmetrik cavab verildi. Ölkəmizin informasiya fəzasına demokratiya qaranquşu kimi təqdim edilən birisinin mübarizə apardığı ideyaları guya Şuşaya daşıdığını göstərməsi və ilk səfərini Qarabağa etməsi təmas xəttində gərginliyin artacağından xəbər verirdi. Özü də Gümrü hərbi bazası tərəfindən neytrallığa nail olan yeni erməni hakimiyyəti meydanlarda xalqdan aldığı mandatı mütləq hərbi-vətənpərvərlik müstəvisinə və səngərə keçirməyə cəhd edəcəkdi. Ayrı cür olsaydı, ordu içərisində özünə rəğbət qazana bilməzdi. Lakin zərbənin Naxçıvandan vurulması və özü də bunun məhz prezident İlham Əliyevin bölgəyə səfəri zamanı verdiyi ultimativ bəyanatlara cavab reaksiyası kimi qələmə alınmasını istəməsi fonunda provokasiyanın həqiqi məqsədlərini anlamaq çətin deyildi.

Bununla yanaşı, iki klan arasında davam edən müharibənin cəbhə xəttinə doğru inkişaf etməyəcəyini düşünmək də sədalövhlük olardı. Prezident İlham Əliyevin bəyənatından sonra erməni hərbi ekspertləri dərhal Naxçıvanda hansı növ raketlərin olmasına diqqət çəkməyə başladılar. Təhlillərdə əsasən “Smerç”, İqla-s zenit raket kompleksləri və TOS-1A kimi alovsaçan sistemlərinin adı keçir və müxtəlif ranqlı dövlət adamları həmin silahlar vasitəsilə Ermənistanın strateji hədəflərinin vurula biləcəyi bəyan edilirdilər .Üstəlik, Əlahiddə Ümumqoşun ordu statusuna daxil hərbi-texniki və texnolji parametrlər yenidən gündəmə qayıtdı. Azərbaycanlı əskərin öldürülməsinə qarşı Naxçıvandan verilən reaksiyadan görünürdü ki, kontur zərbə assimetrik ola bilər. Yəni, cəmi 3 gün sonra guya naməlum şəraitdə erməni əskəri 20 yaşlı Martin Xaçatryanın meyiti tapılır. Əlbəttə, döyüş bölgəsi şəraitdə bütün müşahidə qurğularının nəzarəti altında qaranlıq heç nə qala bilməz. Sadəcə erməni inqilabi liderləri cəmiyyədəki qalxınmanı belə xəbərlə boğmaq istəmədilər və ona görə də hadisə yerinə iki yüksəkçinli nazir-Tonoyan və Mnatsakanyanı göndərdilər. Fövqəladə vəziyyət rayonuna gələn xarici işlər və müdafiə nazirlərinin rəhbərlərinə hansı raportu verdiyi bəlli deyil,lakin erməni ordusunun mətbuat katibi məlumat yaydı ki,sən demə azərbaycanlılar yeni istehkam qazaraq mühəndislərin əliylə irəliləməyə və mövqelərini möhkəmlətməyə cəhd edirlər. Doğrudur, insindentin Rusiyanın təxribatı olduğunu iddia edən media mənsubları da tapıldı və sən demə Kreml TANAPın qarşısına yeni hərbi eskalasiya ilə çıxır. Lakin görünür, Paşinyanın hələ kövrək olan komandası belə uydurmaların rus kəşfiyyatı tərəfindən tez bir anda ifşa ediləcəyini görüb onu çeynəməkdən vaz keçdilər.

