Nizami Gəncəvinin məşhur portreti necə yaranıb? – Maraqlı tarixi faktlar

Bu gün dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi haqqında danışarkən ilk yada düşən obrazlardan biri onun məşhur portretidir. Lakin çoxlarının bilmədiyi maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, bu gün dərsliklərdə, kitablarda və müxtəlif nəşrlərdə istifadə olunan həmin portret XX əsrdə yaradılıb və uzun araşdırmaların nəticəsi kimi ərsəyə gəlib.

Ölkə.az xəbər verir ki, 1939-cu ildə Azərbaycan SSR rəhbərliyi tərəfindən Nizami Gəncəvinin 800 illik yubileyinin keçirilməsi barədə qərar qəbul edilir. Lakin yubiley hazırlıqları zamanı ciddi bir problemlə üzləşirlər: böyük şairin dövrümüzə gəlib çatan heç bir təsviri və ya portreti mövcud deyildi.
Bu səbəbdən şairin obrazının yaradılması üçün xüsusi müsabiqə elan olunur. Rəssamlar müxtəlif variantlarda portretlər hazırlasalar da, təqdim edilən işlərdən heç biri tam şəkildə qəbul edilmir. Məsələyə dövrün tanınmış ziyalıları və nizamişünasları cəlb olunur.
Mənbələrə görə, məşhur şərqşünas Yevgeni Bertels, filosof Heydər Hüseynov və ədəbiyyatşünas Həmid Araslı Nizaminin üz cizgiləri və xarici görünüşü barədə elmi əsaslandırılmış təxmini təsvir hazırlayırlar.

Məhz bundan sonra dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli maraqlı təkliflə çıxış edir. O, təsvir edilən xüsusiyyətlərə uyğun gələn bir şəxsi – Ağcabədidən olan axundun tanıdığını bildirir. Həmin şəxsə XII əsr dövrünə uyğun geyimlər geyindirildikdən və müvafiq qrim tətbiq edildikdən sonra rəssam Qəzənfər Xalıqov onun əsasında Nizami Gəncəvinin portretini yaradır.

Araşdırmalarda həmin şəxsin dövrünün maarifçi ziyalılarından olan Axund Mehdi Sarıcalı olduğu qeyd edilir. O, həmçinin Cəlil Məmmədquluzadə ilə Həmidə xanım Cavanşir arasında nikah mərasimini həyata keçirən şəxs kimi də tarixdə iz qoyub.

Nizaminin portretinin yaranması ilə bağlı başqa bir maraqlı rəvayət də mövcuddur. Bəzi mənbələrdə bildirilir ki, Qəzənfər Xalıqov şairi yuxuda gördükdən sonra onun simasını həmin təəssüratlar əsasında kətana köçürüb. Hər iki versiya illərdir maraqla danışılan tarixi faktlar sırasında yer alır.

Nəticədə Qəzənfər Xalıqovun hazırladığı əsər müsabiqənin qalibi seçilir və Nizami Gəncəvinin bu gün hamıya tanış olan məşhur portreti kimi qəbul edilir.

Hazırda həmin portretin iki nüsxəsi qorunub saxlanılır. Onlardan biri Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyat Muzeyində, digəri isə Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində nümayiş etdirilir.

Qeyd edək ki, Azərbaycan təsviri sənətinin görkəmli nümayəndələrindən olan Qəzənfər Xalıqov 1981-ci il martın 1-də vəfat edib. Bununla belə, onun yaratdığı Nizami obrazı artıq onilliklərdir ki, milyonlarla insanın yaddaşında dahi şairin siması kimi yaşayır.(musavat)