Dalana dirənən Körfəz böhranı: İran bəhanədir, dünya yenidən bölüşdürülür

Üç aydan artıqdır ki, Yaxın Şərq alov içərisindədir. ABŞ-İsrail-İran qarşıdurması artıq adi regional böhran çərçivəsini çoxdan aşıb. Bu gün söhbət təkcə İranın nüvə proqramından, İsrailin təhlükəsizliyindən və ya Amerikanın hərbi mövcudluğundan getmir. Əslində Yaxın Şərqdə baş verənlər XXI əsrin yeni geosiyasi düzəninin necə formalaşacağını müəyyən edən qlobal qarşıdurmanın tərkib hissəsinə çevrilib.

Ən təhlükəli məqam isə odur ki, böhranın həllinə hər dəfə yaxınlaşanda proses yenidən sıfırlanır. Belə mki, danışıqlar nəticəsində  müəyyən nəticəyə gəlinir. Diplomatik kanallar işə düşür.Tərəflər kompromis siqnalları verir. Lakin tam həmin anda müəmmalı təxribatlar, yeni raket hücumları, yeni hərbi əməliyyatlar başlayır və bütün proses yenidən ilk nöqtəyə qayıdır.
Bu günlərdə İsrailin Livanda Hizbullaha qarşı həyata keçirdiyi əməliyyatlara cavab olaraq İranın İsrailə zərbələri, ardınca Hörmüz boğazı ətrafında yaşanan gərginlik, ABŞ hərbi qüvvələrinin hədəfə alınması və qarşılıqlı cavab əməliyyatları göstərir ki, region artıq yeni və daha təhlükəli mərhələyə daxil olub.
Bu hadisələr təsadüfi deyil.

Bu hadisələr onu göstərir ki, danışıqlar masasının ətrafında görünən tərəflərdən daha çox görünməyən oyunçular var. Məhz buna görə də Yaxın Şərqdə hər dəfə sülhə doğru atılan addımlar görünməz əllər tərəfindən sabotaj edilir.
Çünki müharibə bəziləri üçün faciədir.

Bəziləri üçün isə böyük qazanc mənbəyidir. Bu gün Körfəz böhranının əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada iştirak edən qüvvələrin sayı həddindən artıq çoxdur və onların maraqları bir-biri ilə kəskin şəkildə toqquşur.
Tehran vaxt qazanmağa çalışır

İran rəhbərliyi baş verən prosesləri diqqətlə izləyir və geosiyasi ziddiyyətlərdən maksimum yararlanmağa çalışır. Tehran anlayır ki, ABŞ, İsrail, Avropa, ərəb dünyası, Çin və Rusiya arasında mövcud olan fikir ayrılıqları onun əsas üstünlüyüdür. Ona görə də İran diplomatik prosesi mümkün qədər uzatmağa çalışır.
Tehranın əsas məqsədi nüvə proqramı, uzaqmənzilli raketlər və regional təsir imkanları ilə bağlı mövqelərini qorumaqdır.

İran rəhbərliyi hesab edir ki, zaman onların xeyrinə işləyə bilər. Bu səbəbdən də Tehran Hörmüz boğazından başlayaraq Qırmızı dəniz və Bab əl-Məndəb boğazına qədər uzanan strateji xətti özünün geosiyasi müdafiə xətti hesab edir. Hizbullah, husilər və digər proksi qüvvələr də bu strategiyanın tərkib hissəsidir. Lakin Tehranın sərt bəyanatlarının arxasında müəyyən zəiflik əlamətləri də görünür. Çünki İran artıq əvvəlki İran deyil. Yaxın Şərqədki əvvəlki mövqelərini və təsir imkanlarını itirib. İqtisadi təzyiqlər artır.
Daxili narazılıqlar genişlənir.

Tehran anlayır ki, ABŞ və İsraillə açıq müharibə onun üçün son dərəcə ağır nəticələr doğura bilər. Bu səbəbdən İranın bir çox bəyanatları həm də daxili auditoriyaya və regional müttəfiqlərə ünvanlanmış siyasi mesaj xarakteri daşıyır.