Lakin Naxçıvan strateji mənada Türkiyə və Azərbaycanın forpostu olduğundan ermənilər yaxşı dərk edir ki, 1-ci Qarabağ savaşından fərqli olaraq, Azərbaycan indi bütün sərhəd boyu müharibə modelini seçə bilər. Sözsüz ki, Rusiyanın əsəblərinin tab gətirməcəyi həddə Putinin daşları Qafqazda yeni erməni hökumətinin başına enəcək. Əsas zərbənin kimin əliylə vurulacağı o qədər də önəmli deyil. Lakin Moskvadan son hadisələrə soyuqqanlı baxış tamam başqa bir versiyanı ortaya qoyur. O da orduda Sarkisyanın dayaqlarının yeni iqtidarı sabotaj etməsidir. Diqqətli təhlilçilər yaxşı başa düşür ki,keçmiş rejimin siyasi səhnənin qan tökmədən getməsinin gizli səbəbləri var. Hərbi sistem keçmişdə qurulub və indi Paşinyan “Qarabağ döyüşlərinin növbəti əfsanəsi”ni, aprel döyüşlərində sinəsi ilə sipər olmağa çalışan Qərərgah rəisi Movses Akopyanı dəyişməyə qərar verir. Barıt qoxulu komandirlərin yerinə kimlər gələcək və onların səngərdə davranışı necə olacaq, bunu yaxın zamanlarda görəcəyik. İki böyük klan arasında davam edən çəkişmə hərbi qüvvələrin monolitliyinə necə təsir göstərəcək və ön cəbhədən silahını geriyə çevirəcək əskərlərin qabağına kimlər çıxacaq?
Gerçəkdən də Naxçıvana doğru atılan güllələr Sarkisyanın ordudakı əlalatılarının İrəvana qarşı ssenarisidirsə, onda gözlənilən seçki kampaniyası mütləq silah sədalarının altında keçəcək.

Azərbaycan seçki burulğanında çəkişən tərəflərinin arasında didişmələrin dərinləşməsi üçün müxtəlif ssenarilər həyata keçirə bilər. Hər halda Yaxın Şərqin dərin bilicisi və özündən sonrakı rəhbərləri güzəştə səsləyən Levon ter Petrosyanın son açıqlaması göstərir ki, 90-cı illər Azərbycanına bənzəyən bir ölkəni hakimiyyət böhranında boğmaq o qədər də çətin deyil.İki dövlət qurmaq istəyirdilər, hər birindən məhrum oldular!"

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
1

Azərbaycanda gənclərin cəmiyyətdə və dövlətin gələcək həyatında rolu — Analiz

Azərbaycanda gənclərin cəmiyyətdə və dövlətin gələcək həyatında rolu
15:00
24.04.2019
392
Analitika
A
Bir cəmiyyətin, millətin, dövlətin mövcudluğu, inkişafını və yaşamı gənclikdən asılıdır. O baxımdan da hər bir ölkədə dövlətçiliyin, müstəqilliyin daha da möhkəmləndirilməsi, gələcəyin etibarlı təminatı intellektual səviyyəli potensial kadrların yetişdirilməsindən, onların aparıcı qüvvəyə çevrilməsindən çox asılıdır. Azərbaycanda da gənclərin dövlətin gələcək həyatında müstəsna rola malik olması və aparıcı qüvvəyə çevrilməsi istiqamətində məqsədyönlü siyasət yürüdülür. Gənclər siyasəti Azərbaycan Prezidentinin əsas prioritetlərindən biri hesab edildiyindən bu sahədəki siyasəti həyata keçirmək məqasədi ilə Gənclər və İdman Nazirliyi yaradılıb, onların normal fəaliyyəti üçün qanunvericilik bazası və digər institutsional qurumlar formalaşdırılıb. 2003-cü ildən etibarən isə Azərbaycan gəncliyinin cəmiyyətinin aparıcı qüvvəyə çevrilməsi istiqamətində həyata keçirilən siyasət yeni mərhələyə qədəm qoydu. Prezidentin 30 avqust 2005-ci il sərəncamı ilə 2005-2009-cu illər üçün “Azərbaycan gəncliyi” Dövlət Proqramı təsdiq edildi.

