Xaricdə uşaqlara səsvermə hüququ, bizdə isə “bitki” münasibəti - ARAŞDIRMA

Azərbaycan da uşaq hüquqlarını müdafiə edən qanunu qəbul edib, o cümlədən bir sıra beynəlxalq sənədlərə qoşulub. 
Təəssüf ki, bütün bunlar azyaşlıların hüquqlarının pozulmasının qarşısını ala bilmir: uşağın həyatına təsir edən qərarlar verilərkən onun fikrinin nəzərə alınmaması, habelə zorakılıq, azyaşlılar barəsində məlumatların gizli saxlanılmaması və s.

Müxtəlif mədəniyyətlərdən və ya millətlərdən olan bir çox insanlar ya uşaq hüquqlarına hörmət etmirlər, ya da sadəcə, uşaqlar yetkinlik yaşına çatmadığı üçün heç bir hüquqa malik olmadığını düşünürlər. Cəmiyyətimizdə bəzi valideynlər hətta uşaqların hüquqlarının olması fikrinə tamamilə qarşıdırlar. 
Bu yazını yazana qədər uşaq hüquqları ilə bağlı beynəlxalq konvensiyalar, xarici mütəxəssis rəyləri, statistikaları və uşaq hüquqlarına dair müzakirələrlə bağlı xeyli sayda materialla tanış oldum. Etiraf etməliyəm ki, “uşaq hüquqları” termini mənim yeni tanış olduğum bir ifadədir. Böyüdüyüm müddət ərzində haqq və hüquqların ancaq böyüklər üçün olduğu qənaətində idim.  Buna səbəb isə böyüdüyüm cəmiyyətdə uşaq yetişdirməklə bağlı formalaşmış stereotiplər idi. Hansı ki, məndən öncəki nəsil də bunun daha qatı münasibətlə üzləşiblər.

"Sən uşaqsan, başın çıxmır", "məndən çox bilməyəcəksən ki?!" və s. qəbildən olan ifadələr yəqin ki, valideynlərimizin dilindən çox eşitmişik. Bir çox ailələrdə elə hesab edirlər ki, uşaq fiziki cəza növlərinə və zorakılığa məruz qalmayıbsa, onun heç bir hüququ pozulmayıb. Əslində isə uşaq hüquqları anlayışı özündə daha geniş məna ehtiva edir. 
Araşdırmalarım zamanı uşaq hüquqları ilə bağlı ilk dəfə rast gəldiyim fikirlərdən biri də o idi ki, uşaqların onların həyatına təsir edəcək əhəmiyyətli qərarlar barədə fikir bildirmək hüquqları da var imiş. Hətta bəzi ölkələrdə bu hüququ təmin etmək üçün səsvermə hüququnun 16-17 yaşa endirilməsi barədə müzakirələr gedirmiş.
Ölkəmizdə uşaq tərbiyəsi ilə bağlı formalaşmış stereotipləri nəzərə alsaq, səsvermə yaşı barədə danışmaq bizim üçün hələ çox tezdir. Ona qədər isə digər məsələlərə toxunaq.
Bu yazını yazarkən ölkəmizdəki uşaq qaynar xətləri barədə araşdırma apardım. Təəssüf ki, bu ilin statistikasını əldə etmək üçün müvafiq müraciətlərim cavabsız qaldı. Ancaq bir il əvvələ aid statistik məlumatlar əsasında ümumi fikir söyləmək olar. 

Belə ki, 2022-ci il ərzində “Uşaq Qaynar Xətti”nə daxil olan 5 mindən çox müraciətin 10%-i uşaq zorakılığı ilə bağlı olub. Əvvəlki illərdəki kimi müraciətlər arasında ilk sıralarda psixoloji və fiziki zorakılıq yer alıb, lakin ötən illərdən fərqli olaraq kiberzorakılıqla bağlı müraciətlər də qeydə alınıb. Bunun səbəbi isə hazırda uşaq və yeniyetmələr arasında internetdən istifadənin kəskin şəkildə artmasıdır.

Zənglərin ümumi təsnifatına gəldikdə, qaynar xəttə daxil olan müraciətlərin 31%-i hüquqi, 28%-i psixoloji, 14%-i təhsil, 14%-i sosial, 13%-i isə səhiyyə məsələləri ilə bağlı olub.
Burada digər bir məsələ isə uşaqların hüquqlarının pozulması halında haralara müraciət etməsi ilə bağlıdır.

Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, daim internetə əlim çatmasına və jurnalist olmağıma baxmayaraq, bu yazıya qədər məndən soruşsaydılar ki, uşaq qaynar xəttinin əlaqə nömrəsini deyə bilərsənmi? Yəqin ki, sadəcə, donub baxardım. Bunu bilməmək mənim bir ayıbımdırsa, digər bir problem isə bu cür qaynar xətt və əlaqə nömrələrinin addımbaşı qarşımıza çıxmaması və şüuraltımıza həkk olunmamasıdır. Odur ki sözügedən problemə də məhz bu prizmadan yanaşmışam.

“Azərbaycan Uşaqları” İctimai Birliyinin sədri Kəmalə Ağazadə Ölkə.Az-a açıqlamasında uşaqlar üçün yaradılan qaynar xətlərinin aktuallığı mövzusuna toxunub. O hesab edir ki, uşaq qaynar xətləri barədə sadəcə metropolitenin stansiyalarında deyil, televiziyada, ictimai nəqliyyatda və digər yerlərdə də maarifləndirici məlumatlar olmalıdır:

“Düşünürəm ki, biz bu qaynar xətləri insanların ən çox olduğu yerlərdə əlçatan etməliyik. İctimai nəqliyyatda, ən reytinqli telekanallarda yayımlanan verilişlərdə sözügedən qaynar xətlər barədə tez-tez məlumat verilərsə, bu bizə statiskaların əldə olunmasında yardımçı olacaq.

Bu üsul isə problemləri vaxtında aşkar edib həllinə nail olmağa, nəticədə isə statistik göstəricilərin (qadına şiddət, uşaqların evləndirilməsi və s.) azalmasına səbəb ola bilər. İnsanlar bilməlidir ki, çətin vəziyyətə düşdükdə, sosial rifahı ilə bağlı xüsusi qayğıya ehtiyacı olduğu halda hüquqları ilə əlaqədar haralara müraciət edə və doğru məlumatlar ala bilərlər. Ona görə də, bu məlumatlar elə yerləşdirilməli və insanların diqqətinə çatdırılmalıdır ki, onlar bunu görə bilsinlər. Məsələn, məişət zorakılığı qurbanları, uşaq hüquqları və s. barədə qaynar xətlərlə bağlı məlumatlara hava limanlarında və metro stansiyalarında rast gələ bilərik. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, rayonlarda metro yoxdur. Bu zaman biz təbliğatı avtobuslarda apara bilərik ki, ən azından insanlar bundan məlumatlı olsun. Yəni qaynar xətlərin təbliğatı bir çox problemin qarşısının alınmasına gətirib çıxaracaq”. 

K.Ağazadə söyləyib ki, azyaşlılar hüquqları pozularkən, zorakılığa məruz qalarkən qaynar xətlərə müraciət edə bilmirsə, bu zaman cəmiyyət fəallıq nümayiş etdirməlidir:

“Qaynar xətlər hər zaman uşaqlar üçün əlçatan deyil, amma onun əli çatacaq məktəbi, qonşusu, sinif yoldaşları və hansı durumda olduğunu görən çevrəsi var. Ən azından onlar uşaqla bağlı müvafiq orqanlara müraciət edə bilərlər”. 

Bu gün ölkəmizdə uşaqların ən çox təhsil hüququnun pozulduğunu deyən K.Ağazadə bunun əsas səbəbini məlumatsızlıqda görür:

“Birincisi, valideynlərin məlumatsızlığı səbəbindən onlar uşaqlarına oyuncaq, alət kimi baxa bilərlər. Deməli, ilk olaraq valideynlərə onların hüquq və öhdəlikləri qanun və qaydalara uyğun olaraq öyrədilməlidir. Bunun üçün maaariflənmə, sadəcə, kitabı yaxud qanunu yazıb ona deməklə deyil. Bunu ona aşılamaq, izah etmək lazımdır. Çünki hər valideyn təhsilli deyil və bu mövzuya məntiqi yanaşmaya bilər. 

Bu gün bizim ən çox rastlaşdığımız uşaq hüququ pozuntusu təhsildən yayınma və erkən evliliklərdir. Əgər valideyn övladını icbari (9 illik) təhsildən yayındırdığına görə məsuliyyətə cəlb olunacağını bilsə, o zaman onu oxudacaq. Düşünürəm ki, bunu məsuliyyət olaraq qoymaq lazımdır. Valideyn bilsə ki, 15-16 yaşlı qızı nişanladığına görə 3-5 min manat cərimələnə, 1 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilə bilər, bunu etməyəcək. Bunun üçün istər sosial şəbəkələr, istərsə də televiziya verilişləri vasitəsilə davamlı olaraq düzgün istiqamətdə təbliğatlar aparılmalıdır”.

