Avrasiyanın yeni logistik xəritəsini müəyyənləşdirən Azərbaycan

“Tarixi İpək yolunun bərpası ilə əlaqədar keçirilmiş Bakı Beynəlxalq konfransı XXI əsr üçün yeni böyük bir proqram açdı. İndi dünyada son 10 ildə baş vermiş dəyişikliklərlə əlaqədar bir neçə proqram yaranıbdır. Bu proqramların bəzisi regional xarakter daşıyır, bəzisi bir neçə regionu birləşdirir. Hər birinin özünəməxsus əhəmiyyəti vardır. Biz Avropa Birliyi ilə birgə yeni böyük bir proqram irəli sürdük. Bu proqram isə Avropanın Asiya ilə birləşməsi və burada Qafqazın, o cümlədən xüsusən Azərbaycanın rolu və əhəmiyyətidir. Güman edirəm ki, XXI əsrdə bu proqram genişlənəcək, inkişaf edəcəkdir. Ancaq biz XXI əsrə doğru gedərək həm ölkəmiz, həm regionumuz, həm də bəşəriyyət üçün yeni bir proqramın irəli sürülməsinin iştirakçısıyıq və bununla əlaqədar keçirilən konfransın təşkilatçısıyıq. Biz çalışmalıyıq ki, bundan sonra da öz rolumuzu göstərə bilək”.

Bu fikirləri 1998-ci ilin sentyabrında Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin Bakıda keçirilmiş Tarixi Böyük İpək Yolunun bərpası üzrə beynəlxalq konfransın yekunları ilə əlaqədar geniş müşavirədə çıxışı zamanı səsləndirib.

Ulu öndərə hələ zamanında Şərqlə Qərbi birləşdirən Qədim İpək Yolunun bərpası istiqamətdə həyata keçirilən bu proqramın Azərbaycanın inkişafında, onun suverenliyinin, təhlükəsizliyinin  təmin olunmasında  oynayacağı rolu görərək Avropanı və Asiyanı bir-birinə bağlayan, birləşdirən bir layihədə aktiv iştirak edib və TRASEKA-nın katibliyinin Bakıda yerləşməsinə nail olub. Baxmayaraq ki, bir çox ölkələr təşkilatın katibliyinin öz ölkələrində yetrləşməsi üçün çox ciddi cəhdlər edilib.

Ümummilli lider Heydər Əliyev 1998-ci ilin sentyabrında TRASEKA ilə bağlı beynəlxalq konfransında  bəyan edib ki, Bakıda keçirilmiş zirvə görüşü əməkdaşlığının inkişafında, sülhün qorunmasında, hər bir ölkə və ümumiyyətlə bütün Avrasiya məkanına firəvanlıq və rifahın gətirilməsində öz tarixi rolunu oynayacaqdır. 

Hələ zamanında Tarixi İpək Yolunun inkişaf etməsinin əsas məqsədlərini açıqlayaraq deyirdi ki, bu bölgədə yerləşən ölkələrin ticarət-iqtisadi əlaqələrin inkişaf etməsinə; nəqliyyat əlaqələrin inkişaf etməsi - yük və sərnişinlərin beynəlxalq daşınmasına; yük daşınmaların müddətinin qısaldılmasına; müxtəlif nəqliyyat sahələr arasındakı əlaqələrin koordinasiya edilməsinə; yük və sərnişin daşımaları üzrə beynəlxalq və daxili tariflər sahəsində uyğunlaşdırılmış siyasətinə;  çoxmodallı daşımaların təşkil oulnması üzrə uyğunlaşdırılmış fəaliyyət proqramının işlənib hazırlanmasına xidmət edəcək.

Ulu öndər həmin müşavirədəki çıxışında onu da qeyd etdi ki, bu proqramın icrası üzərimizə böyük məsuliyyət qoyur və bunun vasitəsi ilə Avropa ilə Asiya arasında olan inteqrasiya prosesinə öz xidmətimizi göstərəcəyik, Azərbaycanın Avropa-Asiya əməkdaşlığında daha da əhəmiyyətli rolunu təsdiq edəcəyik. Məhz belə də oldu. Avropa ilə Asiya arasında sıx əlaqələrin yaradılması və Qədim İpək Yolunun bərpasında  Azərbaycan müstəsna rol oynayaraq, bir sıra logistik layihələrinin icrasının təşəbbüskarı kimi çıxış etdi. 