Sonradan dəyişən davamlı inkişaf kontekstinin tələblərinə uyğun olaraq 2011-2015-ci və 2017-2021-ci illər üçün yeni “Azərbaycan gəncliyi” dövlət proqramları hazırlanıb təsdiqləndi. Eyni zamanda, Prezident İlham Əliyevin 19 dekabr 2011-ci il tarixli 542 nömrəli fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondu yaradıldı.  Gənclər Fondunun yaradılması isə gənclər siyasətinə yeni nəfəs vermiş oldu. Gənclər Fondu tərəfindən ayrılan vəsaitlər sayəsində minlərlə Azərbaycan gəncinin innovativ fikirləri artıq daha geniş dəstəklənməyə başlandı və onların fərqli beynəlxalq layihələrdə ardıcıl və fəal iştirakı üçün imkanlar təmin olundu. Ölkədə gənclər siyasətinin daha uğrula həyata keçirilməsi məqsədi ilə dövlət büdcəsində vəsaitlər ilb-il artırılır.  Bundna əlavə olaraq  gənclərin aparıcı qüvvəyə çevrilməsi istiqamətində müxtəlif qrant layihələri verilir. Bunun nəticəsidir ki,  Azərbaycanda hazırda 130-dan artıq gənclər təşkilatları fəaliyyəti göstərir. Bu siyasət artıq öz bəhrəsini verməkdədir. Ölkədə həyata keçirilən  kadr islahatlarında gənclərə üsünlük verlir. Gənclər qanunvericilik və yeri özünüidarəemtə orqanlarında  daha geniş formada təmsil olunurlar.

Bu gün Azərbaycan gəncləri bütün sahələrdə özlərini doğruldurlar. Bu gün Azərbaycan gəncliyi ölkəmizi beynəlxalq aləmdə layiqincə təmsil edirlər. Bu istər idman sahəsində, istər  elm, istərsə də digər sahələrdə olsun özünü sübut edir. Beynəlxalq  səviyyəli idman yarışlarında Azərbaycan gəncliyinin aktiv iştirakı nəticəsində ölkəmiz idman ölkəsi kimi tanınıb. Bu gün gənclərimiz təkcə idmada deyil, mədəniyyət, incəsənət, elm sahəsində də uğurlara imza atmaqdadırlar.

Gənclərimizin cəmiyətin aparıcı qüvvəyə çevrilməsi və salam gəncliyin yetişdirilmsəi istiqamətində  siyasət davamlı olaraq həyata keçirilməkdədir. Bu məqsədlə həm qanunvericilik bazası təkmilləşdirilir, həm də digər sahələrdə islahatlar həyata keçirilir. Sağlam gəncliyin yetişdiirlməsi bu gün  dövlətin qarşısında duran əsas vəzifələrədn biridir. Bu məqsədlə ilk olaraq qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi istiqamətində addımlar atılıb və 2019-cu ilin əvvəlində “Gənclər siysəti haqqında” qanuna ciddi dəyişikliklər edilərək parlamentdə qəbul edilib.  Qanuna edilən dəyişiklikdə əsasən aztəminatlı gənc ailələrin sosial müdafiəsi, gənc alim və tədqiqatçıların elmi fəaliyyətinin dəstəklənməsi, gənclərin sosial-iqtisadi və mədəni inkişafı üçün tədbirlərin həyata keçirilməsi, sosial müdafiəyə ehtiyacı olan aztəminatlı gənclərin sosial, mənzil, təhsil problemlərinin həlli və asudə vaxtlarının səmərli keçirilməsinə yönələn tədbirlərin həyata keçirilməsi, gənclər arasında könüllülük fəaliyyətinin təşviqi, gənclər arasında hər növ ekstremizmin və radikalizmin qarşısının alınması, gənclərin fərdi inkişafı üçün qeyri-formal və informal təhsilalma imkanlarının yaradılması, gənclərin inkişafı, yeni biliklərə yiyələnməsi məqsədilə informasiya texnologiyaları, sosial şəbəkə və multimedia vasitələrindən istifadə sahəsində imkanların artırılması, bu sahədə qanunvericiliyin tələblərinə riayət edilməsinə, insanların şərəf və ləyaqətlərinin və şəxsi həyatın toxunulmazlığı hüququnun qorunmasına nəzarətin təmin edilməsi  kimi müddəalar əksini tapıb.

Bundan əlavə olaraq qanunda  “Gənclər evi”nin yaradılması nəzərdə tutulur.  “Gənclər evi” sosial xidmət müəssisələrində risk qrupundan olan gəncələrə aşağıdakı xidmətlər göstəriləcək:

1.Risk qrupundan olan gənclərin hüquqi və sosial-psixoloji yardımla təmin edilməsi,

2. Risk qrupundan olan gənclərin aktiv məşğulluq tədbirlərinə cəlb olunmasına köməklik göstərilməsi,

3. Risk qrupundan olan gənclər üçün sosial-psixoloji reabilitasiya kursunun təşkil edilməsi,

4.Cəzaçəkmə müəssisələrindən azad edilən sosial adaptasiyaya ehtiyacı olan gənclərin sosial adaptasiya mərkəzlərinə yerləşdirilməsinə köməklik göstərilməsi,

