Geri sayım başladı: Ermənistanın son şansı

Ermənistanın bu dəfə itirəcəyi təkcə siyasi mövqelər deyil, bütöv bir tarixi fürsət olacaq.
Ermənistanda keçirilən parlament seçkiləri başa çatdı və qalib müəyyənləşdi. Lakin əslində bu seçkilər yalnız Ermənistanın yeni parlamentinin formalaşması ilə yekunlaşmadı. Bu seçkilərlə təkcə Ermənistan deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz yeni və son dərəcə həlledici bir mərhələyə qədəm qoydu.

Bu gün artıq söhbət kimin hakimiyyətdə olacağından getmir. Sual tamam başqadır: Ermənistan sülhü seçəcək, yoxsa növbəti geosiyasi avantüranın qurbanına çevriləcək?

Son seçkilərin nəticələri göstərdi ki, erməni cəmiyyətinin əhəmiyyətli hissəsi Nikol Paşinyanın rəhbərlik etdiyi komandanın irəli sürdüyü sülh gündəliyini dəstəkləyir. Bu, region üçün müsbət siqnaldır. Çünki son illər Ermənistanın üzləşdiyi ağır məğlubiyyətlər, iqtisadi itkilər və geosiyasi dalan erməni cəmiyyətinin müəyyən hissəsinə reallığı qəbul etməyi öyrədib.
Lakin seçkilərin digər tərəfi də var.

Nəticələr göstərdi ki, Ermənistan cəmiyyətinin təxminən 30-40 faizi hələ də revanşizm ideologiyasından qopmayıb. Hələ də məğlubiyyətlə barışmaq istəmir. Hələ də regionda yaranmış yeni geosiyasi reallıqları qəbul etmək istəmir.
Məhz bu amil Ermənistan üçün ən böyük təhlükədir.

Çünki tarix göstərir ki, xarici güclər öz maraqlarını həyata keçirmək üçün ilk növbədə məhz revanşist qüvvələrdən istifadə edirlər. Bu gün Ermənistan daxilində fəaliyyət göstərən revanşist siyasi dairələr artıq sadəcə daxili müxalifət deyil. Onlar regionda sabitliyin pozulmasını istəyən geosiyasi mərkəzlərin potensial təsir alətinə çevrilmək təhlükəsi ilə üz-üzədirlər.

Reallıq isə son dərəcə sadədir.
Azərbaycanla Ermənistan arasında yekun sülh sazişinin imzalanması üçün şərtlər bəllidir. Bu şərtlər nə gizlidir, nə də qeyri-müəyyəndir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı iddiaların Ermənistan Konstitusiyasından çıxarılması, referendumun keçirilməsi, Zəngəzur dəhlizinin açılması, bütün kommunikasiya xətlərinin bərpası, diplomatik münasibətlərin qurulması və 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşmaların həyata keçirilməsi regionda dayanıqlı sülhün əsas sütunlarıdır.
Bu şərtlər yerinə yetirilmədən "sülh sazişi imzalandı", "münaqişə başa çatdı" kimi bəyanatlar sadəcə siyasi ritorikadan başqa bir şey deyil. Əsl sülh kağız üzərində deyil, siyasi iradədə və real addımlarda özünü göstərir.
Bu gün Bakı məhz bu siyasi iradəni nümayiş etdirir.

Azərbaycan regionda qalib dövlət kimi davranır, lakin qalibin diktəsi ilə deyil, qarşılıqlı etimad və əməkdaşlıq siyasəti ilə çıxış edir. Son aylarda Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Ermənistana yüklərin daşınması, Ermənistana yanacaq verilməsi, qeyri-rəsmi təmasların genişləndirilməsi, vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin görüşlərinin təşkili və digər addımlar bunun göstəricisidir.
Bakı müharibədən sonra sülh qurmağa çalışır.

Ancaq sülh yalnız bir tərəfin istəyi ilə mümkün deyil. İrəvan da seçim etməlidir. Ən böyük sual isə budur: Ermənistan öz gələcəyini harada görür?