ABŞ və Avropa eyni cəbhədədir, amma eyni düşünmür
Formal olaraq ABŞ və Avropa İran məsələsində eyni mövqedə görünür. Lakin reallıq daha mürəkkəbdir. Vaşinqton regionda əsas qərarverici güc olmaq istəyir.
Avropa isə prosesdə böyük pay, maraqlaırnın təmin olunması və təsir imkanları tələb edir. Xüsusilə Fransa, Böyük Britaniya başda olmaqla bəzi Avropa ölkələri ABŞ-ın Yaxın Şərqdə təkbaşına hegemonluq etməsindən narahatdır. Bu fikir ayrılığı hər nə qədər açıq görünməsə də, proseslərə ciddi təsir göstərir. Avropanın tərəddüdlü davranışı Tehranın manevr imkanlarını artırır. Nəticədə İran Qərb daxilindəki fikir ayrılıqlarından öz xeyrinə istifadə etməyə çalışır.
Ərəb dünyası vahid deyil

Böhranın dərinləşməsinin əsas səbəblərindən biri də ərəb ölkələrinin vahid mövqeyə malik olmamasıdır.

Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər, Küveyt, Bəhreyn, Oman, Misir, İordaniya və İraq eyni təhlükəni hiss etsələr də, eyni strategiyanı bölüşmürlər. Bu parçalanma İranın üzərinə vahid təzyiq mexanizminin formalaşmasına imkan vermir. Nəticədə regionda qüvvələr balansı daha mürəkkəb xarakter alır.

Ankara balans siyasəti yürüdür
Türkiyə bu prosesdə ən maraqlı və ən çevik oyunçulardan biridir. Ankara nə İranla açıq qarşıdurma istəyir, nə də ABŞ və İsraillə münasibətlərin qırılmasında maraqlıdır.
Türkiyə yaxşı anlayır ki, uzunmüddətli müharibə regionun iqtisadiyyatına, enerji layihələrinə və nəqliyyat dəhlizlərinə ağır zərbə vuracaq. Bu səbəbdən Ankara hərbi eskalasiyadan daha çox diplomatik həll variantlarını dəstəkləyir. Türkiyənin əsas məqsədi müharibənin deyil, danışıqların mərkəzinə çevrilməkdir.

Moskva və Pekin səssiz oyunun qalibləri olmaq istəyirlər
Bu qarşıdurmadan ən çox faydalanmağa çalışan güclərdən biri Rusiyadır. Moskva ABŞ-ın Yaxın Şərqdə daha çox resurs və diqqət sərf etməsini öz maraqları baxımından faydalı hesab edir.

Digər əsas oyunçu isə Çindir. Pekin üçün İran sadəcə tərəfdaş deyil. İran Çinin enerji təhlükəsizliyi, "Bir Kəmər, Bir Yol" layihəsi və Avrasiya logistika marşrutları üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən Çin İranı öz geosiyasi "qırmızı xətti" hesab edir. Pekin açıq şəkildə münaqişəyə qarışmasa da, Tehranın tam məğlub olmasını da qəbul etmək istəmir.

Yeni Yalta Konfransının kölgəsi
Bu gün Yaxın Şərqdə baş verənlər istər-istəməz İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında keçirilən məşhur Yalta Konfransını xatırladır. O zaman Stalin, Ruzvelt və Çörçil bir masa arxasında oturaraq dünyanın gələcəyini müəyyən edirdilər. Almaniyanın taleyi. Avropanın xəritəsi. Yeni beynəlxalq sistem. Soyuq müharibənin konturları.Hamısı həmin masada müzakirə olunurdu.

Bu gün də oxşar proses gedir.
Fərq ondadır ki, indi əsas masanın iki baş oyunçusu ABŞ və Çindir.

Digər güclər isə həmin böyük qarşıdurmadan maksimum dividend əldə etməyə çalışırlar.
İran böhranı artıq təkcə İranın taleyi ilə bağlı deyil. Bu böhran gələcək dünya düzəninin necə olacağını müəyyən edən geosiyasi savaşın bir hissəsinə çevrilib. Məhz buna görə də münaqişənin tezliklə başa çatacağına inanmaq çətindir.

Çünki masada yalnız nüvə proqramı yoxdur. Masada enerji yolları var. Masada ticarət marşrutları var. Masada dolların gələcəyi var. Masada Avrasiyanın nəzarəti var. Masada yeni dünya düzəni var. Və belə görünür ki, tərəflər hələlik sülhə deyil, böyük geosiyasi bazarlığa hazırlaşırlar.

Ona görə də Körfəz böhranı hər keçən gün həllə deyil, daha böyük dalana doğru sürüklənir.
Bu dalanın sonunun harada bitəcəyini isə artıq nə Tehran, nə Vaşinqton, nə də Təl-Əviv təkbaşına müəyyən edə bilir.

Mürtəza Banyadlı