5.Risk qrupundan olan gənclərlə könüllülər arasında qarşılıqlı yardım qruplarının təşkil edilməsi,

6. Risk qrupundan olan gənclərin sosial müdafiəsini və sosial təminatı ilə bağlı digər tədbirlərin həyata keçirilməsinin təmin edilməsi,

7.18 yaşınadək gənclərin mənəvi-əxlaqi tərbiyəsinin təmin edilməsi və sağlam gəncliyin formalaşdırılması məqsədilə bunlar qadağan edilir: Onlara tütün məmulatlarının, spirtli və enerji içkilərinin satışı, onların idman mərc oyunlarında birbaşa və ya dolayı iştirakı, gecə klublarında və barlarda olması.

Müvafiq icra hakimiyyəti orqanları 18 yaşınadək gənclərin mənəvi-əxlaqi tərbiyəsinin, onların sağlamlığına və inkişafına ziyan vuran informasiyalardan qorunmasını təmin etmək məqsədilə “təhlükəsiz internet” mexanizminin yaradılmasını təmin edirlər.

Azərbaycanda gənclərin təhsili, tərbiyəsi, asudə vaxtının təşkili, fiziki və mənəvi inkişafı ilə bağlı fəaliyyət göstərən obyektlər özəlləşdirildikdən sonra 5 il deyil, 10 il müddətinə funksional təyinatının dəyişdirilməsinə və ya başqa məqsədlər üçün istifadə edilməsinə yol verilməyəcək.

Bütün bunlar bir daha göstərir ki, gənclərin ölkəmizin gələcəyinin daha etirbarlı əllərdə təmin olunması məqsədi ilə genişmiqyaslı siyasət yürüdülür. Gənclərimizə olan bu münasibət isə  onu deməyə əsas verir ki, dövlətimizin gələcəyi  etibarlı əllərdədir.

Mürtəza Bünyadlı
Ölkə.az

ŞƏRH YAZ
0

Benzini unudun! — FOTO

Benzini unudun!
00:00
24.04.2019
1493
Analitika
A
Tural Yusifov yazır...

Dünya avtomobil sənayesi inkişaf edir, amma biz yenə də geri qalırıq. Avtomobil sənayesində benzin və dizel yanacağından imtina edilir. Biz isə yapışmışıq benzindən. Sözün açığı, burada gömrük rüsumları da rol oynayır. Əgər sənin hibrid mühərrikli avtomobil üçün ödədiyin məbləğlə dizel üçün ödənilən məbləğ fərqlənmirsə, yeni texnologiyalı avtomobillərin gəlməsindən söhbət belə gedə bilməz.

Benzin və dizel erasının sonu

Neft dünya iqtisadiyyatında əsas qiymətini almazdan öncə, kütləvi istehsalda olan avtomobillər elektrik mühərriki ilə hərəkət edirdilər. XX əsrin əvvəllərində elektrikli avtomobillər tendensiyasına neft son qoydu. Benzin və dizel yanacağı əlçatan idi və kütləvi avtomobilləşmə zamanı elektrik mühərrikləri unudulmağa başladı. Bu avtomobillər yalnız konsept (bir nüsxədə istehsal edilmiş nümunə avtomobili) kimi sərgilərdə nümayiş olunurdu. 2000-ci illərdən başlayaraq artıq yenidən alternativ enerji ilə çalışan avtomobillərə maraq yaranmağa başladı. Son beş ilin tendensiyası isə məhz elektrik mühərrikli avtomobillərdir.

