Mars və Ay planları üçün kritik sual: Kosmosda uşaq sahibi olmaq mümkündür?

İnsanlığın Ay və Marsda daimi məskunlaşma planları sürətlənərkən alimlər Yer kürəsindən kənarda həyatın ən fundamental məsələlərindən birinə cavab axtarır: insanlar kosmosda çoxala bilərmi?

Ölkə.az xəbər verir ki, ABŞ Aeronavtika və Kosmos Agentliyi NASA may ayında Ayda nüvə və günəş enerjisi ilə işləyəcək daimi baza qurulmasını nəzərdə tutan 20 milyard dollarlıq proqramın detallarını açıqlayıb. Planlara görə, 2032-ci ilə qədər Ayda yarı-daimi yaşayış zonalarında insanların yaşaması mümkün olmalıdır.

Eyni zamanda tarixdə ilk insanlı Mars missiyalarının həyata keçirilməsi də gündəmdədir. Təxminən 7–10 ay davam edəcək bu səfərlər yalnız kəşf məqsədi daşımır, həm də uzunmüddətli məskunlaşma perspektivini gündəmə gətirir. Lakin bunun üçün ən kritik suallardan biri insan çoxalmasının mümkün olub-olmamasıdır.

Alimlərə görə əsas çətinliklərdən biri radiasiyadır. Yer kürəsi güclü maqnit sahəsi və qalın atmosferi ilə kosmik radiasiyadan qorunur. Ay və Marsda isə bu təbii müdafiə demək olar ki, yoxdur.

Digər problem isə aşağı cazibə qüvvəsidir. Mikroqravitasiya insan orqanizminə, xüsusilə də reproduktiv sistemə ciddi təsir göstərə bilər. Uzunmüddətli kosmik uçuşların təsirləri isə hələ tam öyrənilməyib.

Avstraliyanın Adelaide Universitetindən tədqiqatçı Dr. Nikole Makferson kosmosda mikroqravitasiyanın sperma hüceyrələrinə təsirini araşdırıb. Laboratoriya şəraitində aparılan təcrübələrdə bəzi sperm hüceyrələrinin istiqamətini itirdiyi və normal şəraitlə müqayisədə döllənmə qabiliyyətinin təxminən 50 faiz azaldığı müşahidə edilib. Tədqiqatçılara görə, bu nəticələr cazibə qüvvəsinin normal reproduktiv prosesdə rol oynadığını göstərir.

Kosmosdakı ikinci böyük təhlükə kosmik radiasiyadır. Qalaktik kosmik radiasiya (GCR) supernova kimi partlayan ulduzlardan yaranır və yüksək enerjili hissəciklərdən ibarətdir.

Türkiyə Sağlamlıq Elmləri Universitetindən kosmos təbabəti mütəxəssisi Dr. Abdurrahman Enginə görə, bu radiasiya insan orqanizminə ciddi zərər verə bilər. O bildirir ki, Mars missiyalarında bu təsir hamiləlik üçün təhlükəsiz sayılan hədləri aşır və bu da dölün inkişafında ciddi risklər yaradır. Mümkün nəticələr arasında düşük, inkişaf qüsurları, nevroloji pozuntular və xərçəng riskinin artması göstərilir.

NASA-nın tədqiqatçısı Dr. Fati Karuaiya mikroqravitasiyanın hüceyrələrin bölünməsi və təşkilatlanmasına təsir etdiyini bildirir. Bu proseslər döllənmə və erkən embrion inkişafı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Eyni zamanda kosmik uçuşların hormon balansını və yuxu rejimini pozduğu, bunun da reproduktiv sağlamlığa əlavə mənfi təsir göstərdiyi qeyd olunur.

Təcrübələrdə mikroqravitasiyanın embrion inkişafının ilk mərhələlərini zəiflətdiyi müşahidə olunub. Bu isə kosmosda hamiləliyin davamlılığı ilə bağlı ciddi suallar yaradır.

Mütəxəssislərə görə, implantasiya, plasenta inkişafı və orqan formalaşması kimi mərhələlər kosmos mühitində demək olar ki, öyrənilməmiş sahədir.

Alimlər hesab edir ki, bu tədqiqatlar yalnız kosmosda çoxalma imkanlarını yoxlamaq üçün deyil, həm də insan biologiyasını daha dərindən anlamaq üçün vacibdir. Hətta bəzi nəticələr süni mayalanma texnologiyalarının təkmilləşdirilməsinə də töhfə verə bilər.

Uppsala Universitetindən Jan-Bernd Stukenborq isə bu araşdırmaların vacibliyini vurğulayaraq bildirir ki, kosmosda reproduktiv risklər yalnız gələcək missiyalar üçün deyil, hazırda uçuş edən astronavtların sağlamlığı üçün də əhəmiyyətlidir.

Alimlər yekdil olaraq bildirirlər ki, kosmosda insan reproduksiyası hələ çox erkən mərhələdə öyrənilən sahədir və ciddi texnoloji və bioloji maneələr mövcuddur. Bu səbəbdən Ay və Marsda davamlı insan həyatının qurulması üçün əlavə genişmiqyaslı tədqiqatlara ehtiyac var.((qaynarinfo)