İran-Rusiya münasibətləri soyuyur: gözlər Türkiyədə

Rusiya-Ukryana müharibəsi təkcə geosiyasi deyil, həm də geoiqtisadi bir savaşdır. Çünki hər bir müharibənin və hərbi münaqişənin arxasında mütləq iqtisadi və geoiqtisadi maraqlar dayanır. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dərin köklərində geosiyasi maraqlardan daha çox geoiqtisadi maraqların dayandığını demək olar. Qlobal geosiyasi prosesləri geoiqtisadi maraqlardan ayırmaq qeyri-mümkündür.

Soyuq müharibədən sonra Qərb, xüsusən də Avropa Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq üçün alternativlər axtarışandadır. Lakin Rusiya sovetlər dönəmində əldə etdiyi böyük bazarı əldən verməmək üçün digər oyunçuların bu bazara girməməsinə hər vəchlə mane olub.

Rusiya-İran münasibətlərinin soyuması

299873

Rusiya-Ukrayna müharibəsinin getdiyi bir zamanda Tehranla-Moskva arasındakı münasibətlərdə soyuqlaşma açıq əkildə sezilməkdədir. Baxmayaraq ki, indiyədək Tehranla Moskva anti-qərb koalisiyasında aktiv yer alıb və birgə çıxış ediblər. Amma biz bunu Ukrayna məsələsində müşahidə etmədik. Tehran Ukraynadakı müahribəyə görə Qərbi ittiham etsə də, Moskvanın da hərəkətini təqdir edib, onu qətiyyətli şəkildə dəstəkləmədi. Düzdür, Tehran-Moskva münasibətlərinin soyumasının bünövrəsi Suriyadakı münaqişədən yaransa da, bunun digər səbəbi “5+1” formatında aparılan danışıqlarda Kremlin sərgilədiyi mövqedir. Belə ki, Kreml bu formatda aparılan danışıqlarda heç də Tehranın mövqeyindən çıxış etmədi və nəticə etibarilə danışıqlar prosesini əngəllədi. Qərb müəyyən şərtlər daxilində İrana qarşı sanksiyaları yumşaltmaq üçün ən son mərhələdə idi və tərəflər arasında ciddi razılıq əldə edilmişdi. Moskvanın prosesləri əngəlləməsi hesabına danışıqlar qeyri-müəyyən vaxtadək təxirə salınmalı oldu. Kremlin sərgilədiyi bu mövqe iki ölkə arasında ciddi çatlar yaratmasına səbəb oldu. Bunun da səbəbi bir daha Rusiyanın İranı Qərb bazarına buraxmaması ilə bağlıdır. Moskva yaxşı anlayır ki, Avropa bu gün Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq üçün ən əlverişli variant kimi İrana qarşı sanksiyalarını yumşaltmaq istəyir. Moskva isə hər vəchlə bunun qarşısını almağa çalışır.

Moskva bu məsələdə tək deyil. Ona görə ki, Avropa bazarına daxil olmaq istəyən digər oyunçular da birbaşa və dolayı yolla bu məsələdə Moskvaya dəstək verirlər.

Bu məsələdə dolayı və açıq dəstək verən ölkə İsraildir. İsrailin baş naziri Bennetin Moskvaya səfəri və ardınca israilli nazirin Zelenskini Rusiyaya təslim olması barədə mesajı, ABŞ prezidenti Baydenlə Təl-Əviv arasında baş tutan telefon danışıqları bunun bariz nümunəsidir. İsrail birmənalı şəkildə Tehrana qarşı sanksiyaların yumşaldılmasına qarşı çıxmaqla, İran qazının Avropa bazarına çıxışında maraqlı deyil. İsrail hesab edir ki, İrana qarşı sanksiyaların yumşaldılması Tehranın yenidən Yaxın Şərqdə revanşına təkan verəcək.