Çünki tarixi Böyük İpək Yolunu bərpa etməyin zəruriliyini qeyd edən Heydər Əliyev bunun üçün lazımi kommunikasiya xətlərinin, nəqliyyat dəhlizlərinin və bunun üçün infrastrukturun yaradılmasını təklif edirdi. Bu məqsədlə  Ulu öndərin hakimiyyəti dövründə ilkin olaraq Azərbaycan daxilində quru yollarının və dəmiryollarının yenidən qurulması prosesinə başlanıldı.  Bu istiqamətdə  yürdülən siyasət Azərbaycana elə də asan başa gəlmədi. Bir çox güclər bu proqramların reallaşmasında maraqlı deyildi və ona görə də bu məqsədlə Azərbaycan ciddi təzyiqlər və təhdidlər edib, niyyətindən vaz keçməyə çalışırdı. Lakin Heydər Əliyevin qətiyyətli siyasəti nəticəsində bütün bu çətinliklərə sinə gərildı. Çox keçmədi ki, Ümummilli liderin düzgün müəyyənləşdirdiyi strategiya öz bəhrəsini verməyə başladı. Ulu öndər çox yaxşı görürdü ki, SSRİ-nin dağımasından sonra dünyada yaranan yeni düzəndə  enerji ilə yanaşı, logistika ölkələrin suverenliyinin, təhlükəsizliyinin  təmin olunub, iqtisadi inkişafında çox mühüm rol oynayacaq. O baxımdan da  bünövrəsi Ümummilli lider tərəfindən bünövrəsi qoyulan “İpək Yolu” strategiyası ölkəmizin dünyadakı mövqeyinin və nüfuzunun möhkəmlənməsində xüsusi rol oynadı. 

Logistik qovşağa çevrilən Azərbaycan 

Ulu öndərin siyasi irsinin layiqli davamçısı İlham Əliyevin Azərbaycan rəhbərlik etdiyi dövrdə qlobal çağırışlara zamanında çevik reaksiya verməsi və bu istiqamətdə çevik siyasət yürütməsi nəticəsində  ölkəmiz qısa zamanda  enerji habı ilə yananşı, logistik qovşaq ölkəyə çevrildi.  İlham Əliyevin ölkəyə rəhbərliyi dövründə logistik sahədə  həm ölkədaxili genişmiqyaslı, həm də transmilli infrastruktur layihələri icra olunmağa başladı. 

Qərblə Şərqi birləşdirən Bakı-Tbilisi-Qars nəqliyyat dəhlizi

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin təşəbbüsü və məhz onun çox böyük qətiyyəti, cəsarəti nəticəsində 2017-ci ildə reallaşan  Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu Trans-Avropa və Trans-Asiya dəmir yolu şəbəkələrinin birləşdirilməsini təmin etməklə, qədim İpək Yolunun bərpasında çox mühüm rol oynadı. Onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, Avrasiya və Avrika coğrafiyası üşün çox mühüm rol oynayan bu layihənin icrasının ilk illərində nəinki bəzi qonşu ölkələr hətta Qərb ölkələri buna qarşı çıxıb, ciddi əngəlliklər yaratdılar. Amma Azərbaycan Prezidentinin qətiyyəti nəticəsində belə bir layihə reallaşdı. Bu yol vasitəsi ilə yüklər Şəqrdən Qərbə yüklərin çatdırılması müddətini dəniz daşımalarına nisbətən iki-üz dəfədən çox azaldır. Digər tərəfdən sabitlik və təhlükəsizliyə xidmət edən Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu vasitəsilə birinci mərhələdə 5 milyon ton, ikinci mərhələdə 17 milyon ton, ondan sonra isə daha böyük həcmdə yüklərin daşınması nəzərdə tutulur.