Hamımız bilirik ki, neftdən yalnız yanacaq hazırlanmır. Dünya neft iqtisadiyyatı yanacaq hazırlamaqdan daha çox digər məhsulların istehsalına və satışına yönəldiyinə görə benzin istehlakını və istehsalını azaltmağa meyillidir. Bu meyli gücləndirmək üçün elektrik mühərrikli avtomobillərlə yanaşı, CNG (sıxılmış təbii qaz), LPG (maye qaz), bioqaz, hidrogen və hətta günəş enerjili avtomobillər istehsalını maliyyələşdirməyə başladılar. Görünən odur ki, benzin və dizel erası bitir. Artıq Avropada dizel mühərrikli avtomobil sahibləri yüksək vergi ilə qarşılaşır və Avropa dövlətləri dizel mühərrikli avtomobiləri ölkələrindən xaric edirlər. Bu avtomobillər isə ucuz qiymətə Azərbaycana gəlir. Bu barədə sonra yazacağam. Hələlik benzini əvəz edəcək yanacaq növlərindən danışmaq istəyirəm.

Elektrik

2020-ci ildə elektrik mühərrikli avtomobilə keçid etmək istəyirəm. Bunu dəb üçün deyil, hər avtomobilə qaz verdiyimdə arxamda dayanan sürücünü və onun ailəsini, kənarda dayanan piyadaları zəhərləməmək üçün edirəm. Hər qaz verəndə vicdanım ağrıyır. Bilmirəm, arzuma çatacağam, ya yox, amma bunu insanlıq adına etmək istəyirəm. Məsələ budur ki, ekoloji məsələlərə “AvtoStop” layihəsindən savayı, heç kim toxunmur. Mən bu məsələdə ekoloji avtomobillərin təbliğatçısı olaraq bir bayraqdar olmaq istəyirəm. Ölkədə mövcud olan elektrik avtomobillərinin sayı mövcud avtomobil sayının 1 faizi belə deyil. Ümumilikdə 10-a yaxın elektrik mühərrikli avtomobil var. Elektrik avtomobillərinin elektrik yüklənməsi mərkəzlərinin sayı isə yeddidir. Onlardan yalnız biri bölgədə, Qubanın Qırmızı qəsəbə adlı qəsəbəsində yerləşir. Səbəb isə məlumdur. Bundan öncə elektrik mühərrikli avtomobillərin ölkəyə idxalı, ölkəyə soyuducu gətirilməsi ilə eyni qiymətə idi. Qanunvericiliyimizdə elektrik mühərrikli avtomobilin idxalı üçün xüsusi bir maddə nəzərdə tutulmayıb.

Əvvəllər elektrik mühərrikli avtomobilin idxalı üçün 18 faiz ƏDV və 15 faiz idxal rüsumu ödənilirdisə, hazırda avtomobilin qiymətinin 15 faizi mislində idxal rüsumu ödənilməlidir. Bu isə qonşu ölkələrlə müqayisədə, çox böyük rüsumdur. Əvvəla, dünyada elektrik avtomobillərinə heç bir vergi tətbiq edilmir. Məsələn, Gürcüstan Respublikasında elektrik avtomobilinin idxalına görə gömrük rüsumu yoxdur. Şanxayda elektrik avtomobillərinin qeydiyyatı pulsuzdur. Norveçdə elektrik avtomobilləri üçün parkinq ödənişsizdir və onlar avtobus zolağı ilə hərəkət edə bilərlər. Biz havaya heç bir ziyan etməyən elektrik avtomobilləri üçün rüsum almalı deyilik. Yenə bir misalı Çin Xalq Respublikasından çəkmək istəyirəm. Dünyanın ən böyük elektrik avtomobili istehsalçısı Çinin BYD şirkətidir. Təkcə Şanxayda 2018-ci ildə satılan elektrik avtomobillərinin sayı Fransa, Almaniya və Böyük Britaniyada satılan elektrik avtomobillərinin ümumi sayından daha çoxdur.

Şencjen şəhərində fəaliyyət göstərən 20 min taksi elektriklə hərəkətə gəlir. “Tesla” şirkəti ölkə xaricində ilk zavodunu Çində açır. Və düyanın ən böyük avtomobil üçün akkumulyator zavodu da Çindədir. BYD-ə məxsus bu zavodun ərazisi 929 kv.m-dir. Əslində, biz Neftçalada avtomobil zavodu deyil, batareya zavodu açsaydıq, daha çox gəlir əldə edərdik. Çində elektrik yükləmə mərkəzlərinin sayı 200 mindən çoxdur. Bu gedişlə 2040-cı ildə Çində bütün avtomobillər elektrik mühərriki ilə hərəkətə gələcəklər. Bununla Çin xaricdən aldığı neft məhsullarının arasından benzin yacağını 0-a endirmək istəyir. Aldığı neft isə digər ehtiyaclara yönələcək. Bəs bizdə necə olmalıdır?

