174 məhbusun öldüyü Anqarsk üsyanı – SSRİ-nin baş prokuroru və DİN başçısı bu üzdən düşmən olub

"Ölkə.Az"ın musavat.com-a istinadən məlumatına görə, Kremldə qərara alınıb ki, işçi qüvvəsi çatışmazlığı problemi məhbusların hesabına həll edilsin. Beləliklə, Anqarskda yeni islah-əmək düşərgəsi yaradılıb. Artıq 1950-ci ildə düşərgədə 58 min məhbus saxlanılıb və onlar süni maye yanacaq zavodunun inşasına cəlb ediliblər.

Məhbuslar işə görə əmək haqqı alsalar da, düşərgədə saxlanılma şəraiti son dərəcə ağır olub. Bu düşərgədə məhbuslara işgəncə verilməyib, iş şəraiti də digər düşərgələrdən fərqli olaraq dözülməz həddə çatmayıb. Sadəcə sıxlıq nəticəsində baraklarda, düşərgədəki mətbəxlərdə, camaşırxanalarda yaranan problemlər məhbuslar arasında insidentə səbəb olub. Daha dəqiqi, qoluzorlular öz məişət şəraitlərini normallaşdıra biliblər, zəiflər isə normal yaşayış şəraitindən məhrum olublar.

Düşərgədə ölkənin hər bölgəsindən, Moskva və Leninqraddan, Ukraynadan, Qazaxstandan, o cümlədən Qafqazdan olan məhbuslar cəza çəkiblər. Özlərinə daha yaxşı şərait yaratmaq üçün düşərgədə milli qruplaşmalar yaranıb. Bu məsələdə isə ən böyük fəallıq qafqazlılarda, gürcü, çeçen, inquş və osetinlərdə hiss olunub.

Düşərgənin keşmiş məhbuslarından biri Yefim Butakov 1970-ci illərdə jurnalistlərə verdiyi müsahibədə bu məsələyə xüsusilə toxunub, qafqazlıların “məharətindən” söhbət açıb:

“Anqarsk düşərgəsində təşəbbüs qafqazlıların əlində idi. Ərzaq paylananda birinci onlar alırdılar, əmək haqqı veriləndə yenə də qafqazlılar pullarını növbədən kənar, hamıdan əvvəl götürürdülər, hamam, camaşırxana, mətbəx məsələsində də onlar üçün heç bir gözləmə və növbə qaydası yox idi. İş məsələsində də qafqazlılar fərqlənirdilər, ağır işlərdə işləmirdilər. Qafqazlılar əsasən komendant köməkçisi, anbardar, naryadları qeydə alan, mətbəxdə ərzaqların qəbulçusu kimi rahat işlərdə işləyirdilər. Bu cür münasibət gərginlik yaradırdı, tez-tez mübahisə və dava düşürdü...”

Məhbuslar arasında mübahisələr 1953-cü ilin mayın 4-də pik həddə çatıb. Ruslar düşərgədə cəza çəkən qeyri-rus millətlərinə qarşı qiyam qaldırıblar. Hadisə səhər saatlarında iş bölgüsü üçün insanların toplaşdığı sənaye meydançasında baş verib. Qarşıdurma zamanı əldə düzəldilmiş bıçaqlardan, baltalardan və digər kəsici-deşici alətlərdən istifadə olunub. Düşərgə əməkdaşları insidentin qarşısını almaq üçün İrkutskdan əlavə kömək istəyiblər. Qarşıdurma zamanı düşərgədəki tikililərə, baraklara, təsərrüfat otaqlarına, anbarlara ciddi ziyan dəyib. Qiyam 174 nəfərin ölümü ilə nəticələnib.

Hadisənin araşdırılması üçün yenicə SSRİ-nin baş prokuroru təyin olunmuş Roman Rudenko Anqarska yollanıb. Araşdırma zamanı məlum olub ki, qafqazlılara qarşı qiyam mart ayından planlaşdırılıb. Belə ki, martın 2-də rus millətindən olan məhbus gürcü məhbusu “qara” adlandırıb və onların arasında mübahisə yaranıb. Mübahisə zamanı gürcü o dərəcədə döyülüb ki, onu düşərgədən vilayət mərkəzindəki xəstəxanaya göndəriblər. Sonralar həmin gürcünün taleyi məhbuslar üçün qaranlıq qalıb. Çünki o, bir daha düşərgəyə qayıtmayıb. Məhbuslardan çoxları elə düşünüb ki, döyülmüş gürcü xəstəxanada ölüb. Beləliklə, düşərgədə mübahisələr, hesablaşmalar davam edib. Sonda ruslar qafqazlılara qarşı üsyana qalxmaq qərarı veriblər.

Məhbuslar ifadə verməkdən imtina etdiklərinə görə istintaqın işi çətinləşib. Roman Rudenko 174 nəfərin ölümü ilə nəticələnən insidentdə qafqazlıları günahlandırıb. Rudenko ilə eyni vaxtda SSRİ-nin daxili işlər naziri təyin olunan Sergey Kruqlov isə hadisənin törədilməsində rusları ittiham edib. Rəsmi ittihamnamədə daxili işlər nazirinin ittihamı qəbul edilib. Otuza yaxın rus və ukraynalı məhbusa cinayət işi açılıb. Amma bilinməyən səbəblərdən həmin cinayət işlərinə 1954-cü ildə xitam verilib.
Bəzi versiyalara görə, Anqarsk qırğını Rudenko ilə Kruqlovun arasında ciddi mübahisəyə səbəb olduğundan məmurlar arasında uzun müddət soyuq münasibətlər hökm sürüb.

Anqarsk üsyanından sonra düşərgənin bütün rəhbərliyi dəyişdirilib, daxili rejim qaydaları daha da ciddiləşdirilib. Amma bu üsyanın bir müsbət cəhəti də olub ki, düşərgədə məhbusların sayı azaldılıb, məişət şəraiti yaxşılaşdırılıb.

1961-ci ildə isə Anqarskda yerləşən islah əmək düşərgəsi fəaliyyətini dayandırıb, məhbuslar ayrı-ayrı düşərgələrə köçürülüb.