Digər tərəfdən isə İsrail özü Avropanın qaz bazarına daxil olmaq istədiyindən buna mane olur. Çünki İsrail öz qazını Avropaya satmaq istəyir. Bununla bağlı hələ 2020-ci ildə İsrail və Yunan Kiprinə, Kritə, Yunanıstana və nəhayət İtaliyaya birləşdirəcək 1900 kilometrlik “EastMed” qaz boru kəmərinin tikintisinə dair razılaşma imzalanıldı. Lakin ABŞ bu layihəyə müsbət yanaşmadı və maliyyə cəhətdən də dəstəkləmədi. Bu layihənin reallaşması çox böyük maliyyə vəsaiti tələb edirdi. Onu da qeyd edək ki, Ankara da bu layihənin qatı əleyhdarlarından biri olub. ABŞ-ın bu layihəni dəstəkləməməsi nəticəsində “EastMed” qaz boru kəməri tarixin arxivinə dönmüş oldu.

Bütün yollar Türkiyəyə aparır

299872

“EastMed” qaz boru kəməri layihəsi təxirə düşdükdən sonra İsrail Avropa bazarına çıxışın yeganə yolu kimi Türkiyəni gördü. Təl-Əviv yaxşı başa düşür ki, bölgədə Türkiyə ilə normal münasibətlər qurmadan gələcəklə bağlı planlarını istədiyi kimi reallaşdıra bilməyəcək. Ona görə də Ankara ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılmasına üstünlük verdi. Bunun nəticəsi olaraq 14 il davam edən soyuq münasibətlərdən sonra İsrail prezidenti İshaq Hersoq martın 10-da Ankaraya səfər etdi. Bu gün Türkiyə ümumiyyətlə, istər logistik, istərsə də enerji dəhlizi baxımından Avrasiya coğrafiyasında ciddi qovşaq rolunu oynamaqdadır. Avropanı Asiya ilə, Avropanı Yaxşı Şəqrlə, Mərkəzi Asiya, Cənub-Şərqi Asiyanı birləşdirən ən qısa və etibarlı yol məhz Türkiyədir. İsrail də Türkiyənin Avrasiya coğrafiyasında bundan sonra oynayacağı mühüm rolu nəzərə alaraq Ankara ilə normal münasibətlər qurmağa qərar verib.

İsrail prezidentin səfərinin ardınca son illərdə Türkiyə ilə gərgin münasibətlərdə olan Yunanıstanın baş naziri Kiriakos Mitsotakis martın 13-də Ankaraya səfər etdi. Ankarada Türkiyə prezidenti Ərdoğanla keçirilən görüşdə geosiyasi, regional məsələlərlə yanaşı, Türkiyə-Yunanıstan münasibətlərinin yaxşılaşdırılması, gələcək əməkdaşlığın mümkün yolları müzakirǝ olunub. Ərdoğan-Mitsotakis görüşündə eneji sahəsində əməkdşalıq məsələlərin müzakirəsi istisna deyil.

Əgər biz Moskva-Kiyev münasbitələrinin gərginləşmə dinamikasına diqqət yetirsək görərik ki, o zaman Rusiyadan Ukrayna üzərindən Avropaya qaz nəqlinin gərginliyin yaranmasındakı müstəsna rolunu görə bilərik. Əvvəlcə Kiyev bu kartdan istifadə edib, Moskvaya təzyiq yolunu seçdi. Kiyev hesab etdi ki, bu yolla Moskvaya təzyiq edib, istədiyinə nail olacaq. Amma proseslər tam başqa məcrada - Kiyevin maraqlarına uyğun olmayan şəkildə inkişaf etdi. Növbəti mərhələdə Moskva qazın Ukrayna üzərində ötürülməsinə məhdudiyyət qoydu. Buna alternativ olaraq ən qısa zamanda “Türk axını” layihəsini reallaşdırdı. Rusiya Qara dənizin dibindən Türkiyə sahillərinədək yeni qaz kəməri çəkdi. Bunun ardınca bütün əngəlliklərə baxmayaraq “Şimal-2” qaz kəmərini Almaniya sahillərinədək çəkdi. Bununla da Moskva Ukraynadan yan keçməklə Avropaya qaz təminatı üçün infrastruktur reallaşdırdı. Rusiyanın yanlış siyasəti nəticəsində Ukraynaya hücum etməsəydi, bəlkə də, bu layihələrdən hansısa biri reallaşacaqdı. Lakin buna baxmayaarq Rusiya ən azından “Türk axını” ilə Türkiyəyə qaz nəqlini davam etdirəcək.

