Xərçəng diaqnozunda rekord artım, ölüm göstəricilərində tarixi azalma: Qorxu ümidə çevrilir?

Ölkə.Az "Qaynarinfo"ya istinadən xəbər verir ki, alimlər hesab edirlər ki, diaqnozların artmasının bir neçə əsas səbəbi var. Bunlara xəstəliyin real yayılmasının artması, daha həssas müayinə və skrininq üsullarının tətbiqi, həmçinin bəzi xəstəliklərin sonradan xərçəng kateqoriyasına daxil edilməsi daxildir.

Xərçəng necə yaranır?

Xərçəng hüceyrələrin nəzarətsiz şəkildə çoxalması nəticəsində yaranır. Bunun əsas səbəbi hüceyrələrin genetik materialı olan DNT-də baş verən dəyişikliklərdir.

Bu dəyişikliklər hüceyrə bölünməsi zamanı təsadüfi şəkildə meydana çıxa, ultrabənövşəyi (UV) şüalanmanın, siqaret tüstüsündəki kimyəvi maddələrin və digər kanserogen amillərin təsiri nəticəsində yarana bilər.

Normal şəraitdə orqanizm zədələnmiş və ya anormal davranan hüceyrələri aşkarlayaraq onların böyüməsini dayandırır və ya məhv edir. Lakin genetik mutasiyalar bu müdafiə mexanizmini poza bilər. Nəticədə hüceyrələr orqanizmin "dayan" siqnalına cavab vermədən çoxalmağa davam edir.

Mütəxəssislərin qiymətləndirməsinə görə, xərçəng hallarının təxminən 10 faizi "BRCA1” və "BRCA2” kimi irsi gen mutasiyaları ilə əlaqəlidir. Bundan əlavə, insan papilloma virusu (HPV), "Epstein-Barr” virusu, hepatit B və C virusları, eləcə də *Helicobacter pylori* bakteriyası kimi infeksiyalar da xərçəng riskini artıra bilər.

Risk faktorları arasında siqaret çəkmək, alkoqol qəbulu, günəş və solyariumdan gələn ultrabənövşəyi şüalanma, bəzi sənaye kimyəvi maddələri, ionlaşdırıcı radiasiya, eləcə də bəzi hallarda əvvəlki kimyaterapiya və ya radioterapiyanın uzunmüddətli təsirləri də yer alır.

Niyə xərçəng diaqnozları artır?

Mütəxəssislər bildirirlər ki, insanların daha uzun ömür sürməsi əsas səbəblərdən biridir. Yaş artdıqca hüceyrələrin daha çox bölünməsi baş verir və DNT-də mutasiyaların yaranma ehtimalı yüksəlir. Buna görə də xərçəng halları əsasən yaşlı insanlarda müşahidə olunur.

Bundan başqa, tibbdə istifadə olunan görüntüləmə texnologiyaları və laboratoriya analizləri əvvəlkindən xeyli həssasdır. Müasir müayinələr xəstəlik heç bir əlamət verməzdən əvvəl belə onu aşkar etməyə imkan yaradır. Skrininq proqramları əvvəllər aşkarlanması mümkün olmayan, yavaş inkişaf edən bəzi şişləri də müəyyən edir.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, bəzi xərçəng növlərində, o cümlədən 50 yaşdan aşağı şəxslərdə yoğun bağırsaq xərçənginin artması narahatlıq doğursa da, digər yaş qruplarında bəzi xərçəng növlərinin yayılması azalır.

Müalicə üsulları sürətlə inkişaf edir

Son onilliklərdə xərçəng müalicəsində ciddi irəliləyiş əldə olunub. ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun məlumatına görə, hazırda ölkədə 18 milyondan çox xərçəngdən sağalmış insan yaşayır və bu rəqəmin 2040-cı ilə qədər 26 milyona çatacağı gözlənilir.

Statistikaya əsasən, xərçəng diaqnozu qoyulan insanların təxminən 70 faizi beş il və ya daha uzun müddət yaşayır, onların yarıya yaxını isə on ildən artıq ömür sürür.

Ənənəvi kimyaterapiya sürətlə bölünən hüceyrələri hədəf alsa da, sağlam hüceyrələrə də təsir göstərə bilir. Son 20–30 ildə isə şiş hüceyrələrindəki konkret genetik mutasiyaları hədəf alan preparatlar hazırlanıb. Bunlara süd vəzi xərçəngində "HER2”, ağciyər xərçəngində "ALK”, leykozda "FLT3” və mədəaltı vəzi xərçəngində "KRAS” mutasiyasını hədəf alan preparatlar daxildir.

Son 10–15 ildə isə immunoterapiya xərçəng müalicəsində mühüm dönüş nöqtəsinə çevrilib. Bu üsul ya xərçəng hüceyrələrinin səthindəki zülalları hədəfə alır, ya da xəstənin öz immun sistemini şiş hüceyrələrini tanıyıb məhv etməyə yönəldir.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, xərçəng diaqnozlarının artmasına baxmayaraq, erkən aşkarlama və müasir müalicə üsulları sayəsində bu xəstəlik getdikcə daha çox hallarda ölüm hökmü deyil, uzunmüddətli idarə oluna bilən xroniki xəstəlik kimi qiymətləndirilir.