Ukraynanın yeni silahı: Rusiyanı ağır günlər gözləyir
Müharibənin yeni cəbhəsi: enerji infrastrukturu
2022-ci ildə müharibənin ilk mərhələlərində əsas diqqət canlı qüvvə və hərbi texnikaya yönəlmişdisə, 2024-2026-cı illərdə Ukrayna strategiyasını dəyişərək Rusiyanın iqtisadi dayaqlarını vurmağa başladı. Neft emalı zavodlarına edilən hücumlar Moskvanın həm büdcə gəlirlərinə, həm də daxili yanacaq təminatına ciddi təsir göstərib.
Rusiya dünyanın ən böyük neft ixracatçılarından biri olsa da, emal güclərinin zədələnməsi nəticəsində bu gün hasil etdiyi neft daxili bazar üçün benzin və dizel təminatını ödəmək gücündə deyil. Nəticədə ölkənin müxtəlif regionlarında yanacaq qıtlığı yaranıb, qiymətlər artıb, hökumət isə ixrac məhdudiyyətləri tətbiq etməyə məcbur qalıb.
Ən diqqətçəkən məqam odur ki, artıq problem müstəqil ekspertlərin deyil, Kreml rəsmilərinin dilindən səslənir. İqor Seçinin Rusiya Prezidenti Vladimir Putinə müraciəti göstərir ki, məsələ adi bazar dalğalanması deyil, milli təhlükəsizlik səviyyəsində qiymətləndirilən böhrandır.
V.Putin isə öz növbəsində Baş nazirin müavini Aleksandr Novaka “Rosneft” rəhbərinin təşəbbüslərini nəzərdən keçirməyi və hesabat hazırlamağı tapşırıb.
Vaxt həqiqətən Moskvanın əleyhinə işləyirmi?
ABŞ-nin BMT-dəki nümayəndəsinin müavini Dan Negrea “zaman Moskvanın tərəfində deyil" deyərkən təkcə cəbhədəki itkiləri nəzərdə tutmurdu. ABŞ dövlət katibinin xarici yardım, humanitar məsələlər və dini azlıqlar üzrə müşaviri Ceremi Levin isə deyib ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsində vəziyyət artıq tərsinə çevrilib və hazırda Kiyev müharibənin yeni mərhələsini möhkəmləndirmək və nəticədə qalib gəlmək üçün çox iş görür.
“Hazırda biz elə bir vəziyyətdəyik ki, Ukrayna müharibədə qalib gəlir”, - o vurğulayıb.
Ukrayna Prezidenti Volodmir Zelenski bildirib ki, Kiyev Moskvanı danışıqlar masasına oturtmaq üçün enerji infrastrukturuna hücumları gücləndirdiyi bir vaxtda Rusiyanın müharibə aparmaq üçün istifadə etdiyi hədəflərə qarşı qabaqlayıcı zərbələr endirəcək.
Rusiyanın əsas problemləri aşağıdakılardır:
hər ay on minlərlə hərbçinin itirilməsi;
müdafiə xərclərinin rekord həddə çatması;
mülki iqtisadiyyatın hərbiləşməsi;
işçi qüvvəsi çatışmazlığı;
inflyasiya və qiymət artımları; yanacaq və logistika problemləri.
Müharibə uzandıqca Rusiya iqtisadiyyatı “səfərbərlik iqtisadiyyatı” modelinə daha çox bağlanır. Bu model qısa müddətdə işləyə bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə istehsalın azalmasına, investisiyaların qaçmasına və əhalinin rifahının zəifləməsinə səbəb olur.
Yanacaq böhranı cəbhəyə necə təsir edə bilər?