Mövzu ilə bağlı Ölkə.Az-a danışan klinik psixoloq Fuad Əsədov isə bildirib ki, burada problemin kökündə dayanan məsələ cəmiyyətin uşağa necə münasibət göstərməsi ilə bağlıdır.

“Cəmiyyətlər uşağa bir fərd kimi münasibət göstərir, çünki onun öz həyatı, hissləri, arzu və istəkləri var. Bəzi toplumlarda isə valideynlər uşağa gələcəyin təminatçısı, ya da sığortası kimi baxırlar. Hər şey buradan başlayır. Biz bu cür cəmiyyətləri iki qrupa bölə bilərik: konservativ və daha açıq fikirli cəmiyyətlər. 
Bəzi cəmiyyətlərdə ailələr uşaqları sadəcə, gələcəyin təminatçısı kimi görürsə, uşaqla bitki kimi rəftar edirlər. Onlar bu “bitki”nin fayda verməsi üçün öz istədiyi formada yetişdirməyə cəhd edir. Düşünür ki, onu yabanı olaraq buraxsa, istədiyi kimi olmaya bilər. Ona görə də, ilk növbədə bunu dəyişmək lazımdır. Çünki insan elə bir canlıdır ki, müsbət qarşılıq görməyimiz üçün bizim də ona yaxşı təsir etməyimiz lazımdır”.  

Psixoloqun fikrincə, bu gün ölkəmizdə uşaqların hüquqlarının pozulmasının əsas səbəbi valideynlərin onları fərd olaraq görməməsidir:

“Bir çox hallarda valideynlər uşaqların həyat tərzi, ixtisas seçimi, hobbiləri və s. ilə bağlı istəklərini nəzərə almır. Valideynlər “mən daha çox bilirəm” düşüncəsində olur. Buna görə də özlərində o haqqı görürlər ki, madam ki mən daha çox bilirəm, onda uşaq mən deyəni etməlidir. Məsələ burasındadır ki, uşaqlar öz yaşadıqları dövr haqqında özlərindən öncəki nəsildən daha çox bilirlər. Dolayısı ilə indiki dövrdə onların fikirlərini nəzərə almağımız çox önəmlidir.
Hazırda biz tarixin elə bir dövründə yaşayırıq ki, daha öncə nəsillər arasında bu qədər uçurum olmayıb. Bir öncəki nəsil qəbul etsə də, etməsə də, ortada bir reallıq var. İndiki nəsil dövrümüz haqqında daha çox şey bilir, daha çox anlayır və nə etmək lazım olduğunu daha yaxşı başa düşür. Ona görə də, əsla onların bu fikilərini gözardı etməməliyik. Uşaq səhv edə bilər, onlara yol göstərmək, onlarla nəyisə müzakirə edib ortaq həll yolu tapmaq önəmlidir. Amma bu müzakirə tamamilə demokratik və bərabərhüquqlu şəkildə aparılmalıdır. Yoxsa “ay uşaq, mən daha ağıllıyam, ona görə çox danışım və sən dinləyici mövqeyində ol” düşüncəsi, hər iki tərəf üçün zərərverici olur”.

Rastlaşdığınız uşaq hüquqularının pozulması, azyaşlıların zorakılığa və təhdidlərə məruz qalması halları ilə bağlı “Uşaq Qaynar xətti”nə 116111 qısa nömrəsi, +994 50 680 22 80, +994 51 580 22 80, +994 51 880 11 80, +994 51 880 22 80 mobil nömrələri, [email protected] elektron poçtu, mərkəzin saytındakı canlı çat və “uşaqqaynarxetti” mobil əlavəsi vasitəsilə müraciət edə bilərsiniz.

Bundan əlavə, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinə ( (+994 12) 498 00 92, [email protected]), Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 142 Çağrı Mərkəzinə, ƏƏSMN-nin Sosial Xidmətlər Agentliyinə ( (+994 12) 525 41 30), o cümlədən Daxili İşlər Nazirliyinin 102 qaynar xəttinə müraciət etmək mümkündür.

Billurə Yunus