İran qazının da Avropaya ən etibarlı və qısa yolu Türkiyədir. Odur ki, bütün yollar Türkiyəyə aparır və bu da indiki mürəkkəb qlobal proseslər fonunda Ankarının beynəlxalq aləmdəki mövqeyini möhkəmlədib, gücləndirməklə yanaşı, ciddi aktor rolunu oynamağa imkan yaradır.

Elə bir neçə gün öncə Azərbaycanla İran arasında Şərqi Zəngəzurla Naxçıvan arasındakı nəqliyyat və kommunikasiya əlaqələrini nəzərdə tutulan Anlaşma Memorandumuna bu prizmadan da yanaşmaq olar. Qərb Tehrana qarşı sanksiyalarını yumşaldacağı təqdirdə həmin qazın bir həcmi Azərbaycan üzərində və yaxud da Cənub Qaz dəhlizi, TAP, TANAP vasitəsi ilə Avropa bazarına ötürülə bilər. Düzdür, İranla Türkiyə arasında qaz kəməri mövcuddur, amma bu kəmər vasitəsi ilə ildə 10 mlrd kubmetr qaz nəql olunur. Bu qaz daha çox Türkiyənin daxili tələbatı üçün istifadə olunur. Yeni infrastruktur isə mövcud deyil və bu, zaman tələb edən məsələdir. Ancaq Azərbaycanın mövcud qaz kəməri strukturlarından istifadə etməklə İran öz qazını ən qısa zamanda Avropa bazarına çıxara bilər.

Ərbildəki partlayışın görünməyən tərəfləri...

299871

Göründüyü kimi Tehran Rusiya-Ukrayna müharibəsindən maksimum faydalanıb həm sanksiyaların yumşaldılmasına və bununla Qərblə münasibətlərinin normallaşmasına çalışır, həm də tez bir zamanda Avropa qaz bazarına çıxış əldə etmək istəyir. Bu yolda hətta ona qarşı olan qüvvələrə qarşı savaş açır. Odur ki İranın Ərbilə hücumu təkcə İsrailə qarşı deyil, eyni zamanda, başda ABŞ olmaqla Qərbə təzyiq vasitəsidir. Tehran bununla göstərmək istəyir ki, bütün diqqətin Rusiya-Ukrayna müharibəsinə yönəldiyi bir zamanda Yaxın Şərqdə ikinci cəbhə açmaq mesajı kimi dəyərləndirmək olar. Bunu həm də Tehranın hələ də Yaxın Şərqdəki maraqlarından geri çəkilməyəcəyi mesajı hesab olunmalıdır. Yəni Tehranın bu hərəkəti Qərbə təzyiq yolu ilə ona qarşı sanksiyaların yumşaldılmasına və Avropa enerji bazarına çıxışını əldə etməyə xidmət edir.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, son dövrlərdə İranla Qətər arasında münasibətlərin istiləşməsi prosesi gedir. Və bir sıra xarici medianın yazdığına görə, Doha Tehranla Ağ Ev arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində vasitəçilik edir. Qətərin marağı isə İran, Türkiyə üzərindən qazını Avropa bazarındakı mövqeyini möhkəmlətmək və daha çox qaz tədarükünə nail olmaqdır. Qətər qazını təkcə LNG formasında deyil, qaz kəməri vasitəsi ilə ötürməyi planlayır.

Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi yaxın gələcəkdə Avrasiya coğrafiyasında yeni düzənin formalaşması istiqamətində hələ bir çox sürprizlər vəd edir.

Növbəti sürprizlərdən biri də barəsində uzun illərdir danışılan Transxəzər qaz kəməri layihəsi ola bilər. Bu layihənin reallaşması istiqamətində artıq münbit zəmin yaranmaqdadır. Azərbaycan artıq bu məsələni tədricən gündəmə gətirməkdədir

299874