Atəşkəs aldadıcıdır: Tramp İranın strateji silahlarını əlindən almağa başlayır

Əgər müharibənin ilk mərhələsində əsas diqqət İranın nüvə və raket proqramlarına yönəlmişdisə, indi Vaşinqton üçün daha böyük təhlükənin Tehranın malik olduğu strateji geoiqtisadi rıçaqlar olduğu aydın görünür.

Məhz buna görə Tramp administrasiyasının əsas hədəfi artıq təkcə İranın hərbi potensialı deyil. Vaşinqton Tehranın qlobal enerji bazarına və dünya logistikasına strateji təsir imkanlarını əlindən almağa çalışır.

İranın ən güclü silahı raketlər deyil
İran son aylarda göstərdi ki, onun əsas üstünlüyü yalnız raket arsenalı və nüvə proqramı deyil. Əsl strateji silah Hörmüz boğazıdır. Digər strateji rıçaq isə Qırmızı dənizin girişində yerləşən Bab əl-Məndəb boğazına təsir etmək imkanları və regiondakı proksi qüvvələridir.
Tehran sübut etdi ki, bu iki dəniz keçidi vasitəsilə təkcə ABŞ və onun müttəfiqlərinə deyil, bütövlükdə dünya iqtisadiyyatına təsir göstərə bilər. Bu isə artıq regional təhlükə deyil. Bu, qlobal enerji təhlükəsizliyi və logistika, dəhliz problemidir. Məhz buna görə Vaşinqtonun strateji planı dəyişir.

Trampın ilk əsas məqsədlərindən biri məqsədi Hörmüzün geosiyasi çəkisini azaltmaqdır. Vaşinqton anlayır ki, İran Hörmüz boğazını geosiyasi təzyiq vasitəsi kimi saxladığı müddətdə ABŞ hər dəfə eyni problemlə üzləşəcək. Bu səbəbdən Tramp administrasiyasının əsas məqsədlərindən biri Hörmüzdən yan keçən alternativ enerji və logistika marşrutlarını sürətlə inkişaf etdirməkdir.

Bu strategiya təkcə hərbi əməliyyatlarla məhdudlaşmır.
Buraya yeni enerji dəhlizlərinin yaradılması, alternativ neft ixrac marşrutlarının genişləndirilməsi, Qırmızı dənizdən asılılığın azaldılması və İranın proksi şəbəkəsinin zəiflədilməsi daxildir. Başqa sözlə, Vaşinqton artıq İranın silahlarını deyil, İranın geosiyasi üstünlüklərini sıradan çıxarmağa çalışır.

Yeni geosiyasi reallıq artıq formalaşıb
Bu münaqişənin necə başa çatmasından asılı olmayaraq, bir həqiqət dəyişməyəcək. Nə Hörmüz boğazında, nə də Qırmızı dənizdə vəziyyət artıq əvvəlki kimi olmayacaq. Dünya açıq şəkildə gördü ki, beynəlxalq enerji bazarı cəmi bir neçə boğazdan asılı vəziyyətdədir. Bu isə böyük dövlətləri alternativ marşrutlar yaratmağa məcbur edəcək. Bu səbəbdən də qarşıdakı illərdə enerji şirkətləri, logistika operatorları və böyük dövlətlər tədricən Hörmüz və Bab əl-Məndəbdən asılılığı azaltmağa çalışacaqlar. Bu proses təbii olaraq yeni geoiqtisadi xəritənin formalaşmasına gətirib çıxaracaq.

Atəşkəs müharibənin sonu deyil
Donald Trampın son bəyanatı da bunu təsdiqləyir. ABŞ Prezidenti açıq şəkildə bildirib ki, diplomatiya üçün vaxt məhduddur və danışıqlar nəticə verməzsə, hərbi əməliyyatlar yenidən başlayacaq. Bu isə göstərir ki, hazırkı atəşkəs sadəcə əməliyyat fasiləsidir. Hər iki tərəf növbəti mərhələyə hazırlaşır.
Növbəti mərhələdə ABŞ İranın strateji üstünlüklərini zəiflətməyə çalışacaq. İran isə Hörmüz, Bab əl-Məndəb və proksi qüvvələr vasitəsilə çəkindiricilik imkanlarını qorumağa cəhd göstərəcək.

Ancaq artıq bir məsələ dəqiq görünür: Bu müharibənin necə nəticələnməsindən asılı olmayaraq, nə Hörmüz boğazı, nə də Qırmızı dəniz əvvəlki geosiyasi statusuna qayıtmayacaq. Yeni reallıq formalaşıb və qlobal enerji təhlükəsizliyinin gələcəyi məhz bu yeni reallıq üzərində qurulacaq.

Mürtəza Bünyadlı