Regionda əməkdaşlıqda, yoxsa xarici güclərin geosiyasi oyunlarında?
Çünki Ermənistan seçkiləri artıq sırf daxili siyasi proses deyil. Bu seçkilər əslində Cənubi Qafqaz uğrunda gedən böyük geosiyasi mübarizənin tərkib hissəsidir.

Bu gün Ankara və Bakı regionda uzunmüddətli sabitlik, təhlükəsizlik və iqtisadi inteqrasiya modelini təşviq edir. Lakin regiona kənardan baxan güclərin maraqları tam üst-üstə düşmür.
ABŞ və Avropa Paşinyan hakimiyyətinin qalmasında maraqlı olsalar da, Cənubi Qafqazın gələcəyi ilə bağlı baxışları eyni deyil. Xüsusilə Fransa başda olmaqla bəzi Avropa dairələrinin regionla bağlı yanaşmaları Vaşinqtonun geosiyasi və geoiqtisadi planları ilə tam uyğunlaşmır.
Digər tərəfdən Moskva, Tehran və Pekin də ABŞ və bütövlükdə Qərbin Cənubi Qafqazda möhkəmlənməsini öz maraqlarına uyğun hesab etmir.

Məhz buna görə Ermənistan yenidən böyük güclərin rəqabət meydanına çevrilmək təhlükəsi ilə üzləşib.

Moskvanın seçkilərin nəticələrini dərhal tanımamağa tələsməməsi, seçkilərlə bağlı irəli sürülən tənqidi bəyanatlar təsadüfi deyil.

Bu, Kremlin proseslərdən narazı olduğunun açıq göstəricisidir. Və görünən odur ki, qarşıdakı dövrdə müxtəlif xarici mərkəzlər Ermənistan daxilindəki revanşist qüvvələrdən istifadə etməyə çalışacaqlar. Bu isə təkcə Ermənistan üçün deyil, bütün region üçün risklər yaradır. Ancaq burada bir həqiqət var ki, erməni cəmiyyəti bunu unutmağa çalışmamalıdır. 2020-ci ildə də, sonrakı dövrdə də yanlış hesablamaların əsas yükünü Ermənistan özü daşıdı. Yeni qarşıdurma, yeni revanşizm, yeni geosiyasi avantüra baş verərsə, bundan yenə də ən çox zərər görəcək ölkə Ermənistan olacaq.

Azərbaycan öz inkişaf yolunu müəyyən edib. Türkiyə regionun əsas güclərindən biridir. Türk dünyasının inteqrasiyası sürətlənir. Yeni nəqliyyat və enerji marşrutları formalaşır. Qlobal iqtisadi xəritə dəyişir. Belə bir dövrdə Ermənistanın qarşısında iki yol var.
Birinci yol sülh, əməkdaşlıq, kommunikasiyaların açılması, iqtisadi inkişaf və regional inteqrasiyadır.

İkinci yol isə revanşizm, təcrid, geosiyasi manipulyasiyalar və yeni böhranlardır.
Tarix göstərir ki, ikinci yol heç vaxt Ermənistanı uğura aparmayıb. Bu gün İrəvan vaxt itirdikcə, sülh gündəliyini uzatdıqca, konstitusiya dəyişikliklərini və digər öhdəlikləri gecikdirdikcə, əslində öz inkişaf imkanlarını itirir.

Vaxt Azərbaycanın xeyrinə işləyir.
Regionun geosiyasi reallıqları Azərbaycanın xeyrinə dəyişir. Yeni layihələr Azərbaycanın iştirakı ilə həyata keçirilir. Bu reallıqları dəyişmək artıq mümkün deyil. Ermənistan bu reallıqlara uyğunlaşarsa, qazanacaq. Uyğunlaşmazsa, yenə itirəcək. Bu dəfə isə itiriləcək təkcə siyasi mövqelər deyil, bütöv bir tarixi fürsət olacaq.

Cənubi Qafqaz sülhə doğru irəliləyir.
Sual budur: Ermənistan bu qatarın sərnişini olacaq, yoxsa növbəti dəfə perronda qalan ölkəyə çevriləcəkmi?

Mürtəza Bünyadlı