İrandan sonra Trampın hədəfi: İrəvan-Bakı və …
ABŞ ilə İran arasında əldə olunan anlaşma təkcə Yaxın Şərqdə gərginliyin azalması ilə məhdudlaşmır. Bu razılaşma eyni zamanda Vaşinqtonun xarici siyasətdə diqqətini və resurslarını yeni prioritet istiqamətlərə yönəltməsi üçün əlverişli şərait yaradır. Həmin istiqamətlərin başında isə Ukrayna, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya dayanır.
Bu siyasətin əsas hədəflərindən biri isə Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin olunması və regionun yeni nəqliyyat-logistika xəritəsinin formalaşdırılmasıdır.
Bu baxımdan ABŞ-ın qarşıdakı dövrdə Azərbaycan və Ermənistan arasında yekun sülh sazişinin imzalanmasına daha çox diqqət ayıracağı gözlənilir. Vaşinqton yaxşı anlayır ki, Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik olmadan nə Orta Dəhlizin tam potensialını reallaşdırmaq, nə də Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri yeni səviyyəyə qaldırmaq mümkündür.
Məhz buna görə də Ağ Ev Bakı ilə İrəvan arasında danışıqlar prosesinin sürətləndirilməsi, mövcud fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılması və yekun sülh müqaviləsinin imzalanması istiqamətində diplomatik fəaliyyətini artıracaq. Vaşinqton üçün bu, sadəcə iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşması deyil, bütövlükdə Avrasiya geosiyasətinin yenidən qurulmasının vacib elementidir.
Bu prosesdə xüsusi yer tutan məsələlərdən biri də Zəngəzur dəhlizi layihəsidir. ABŞ uzun müddətdir ki, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən alternativ nəqliyyat marşrutlarının inkişafında maraqlıdır. Zəngəzur xətti isə bu strategiyanın mühüm həlqələrindən biri hesab olunur. Zəngəzur dəhlizinin açılması Türkiyə, Azərbaycan, Mərkəzi Asiya və Avropa arasında iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirməklə yanaşı, regionun geosiyasi əhəmiyyətini də artıracaq.
Vaşinqtonun son dövrlərdə gündəmə gətirdiyi “Tramp marşrutu” adlandırılan yeni logistika və ticarət konsepsiyasının da əsas məqsədlərindən biri məhz Mərkəzi Asiyaya çıxışı genişləndirmək, Çin və Rusiyadan asılı olmayan alternativ əlaqə xətlərini gücləndirməkdir. Bu baxımdan Cənubi Qafqaz artıq təkcə regional təhlükəsizlik məsələsi deyil, ABŞ-ın Avrasiya strategiyasının vacib komponentinə çevrilir.
Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı Vaşinqtonun geoiqtisadi prioritetləri sırasında ön plana çıxacaq. Son illər qlobal ticarət marşrutlarında yaşanan böhranlar göstərdi ki, ənənəvi yolların alternativləşdirilməsi strateji zərurətə çevrilib. ABŞ və onun müttəfiqləri Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin artırılması, yükdaşıma imkanlarının genişləndirilməsi, yeni infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və marşrutun şaxələndirilməsi istiqamətində fəaliyyətlərini gücləndirəcəklər.
Bu prosesdə Avropa İttifaqı da mühüm rol oynayacaq. Çünki Zəngəzur dəhlizinin açılamsı Aİ-nin “Qlobal Qapı” (Global Gateway) strateji layihəsinin icrası baxmdan Brüssel üçün də Cənubi Qafqaz enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat əlaqələri və Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlıq baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Aİ artıq uzun müddətdir ki, regionda iqtisadi və siyasi iştirakını artırmağa çalışır. İran və Rusiya məsələsinin müəyyən qədər arxa plana keçməsi ilə Brüsselin də diqqətinin yenidən Cənubi Qafqaza yönəlməsi gözlənilir.
Əslində formalaşan yeni geosiyasi reallıq ABŞ və Avropa İttifaqının maraqlarının bir çox istiqamətlərdə üst-üstə düşdüyünü göstərir. Hər iki tərəf regionda sabitliyin təmin olunmasında, kommunikasiyaların açılmasında, Orta Dəhlizin inkişafında və Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin genişləndirilməsində maraqlıdır.