Bizim avtomobil parkımız çox köhnədir. İnsanları yeni avtomobil almağa stimullaşdırmaq lazımdır. İndiki gömrük rüsumları ilə yeni avtomobil almaqdansa, Gürcüstandan köhnə avtomobil alıb sürmək daha sərfəlidir. İlk olaraq yeni avtomobil alınmasını stimullaşdırmaq lazımdır (Növbəti məqaləm avtomobil parkımızın köhnə olması barədə olacaq). Daha sonra artıq zamanın tələbi olaraq elektrik mühərrikli avtomobilə keçid olunacaq. 

Bunun üçün:

1. Elektrik avtomobillərinin idxalı və qeydiyyatı rüsumları ləğv edilməlidir.
2. Elektrik avtomobillərinin istifadəsi zamanı güzəştlər tətbiq edilməlidir (pulsuz parkinq, avtobus zolağından rahat istifadə, pulsuz elektrik yükləmə mərkəzləri).
3. Elektrik yüklənmə mərkəzləri açan sahibkarlar gəlir vergisi və ƏDV-dən azad edilməlidirlər.
4. Elektrik avtomobili gətirən avtomobil idxalçılarına vergi güzəştləri tətbiq edilməlidir. Məsələn, hər 10 avtomobildən üçü elektrik mühərrikli olarsa, gömrük rəsmiləşdirilməsinə 50% endirim.

Hidrogen

Bu bölmə çox qısa olacaq. Bir neçə avtomobil istehsalçısı hidrogenlə hərəkətə gələn avtomobil istehsal ediblər (“Hyundai Nexo”, “Toyota Mirai”, “BMW Hiyrdogen 7”, “Audi A7 H-Tron”). Tullantı sularını emal edərək avtomobil üçün yanacağa çevirirlər və bununla da təbiətə heç bir ziyan vurulmur. Hidrogenlə hərəkət edən avtomobilin sürüş məsafəsi də elektrik mühərrikli avtomobildən daha çoxdur: 800 kilometr. 2018-ci ilin noyabr ayında Los-Ancelesdə avtomobil sərgisində idi. “Hyundai” şirkəti özünün hidrogenlə hərəkət edən “Nexo” modelini təqdim edəcəkdi. Təqdimatdan üç gün öncə artıq bütün Kaliforniya ştatında 100-ə yaxın hidrogen yükləmə mərkəzi var idi. Yəni artıq dünya alternativ enerjinin yolunu tutub və o istiqamətdə gedir. Hidrogenin daha bahalı və insfrastruktunun zəif olması onun digər yanacaq növləri ilə birlikdə istifadəsinə şərait yaradır. Məsələn, HCNG - hidrogen və sıxılmış təbii qaz. Lakin hidrogenli avtomobillərin geniş yayılmamasının bir neçə səbəbi var.

● Benzindən daha təhlükəlidir.
● Quraşdırılması və qulluğu daha bahalıdır.
● Bütün yanacaqlardan daha tez buxarlanır. Avtomobil çalışmadığı zaman doqquz günə çənin yarısı buxarlana bilər. 

Bu arada, qanunvericiliyimizdə hidrogen mühərrikli avtomobillərin idxalı ilə  bağlı müddəa yoxdur. Hamı nədənsə avtomobil dedikdə yalnız benzin və dizel düşünür. Qanunda mütləq müasir avtotendensiyalar nəzərə alınmalıdır. Ona görə diqqətimizi daha sərfəli yanacaq növünə çevirə bilərik.

CNG (sıxılmış təbii qaz)

Hazırda ən əlçatan alternativ yanacaq növüdür. Azərbaycanda CNG ilə çalışan avtomobillərin sayı çox deyil, amma əslində, onu cibinizə ən uyğun yanacaq hesab edə bilərik. İlk olaraq ondan başlayaq ki, CNG təhlükəli deyil. Əgər ixtisaslı servis tərəfindən quraşdırılıbsa, kustar üsulla quraşdırılan balon olmayacaqsa, onun heç bir təhlükəsi yoxdur. ABŞ-da CNG quraşdırılmış avtomobillərin qəza statistikaları araşdırılıb və məlum olub ki, az sayda baş vermiş partlayış qazdan deyil, benzin çənindən olub. Belə baxanda, kustar üsulla quraşdırılmış istənilən bir şey təhlükəlidir. İstər elektrik olsun, istər evdəki qaz balonu.