Müharibədə yanacaq qan dövranı kimidir. Qırıcı təyyyarələr, tanklar, zirehli texnika, hərbi yük maşınları, artilleriya sistemləri və logistika xətləri fasiləsiz yanacaq tələb edir. Rusiyanın hərbi ehtiyatları böyük olsa da, daxili bazarda yanacaq qıtlığının yaranması və ixrac məhdudiyyətlərinin tətbiqi göstərir ki, sistem təzyiq altındadır. Bu, bir neçə istiqamətdə özünü göstərə bilər:
Birincisi, hərbi logistikanın maya dəyəri artır. İkincisi, mülki sektorla hərbi sektor arasında resurs rəqabəti güclənir. Üçüncüsü, regionlarda sosial narazılıq baş qaldırır, çünki əhali gündəlik problemlərin yükünü hiss edir. Dördüncüsü, hökumət əlavə subsidiyalar ayırmağa məcbur olur ki, bu da büdcəyə təzyiq yaradır.
Hələlik bu amillər Rusiyanın cəbhədə dərhal çökməsinə səbəb olacaq səviyyədə görünmür. Lakin uzunmüddətli müharibədə məhz belə yığılan problemlər strateji üstünlüyü müəyyən edir.
Sosial-iqtisadi nəticələr
Rusiyada son illər nominal maaşların artmasına baxmayaraq, inflyasiya və qiymət bahalaşması əhalinin real gəlirlərini azaldır.
Yanacaq qiymətlərinin yüksəlməsi: ərzaq məhsullarının daşınma xərclərini artırır; kənd təsərrüfatı sektoruna əlavə yük yaradır; regionlararası ticarəti bahalaşdırır; nəqliyyat xidmətlərinin qiymətini yüksəldir. Nəticədə adi vətəndaşın gündəlik xərcləri artır.
Kremlin əsas üstünlüklərindən biri indiyə qədər əhalinin böyük hissəsinin müharibənin iqtisadi nəticələrini məhdud hiss etməsi idi. Lakin yanacaq böhranı kimi problemlər artıq insanların gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərir.
Bu, Ukraynanın revanşına səbəb ola bilərmi?
Bu suala birmənalı “bəli” cavabı vermək çətindir. Çünki müharibələrin taleyi yalnız iqtisadi göstəricilərlə müəyyən edilmir. Cəbhədə canlı qüvvə, silah təminatı, texnologiya, hava üstünlüyü və siyasi iradə də həlledici rol oynayır. Lakin bir həqiqət var: Ukraynanın neft emalı zavodlarına qarşı kampaniyası Rusiyanın zəif nöqtəsini üzə çıxarıb. Əgər bu hücumlar davam edərsə və yanacaq çatışmazlığı dərinləşərsə, Kremlin hərbi əməliyyatları əvvəlki intensivlikdə davam etdirməsi daha çətin olacaq.
Bu isə Kiyevə yeni əks-hücum imkanları, müəyyən istiqamətlərdə taktiki üstünlük, Rusiyanın hücum potensialının zəifləməsi kimi fürsətlər yarada bilər.
Bu gün Ukrayna-Rusiya müharibəsində əsas mübarizə yalnız Donetsk, Luqansk və ya Zaporojye cəbhələrində getmir. Döyüşlər artıq zavodlarda, neft emalı müəssisələrində, logistika xətlərində və iqtisadi sistemlərin dayanıqlığı uğrunda aparılır.
Əgər əvvəllər Moskva enerji resurslarını geosiyasi silah kimi istifadə edirdisə, indi həmin enerji sektoru Ukraynanın hədəfinə çevrilib. Kremlin ən böyük üstünlüklərindən biri olan neft-qaz kompleksi getdikcə onun ən həssas nöqtəsinə çevrilir.
Məhz buna görə də ABŞ diplomatının səsləndirdiyi “vaxt Moskvanın tərəfində deyil” fikri təkcə siyasi bəyanat yox, həm də Rusiyanın qarşılaşdığı iqtisadi və hərbi reallıqların ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Müharibə uzandıqca tankların sayı deyil, iqtisadiyyatların dözümlülüyü qalibi müəyyənləşdirən əsas amillərdən birinə çevrilir.
Mürtəza Bünyadlı