Avropa-Asiya logistika zəncirlərində aparıcı  və qovşaq rolunu oynamaq üçün Azərbaycan Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının  tikib. Hazırda isə onun daha çox yüklərin daşınması istiqamətində işlər həyata keçirməkdədir. 

Bu yolun əhəmiyyəti və effektivliyini sübut etmək üçün daşınan yüklərin statistikasına diqqət yetirmək kifayətdir.  Rəsmi statisik məlumata görə, 2017-2022-ci illərdə BTQ dəmir yolu xətti ilə 1 milyon 347 min 585 ton, təkcə ötən il isə 432 min 284 ton yük daşınıb. 

2022-ci ildə ümumilikdə Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin Azərbaycan hissəsində daşınmış yüklərin həcmi 51420,6 min ton olub ki, bu da  əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə müvafiq olaraq 29,8 faiz çox olub. Yüklərin 27966,8 min tonu və ya 54,4 faizi avtomobil nəqliyyatı, 16841,2 min tonu və ya 32,7 faizi dəmir yolu nəqliyyatı, 6612,6 min tonu və ya 12,9 faizi dəniz nəqliyyatı ilə daşınıb.

Dəhliz vasitəsilə daşınmış yüklərin 26,5 faizini və ya 13634,6 min tonunu tranzit yüklər təşkil edib. Bu  dəhlizlərin imkanından istifadə etməklə daha çox yüklər daşına bilər və onun həcmini  17 milyon tonadək qaldırmaq olar. 

Gələcəkdə Zəngəzur dəhlizinin reallaşması bu yüklərin Orta Dəhliz vasitəsi ilə daşınma həcmini daha da artırmağa imkan verəcək. 

Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi isə Azərbaycan üzərindən illik olaraq təxminən 35 milyon ton yükün daşınmasına imkan verə bilər. Azərbaycan Orta Dəhlizin tərkib hissəsi olan Zəngəzur dəhlizinin reallaşması istiqamətində çox böyük işlər görməkdədir. Orta Dəhlizin daha aktiv fəaliyyət göstərməsi 2023-cü ilin aprelin 26-27-də Çinin Sian şəhərində “Mərkəzi Asiya-Çin” sammitində də ciddi müzakirə predmeti olub. Çin, Mərkəzi Asiya respublikaları və Avropa dövlətləri Azərbaycandan keçən Orta Dəhlizə daha çox maraq göstərirlər.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi nəticəsində Şimali, Şimal-Qərbi və Qərba Avropdan yüklər daha çox Azərbaycan üzərindən keçməklə Asiya ölkələrinə və əksinə daşınmaqdadır. Bu yol vaxt baxımından, həm yol baxımından digərlərindən qat-qata qısa və rahatdır. Hesablamalara görə, Çindən Avropaya gedən yük qatarı Orta Dəhlizdən keçərsə, 12 gün ərzində 10 min kilometr deyil, 7 min kilometr məsafə qət edər. Bu da Asiya ilə Avropa arasında qlobal ticarətdə dəhlizin nə qədər sərfəli və təhlükəsiz olduğunu nümayiş etdirir. Eyni qatar Cənub dəhlizi üzrə göndərilsə, Süveyş kanalı üzərindən gəmi ilə 20 min kilometr yol qət etməlidir. Bu mənada Orta Dəhliz öz imkanları ilə şübhəsiz ki, region ölkələrinin koordinasiyalı əməkdaşlığı sayəsində dünya ticarətinin ən mühüm həlqələrindən biri ola bilər.

Orta Dəhliz ideyasının tam qaydada işə düşməsi  və Zəngəzur dəhlizinin açılması ölkəmizə iqtisadi səmərə ilə yanaşı, əlavə siyasi dividentlər verəcək. Azərbaycanın hədələrinə nail olunmasında, Avrasiya coğrafiyasında ciddi aktor rolunu oynamağa  geniş imkanlar yaradacaq. 
Bununla da  Azərbaycan bu gün Qədim İpək Yolunun bərpası, yaxudda Orta Dəhliz adlandırdığımız bu dəhliz vasitəsi ilə Uzaq Şərq, Asiya, Qafqaz, Avropa və Şimali Afrika ölkələrini birləşdirən bir ölkə olacaq. 