Tehran da Moskva kimi ABŞ və Avropa İttifaqının Cənubi Qafqazda təsir imkanlarının genişlənməsində maraqlı olmayıb və buna müxtəlif formalarda müqavimət göstərib. Xüsusilə Zəngəzur dəhlizi məsələsində İran dəfələrlə sərt mövqe nümayiş etdirərək layihəni özünün “qırmızı xətti” adlandırıb. Bunun əsas səbəbi regionda geosiyasi balansın dəyişməsi, eləcə də İranın tranzit və siyasi təsir imkanlarının zəifləyə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlarıdır.
Lakin son geosiyasi hadisələr, xüsusilə ABŞ-İran anlaşması və Yaxın Şərqdə yaranmış yeni reallıqlar Tehranın imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırıb. Bu gün İran əvvəlki kimi regionda proseslərə sərt şəkildə təsir etmək gücündə deyil. Tehran daha çox özünün təhlükəsizlik, iqtisadi və siyasi problemlərinin həlli ilə məşğuldur. Belə bir şəraitdə İran Bakı və Ankaranın regional siyasətini nəzərə almağa məcburdur.
Digər mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, Zəngəzur dəhlizi və paralel olaraq inkişaf etdirilən Araz dəhlizi müəyyən mənada İranın maraqlarına da cavab verir. Hazırda Zəngilanda Araz çayı üzərində Ağbənd körpüsünün tikintisi davam edir və Naxçıvan istiqamətində əlavə nəqliyyat bağlantılarının yaradılması planlaşdırılır. Bu layihələr vasitəsilə yüklərin Şərq-Qərb və Qərb-Şərq istiqamətində hərəkəti üçün yeni imkanlar yaranır.
Eyni zamanda bu marşrutlar İranın Ermənistan dəmir yolu şəbəkəsinə daha rahat inteqrasiyasına, Türkiyə bazarına çıxışına, Gürcüstan və Qara dəniz limanlarına bağlantısına, eləcə də Avropa və şimal istiqamətində yükdaşımaların genişlənməsinə əlavə imkanlar yarada bilər. Bu baxımdan Tehran üçün məsələ artıq təkcə geosiyasi rəqabət deyil, həm də iqtisadi dividentlər və tranzit üstünlükləridir.
Nəticə etibarilə, İran əvvəlki kimi Zəngəzur dəhlizinə sərt müqavimət göstərmək imkanında deyil. Əksinə, regionda formalaşan yeni nəqliyyat və logistika şəbəkələri Tehrana da müəyyən iqtisadi üstünlüklər vəd edir. Məhz buna görə də yaxın perspektivdə İranın daha praqmatik və realist mövqe tutacağı ehtimalı artır. Etiraz etsə belə, buna yetərincə gücü yetməyəcək. Çünki Tehranın digər əsas müttəfiq hesab etdiyi Pekin də Orta Dəhlizin inkişafında. Zəngəzur Dəhlizinin reallaşamsında maraqlıdır. Ona görə də Tehranın etirazı nəticəyə təsir gücündə deyil. Burada əsas Moskvadır. Moskvanın Ermənistan təsir imkanları Tehrandan daha çoxdur. Ermənistanda rus hərbi bazası yerləşir, sərhədlərini rus hərbçiləri qoruyur, ölkənin strateji sahələri hesab edilən dəmiryolu, energetika, təhlükəsizliyin və iqtisadiyyatın müəyyən sahələri birbaşa Moskvanın tabeçiliyndədir. Belə bir vəziyyətdə İrəvan kollektiv Qərbin dəstəyi ilə Moskvanın maraqlarına qarşı çıxır və Rusiyanın bölgədən sıxşdırılması istiqamətində davamlı addımlar atır və atmaqdadır. Təbii ki, proseslər elə də asan olmayacaq, amma geriyə yol da yoxdur.
Bu isə o deməkdir ki, yaxın illərdə Cənubi Qafqaz qlobal geosiyasi rəqabətin deyil, qlobal geoiqtisadi əməkdaşlığın əsas mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər. Azərbaycanın yerləşdiyi strateji mövqe, nəqliyyat-logistika imkanları və artan beynəlxalq nüfuzu isə bu prosesdə ölkənin rolunu daha da gücləndirir.
Mürtəza Bünyadlı
