Azərbaycan niyə bu dəyişikliyə gedir?

Bunu Ölkə.az-a açıqlamasında “Neuro Academy” Psixologiya Mərkəzinin rəhbəri, klinik psixoloq Nuriyyə Quliyeva deyib.

O qeyd edib ki, inkişaf mərhələsində olan psixika hələ tam formalaşmadığı üçün xarici təsirlərə daha həssas reaksiya verir və gördüyü informasiyanı daha az filtrasiya olunmuş şəkildə qəbul edir. Mütəxəssisin sözlərinə görə, bu sahədə geniş tədqiqatlar aparılıb:

"Araşdırmalar göstərir ki, sosial mediada təqdim olunan davranış modelləri, eləcə də “fenomen” statusu qazanmış şəxslərin normadan kənar və ya qeyri-etik davranışları gənclərin dəyərlər sisteminə və sosial normaları qavrama tərzinə təsir göstərə bilər. Uşaqlar və yeniyetmələr müşahidə etdikləri davranışları tez mənimsəməyə və onları daxili norma kimi qəbul etməyə meyilli olduqları üçün, bu cür nümunələr davranış formalaşmasına yanlış istiqamət verə və real həyat davranış standartlarının deformasiyasına səbəb ola bilər".

Nuriyyə Quliyeva vurğulayıb ki, bundan əlavə, sosial şəbəkələrdə anonimlik faktoru və identifikasiyanın çətinliyi müxtəlif riskli interaksiyaların yaranmasına şərait yaradır. Klinik psixoloq bildirib ki, bu mühitdə emosional manipulyasiya, psixoloji təzyiq, hədə-qorxu, kibertəhlükə və məqsədli təsir cəhdləri mümkündür.

"Bu halların davamlılığı uşaqlarda təhlükəsizlik hissinin zəifləməsinə, narahatlıq səviyyəsinin artmasına və ümumi psixoloji rifahın pozulmasına gətirib çıxara bilər", - o diqqətə çatdırıb.

“Neuro Academy”nin rəhbəri deyib ki, eyni zamanda sosial mediada yayılan həssas məzmun – intihar xəbərləri, ölüm hadisələri, zorakılıq və ağır cinayətlərlə bağlı materiallar, eləcə də məktəbli hücumları kimi travmatik hadisələr – uşaqların və yeniyetmələrin emosional tənzimləmə sisteminə ciddi təsir göstərə bilir.

"İnkişaf edən psixika bu tip məlumatları bəzən emosional filtr olmadan qəbul edir və bu da qorxu, təşviş, daxili gərginlik və emosional stabilitenin pozulması ilə nəticələnə bilər. Daha riskli hallarda isə aqressiv davranışların artması, empati qabiliyyətinin zəifləməsi və davranış nəzarətində çətinliklər müşahidə oluna bilər. Sosial öyrənmə nəzəriyyəsinə əsasən, bəzi fərdlərdə bu cür davranışların “model davranış” kimi mənimsənilməsi ehtimalı da mövcuddur".

N.Quliyeva bu səbəbdən sosial medianın istifadəsi zamanı psixoloji risklərin azaldılması üçün kompleks yanaşmanı zəruri sayır:

"Buraya yaşa uyğun məzmun filtrasiya sistemlərinin tətbiqi, istifadə müddətinin tənzimlənməsi, valideyn nəzarətinin gücləndirilməsi və məktəb mühitində rəqəmsal savadlılığın artırılması daxildir. Eyni zamanda uşaqlara tənqidi düşünmə bacarıqlarının aşılanması onların gördükləri informasiyanı daha sağlam şəkildə analiz etməsinə imkan yaradır".

Klinik psixoloq bildirib ki, nəticə etibarilə, sosial media düzgün tənzimlənmədikdə psixoloji və davranış riskləri yarada bilən mühit kimi çıxış edir, lakin adekvat nəzarət mexanizmləri, maarifləndirmə və psixoloji müdaxilə strategiyaları ilə bu təsirlər minimuma endirilə bilər.

"Məhz bu səbəbdən qanunvericilikdə aparılan dəyişikliklər uşaqların və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə yönəlib. Bu yanaşma sosial medianın risklərindən qorunma, psixoloji rifahın təmin olunması və yaşa uyğun məzmun mühitinin formalaşdırılması məqsədini daşıyır. Eyni zamanda, bu dəyişikliklər yalnız məhdudlaşdırıcı deyil, preventiv xarakter daşıyır, yəni məqsəd qadağa tətbiq etmək deyil, erkən yaşlardan etibarən təhlükəsiz istifadə mədəniyyətini formalaşdırmaq və valideyn məsuliyyətini gücləndirməkdir", - Nuriyyə Quliyeva deyib.

Qeyd edək ki, qanunvericiliyə edilən dəyişikliklərə əsasən, 16 yaşadək uşaqların sosial şəbəkələrdə şəxsi hesab açması qadağan edilir, 16-18 yaş arası istifadəçilər üçün isə valideyn razılığı tələb olunur. Eyni zamanda platformaların istifadəçi yaşını yoxlaması, manipulyativ alqoritmlərin (sonsuz "scroll", avtomatik video oynatma və s.) yeniyetmələr üçün məhdudlaşdırılması, şəxsi məlumatların kommersiya məqsədilə istifadəsinin qadağan olunması nəzərdə tutulur.