“Əsli və Kərəm”in 500 illik sirri: “O qəhrəmanlar göydən düşməyib”
“Əsli və Kərəm” dastanı haqqında çox araşdırmalar aparılıb. Bəzi mənbələrdə iddia olunur ki, dastandakı Qara Keşiş əslində erməni olub. Lakin bu iddialar tamamilə əssasızdır. Qara Keşiş “ərmən”lərdən olub. Onlar da qıpçaq türkləridir. Əslinə qalanda kökləri alban mənşəlidir. Araşdırmalar zamanı meydana çıxıb ki, əslində onlar “alpanlar”dır”.
Ölkə.az xəbər verir ki, bunu “Yeni Sabah”a AMEA-nın Folklor İnstitutunun “Mərasim folkloru” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi Atəş Əhmədli deyib.
Qeyd edək ki, Təbriz Bələdiyyəsi Əsli və Kərəmin məqbərəsini bərpa etmək qərarına gəlib. Adları əfsanəyə çevrilmiş və folklor nümunəsinin adında həkk olunmuş bu iki aşiqə aid edilən qəbirlər Təbrizin Qaraməlik rayonunda (Axmaqaya məhəlləsi) Pir Həsən məzarlığının yanında yerləşir. Pir Həsən (yaxud “Qız-Oğlan”) məzarlığı uzun müddətdir yerli əhali üçün müqəddəs sayılır və ziyarət yeri kimi tanınır. pizza
Məzarların mövcudluğu ortaya bir sualı çıxarır: Əsli və Kərəm real, tarixi şəxslər olub?
Atəş Əhəmdlinin sözlərinə görə, əslində Əsli xristian olduğuna görə əsərdə iki tərəf arasında qarşıdurma baş verir:
“Bizim xalqın əvvəlki inancı xristianlıq olub. Onların eşqinin baş tutmaması, sonlarının fəlakətlə bitməsi dini qarşıdurmadan irəli gələn məsələdir.
Həmin mövzu Hüseyn Cavidin “Şeyx Sənan”ında da var. Dramda dastandakı ənənənin motivləri hiss olunur. Əsərdə müsəlman olan Şeyx Sənan xristian gürcü qızı Xumara aşiq olur. O, Xumara görə dinindən, əqidəsindən, məqsədindən, hətta yoldaşlarından da üz döndərir.
“Kitabi Dədə Qorqud” dastanında da Şöklü Məlik, Qara Məlik, Qıpçaq Məlik kimi obrazlar var. Razıyam, məlikliklər ermənilərdə də var. Lakin onlar sonradan götürüblər. Dastanda adı çəkilən “ərmən”lər qıpçaq türkləridir. Əziz Ələkbərli bu haqda yazıb. Orada qeyd olunub ki, “ər” kişi mənasını, “mən” isə insanın özünü ifadə edir”.
A.Əhmədli bildirib ki, bu cür romantik dastanların bir çoxu tarixdən uzaqdır:
“Albanlar qriqoryan məzhəbinə keçəndən sonra bu mülahizələr yarandı. Ondan sonra ermənilər Alban kilsələrini mənimsədilər. Ancaq diqqətlə baxanlar görə bilər ki, albanlarla ermənilərin xaçları biri-birindən fərqlənir. Bizim şimal-qərb zonasında olan alban məbədlərində onların xaçlarının işarələri var. Orada hər şey aydın görünür.
Dediyim məlikliklər də qıpçaq türklərinə aiddir. Bunların ermənilərə aidiyyatı yoxdur. Bir ara bütün bu detalları erməniləşdirirdilər.
Əslində bütün bu romantik əfsanələrin çoxu bir az tarixdən uzaqdır. Lakin ümumiləşdirmək baxımından demək olar ki, o qəhrəmanların çoxu göydən düşməyib. Onlar əvvəlki dövrlərin düşüncələrinin, insanların həyata baxışlarının və xalqın təxəyyülünün məhsulu olaraq meydana çıxıblar. Həmin dastanlarda xalqın həyat tərzinin bütün motivləri var. Hətta türklər həmin dastan əsasında “Mahmud və Məryəm” adlı film də çəkiblər”.