Şimali okeanla Hind okeanını birləşdirən Azərbaycan 

Beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizini məhz Şimal Buzlu okeanla isti Hind okeanını birləşdirən ən qısa və  rahat yol hesab etmək olar.

2000-ci il sentyabrında Rusiya, İran və Hindistan arasında imzalanmış hökumətlərarası Saziş əsasında  təməli yoqulan “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinə Azərbaycan  2005-ci ildə qoşulub. Azərbaycan bu layihəyə qoşulduğu gündən digər layihələrdə olduğu kimi, burada da aktiv iştirk edib və üzərinə düşən vəzifələri vaxtından əvvəl yerinə yetirib. Azərbaycan bu layihə çərçivəsində Astara (Azərbaycan) – Astara (İran) dəmir yolu xəttinin Astaraçay üzərindəki körpüyə qədər 8,3 km yeni yol tikərək istifadəyə verib. Astaraçay üzərində dəmiryol körpüsü inşa edib və Astaraçay üzərində dəmiryol körpüsündən İran İslam Respublikası ərazisində tikilmiş yük terminalına qədər 1,4 km yol çəkib. Bundan əlavə olaraq Azərbaycan tərəfi Astarada (İran) 35 hektar ərazidə dəmir yolu stansiyasının tikintisi və yüklərin boşaldılması üçün terminalların inşasını davam etdirir. Digər tərəfdən Azərbaycan Naxçıvan Muxtar Respublikasının dəmir yolları sistemini İranın dəmir yolları sisteminə inteqrasiya etdirib.  Bu dəhliz vasitəsi ilə ilkin olaraq il ərzində 5 mln. ton yükün daşınması, gələcəkdə isə 10 mln. tona qədər artırılması planlaşdırılır.

Qeyd edək ki, 2021-ci ildə  Şimal-Cənub marşrutu üzrə Azərbaycan ərazisindən 1700 ton, 2022-ci ilin 7 ayı ərzində isə 175 000 ton yük daşınıb ki, bu da əvvəlki illərlə müqayisədə təqribən 100 dəfədən çox artması deməkdir.

Bu baxımdan Azərbaycan üçün “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinin əhəmiyyəti daha da artır.  Bu layihənin də reallaşması ölkə əhaliisnin sosila rifah ahlının yaxşılaşmasına öz töhfəsini verəcək.
Azərbaycan istər Tarixi İpək Yolu, istərsə də “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizləri vasitəsi ilə qovşaq ölkəyə çevrilməklə yanaşı, dəhlizin keçdiyi ölkələrlə iqtisadi, siyasi, mədəni əlaqələri milli mənafeyinə uyğun şəkildə  həyata keçirəcək. Bu eyni zamanda bu dəhlizlərə təkcə xarici ölkələrin məhsulları deyil həm də öz təbii sərvətini ixrac etmək, yüksək texnologiya yaratmaq cəhətdən əlverişli imkanlar  açacaq. Yeni dünya düzənində logistik layihələr çox həyatı əhəmiyyətli rol oynayacaq. Azərbaycan da bunun əhəmiyyətini dərk edir və bu istiqamətdə çox fəal rol oynayır ki, bu da ölkəmizin dünyadakı beynəlxalq nüfuzunun artıb, möhkəmlənməsinə, dövlətimizin iqtisadi gücünün və qüdrətinin artmasına öz töhfəsini verir və verəcək. Məhz Ulu öndər Heydər Əliyevin də arzusu logistik imkanlardan imkanlardan məharətlə istifadə etməklə ölkəmizin daha güclü və qüdrətli olub, öz suverenliyininin, təhlükəsizliyinin, dayanıqlı inkişafına nail olmaq idi. Onun  bu arzusu da arzusu isə onun siyasi irsinin layiqli davaçmısı Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla icra olunmaqdadır. 

Mürtəza Bünyadlı

Yazı “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC və Azərbaycan Mətbuat Şurasının Ulu Öndər Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi münasibəti ilə kütləvi informasiya vasitələrinin təmsilçiləri arasında keçirdiyi müsabiqəyə təqdim olunur.