CNG-nin sərfəli olması ilə bağlı qrafikə nəzər salaq.

CNG ilə təchiz edilmiş avtomobil sahibi 100 km-də 50 faizə qədər qənaət edir. CNG ilə təchiz edilmiş avtomobil havaya zəhərli maddələri dəfələrə az atır və bu mühərriklər Avro-6 standartlarına tam uyğundur. Misal üçün, İtaliyada əgər bir YDM açmaq istəyirsənsə, orada mütləq CNG avadanlığı olmalıdır. CNG digər alternativ enerjilərdən daha ucuz və əlçatan olduğuna görə müxtəlif dövlətlər bunu təşviq edirlər. Bizdə isə CNG ilə çalışan yalnız “Baku Bus”dır. “Partlayır” deyənlərə bir sual verək: “Baku Bus”ın partladığını görmüsünüz?”

CNG-li avtomobil benzindən daha təhlükəsizdir. Əsas məsələ onu kimin və necə quraşdırmasıdır. Ona da sürücü diqqət, dövlət orqanları nəzarət etsə, problem yaşanmayacaq. Cənubi Koreyada istehsal edilmiş avtomobillərin 90 faizi ölkə daxilində qazla təchiz edilir. İxrac olunan avtomobillər isə benzin və dizel mühərrikli olur. Bütün istehsalçıların qaz mühərrikli növləri var. Dediyim kimi, mən dünyanın ən böyük avtomobil sərgilərinə gedirəm. Hər sərgidə “Eco Car” (ekoloji avtomobillər) deyilən bir bölmə var. Orada elektrik, CNG, bioqaz və LPG ilə çalışan avtomobillər nümayiş etdirilir. Özü də bu avtomobillər lüks seqmentinə aid edilən avtomobillərdir. Yalnız ucuz avtomobillərdə CNG olmur.

Bunu dəqiq bilirəm ki, əhali CNG-ə elektrik mühərrikli avtomobillərdən daha sürətli keçid edə bilər. Nəzərə alsaq ki, CNG-nin qiyməti  cəmi 45 qəpikdir. Bu, əhali üçün daha sərfəli olacaq. Çox təəssüf ki, bizdə şorla balın qiyməti eynidir. Amma əksinə olmalıdır.

Bunun üçün :

1. Avtomobil idxalçılarına CNG ilə təchiz edilmiş avtomobillərin idxalına görə güzəştlərin tətbiqi. Aksiz vergisinin ləğvi, gömrük rəsmiləşdirilməsi zamanı 50 faiz endirim. 
2. CNG-ə keçmək istəyən avtomobil sahiblərinin qeydiyyatının şəffaf və yeni texnologiya üzrə keçirilməsi. FHN CNG avadanlığının təhlükəsizliyini yoxlayıb müsbət rəy veribsə, avtomobilin qeydiyyatı dərhal həyata keçirilməlidir.
3. CNG avadanlıqlarının ölkəyə idxalına vergi güzəştlərinin tətbiqi.
4. Şəhərdaxili və şəhərlərarası nəqliyyatın 100 faiz CNG-ə keçirilməsi.

Əgər fikir verdinizsə, bizim qanunvericiliyimiz alternativ enerji ilə çalışan avtomobillərin idxalının qarşısını alır və ya ən yaxşı halda stimullaşdırmır. Bu, həm də ölkə başçısı tərəfindən qəbul edilmiş “Yol hərəkəti təhlükəsizliyinə aid” dövlət proqramına ziddir. 

Fakt budur ki, benzini unutmaq lazımdır. Ölkəni metal tullantılar və zəhərli avtomobillərlə doldurmaq lazım deyil. Ətraf mühitə az ziyan verəcək texnologiyalar tətbiq edilməli və gətirilməsi stimullaşdırılmalıdır. Çünki bizim başqa yerdən gətirəcək havamız, suyumuz və ağacımız yoxdur.

Ölkə.Az

ŞƏRH YAZ
0
BAĞLA