Putin-İsrail-İran xətti: Moskvanın vasitəçilik oyunu və gizli geosiyasi hesablar

Yaxın Şərqdə gərginliyin artdığı bir mərhələdə Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin İsrail və İran arasında vasitəçilik missiyasını üzərinə götürməsi təsadüfi deyil. Moskva artıq bu istiqamətdə ilkin və diqqətçəkən addımlar atıb. Putin əvvəlcə İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu ilə telefon danışığı aparıb, ardınca isə dərhal İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla əlaqə saxlayıb. Bu ardıcıllıq Kremlin prosesdə fəal və koordinasiyalı rol oynamaq niyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur. Kremlin yaydığı rəsmi məlumata görə, Putin və Netanyahu telefon danışığında Yaxın Şərqdə və xüsusilə İran ətrafında yaranmış vəziyyəti müzakirə ediblər. Rusiya Prezidenti bölgədə sabitliyin təmin olunması üçün siyasi və diplomatik səylərin gücləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb və Moskvanın konstruktiv dialoq üçün vasitəçilik etməyə hazır olduğunu bir daha təsdiqləyib. Netanyahu ilə danışıqdan dərhal sonra Putinin İran Prezidenti Pezeşkianla əlaqə saxlaması isə Rusiyanın İsrailin mövqelərini Tehrana birbaşa çatdırmaq niyyətində olduğunu göstərir. Rusiya Prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskovun açıqlamaları da bunu təsdiqləyir. Onun sözlərinə görə, Putin günün böyük hissəsini məhz İran ətrafındakı vəziyyətə həsr edib və Pezeşkianla telefon danışığının detalları yaxın vaxtlarda açıqlanacaq. Bu açıqlamalar Putinin faktiki olaraq İsrail–İran arasında “mesaj daşıyıcısı” rolunu üzərinə götürdüyünü deməyə əsas verir.

Putinin vasitəçilik təşəbbüsü ABŞ Prezidenti Donald Trampı da qane edən bir format kimi görünür. Trampın Putinə qarşı müsbət münasibəti və onunla qeyri-rəsmi anlaşma kanallarına üstünlük verməsi bu prosesi daha da real edir. Bu fonda İsrailin son günlərdə mövqeyində müşahidə olunan dəyişikliklər də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. İranda iğtişaşların ilk günlərində Tel-Əviv Tehrana qarşı ən sərt tədbirlərin, hətta hərbi müdaxilənin tərəfdarı kimi çıxış etsə də, hazırda bu ritorika açıq şəkildə yumşalıb. Netanyahu hətta İsrail rəsmilərinə İranla bağlı sərt bəyanatlardan və hərbi müdaxilə çağırışlarından çəkinmələri barədə xəbərdarlıq edib.
Bu dəyişiklik onu deməyə əsas verir ki, ortada tamamilə fərqli və daha uzunmüddətli bir plan mövcuddur. Hazırkı mərhələdə İranda baş verənlər inqilabi dəyişiklik səviyyəsində deyil, daha çox iğtişaş, sosial və siyasi narazılıq mərhələsindədir. Hakimiyyət dəyişikliyi üçün ciddi, təşkilatlanmış siyasi güc görünmür. Belə bir şəraitdə hər hansı xarici hərbi müdaxilə əks effekt verə, İran cəmiyyətində ABŞ və İsrailə qarşı müqavimət mövqeyini gücləndirə bilər. Necə ki, biz bunu Rza Pəvləvi planının dövriyyəyə buraxılması məsələsində görürük. ABŞ və İsrail görürk ki, İranda Pəhləvi planı ən azı indiki mərhələdə qeyri-mümkündür.
Bu səbəbdən ABŞ və İsrailin hazırkı mərhələdə əsas strategiyası rejimi birbaşa devirmək deyil, rejim daxilində özlərinə uyğun və daha praqmatik qüvvələrin mövqeyini gücləndirməkdən ibarət ola bilər. Bu kontekstdə islahatçılar qanadının nümayəndəsi kimi tanınan Prezident Məsud Pezeşkian və ya ona yaxın siyasi fiqurlar əsas alternativlərdən biri kimi görünür. Məqsəd İranı nüvə proqramı və regional siyasət məsələlərində Qərbin şərtləri daxilində danışıqlar masasına qaytarmaqdır.

Məhz bu məqamda Putin faktorunun rolu ön plana çıxır. Moskva bu şərtləri Tehrana çatdırmaqla yanaşı, prosesi öz maraqları çərçivəsində yönləndirməyə çalışacaq. Putinin vasitəçilik missiyasının nə dərəcədə uğurlu olacağı bəlli deyil. Lakin bir məsələ aydındır: Rusiya İran məsələsindən maksimum siyasi dividendlər əldə etməyə çalışacaq.
İrandakı proseslər eyni zamanda Moskva üçün Ukrayna müharibəsini beynəlxalq gündəmin ikinci planına keçirmək baxımından da əlverişli fürsət yaradır. Qlobal diqqətin İrana yönəlməsi Rusiyaya müəyyən “nəfəslik” qazandırır. Kreml bu zaman kəsiyindən həm diplomatik manevr imkanlarını genişləndirmək, həm də özünü qlobal vasitəçi kimi təqdim etmək üçün istifadə etmək niyyətindədir.

Nəticə etibarilə, Putin–İsrail–İran xəttində formalaşan bu yeni diplomatik dinamika təkcə Yaxın Şərqin deyil, bütövlükdə beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin gələcək konfiqurasiyasına təsir göstərə biləcək mürəkkəb geosiyasi oyunun tərkib hissəsidir. Bu oyunda Moskva nə sülhün yeganə təminatçısıdır, nə də neytral tərəf. Rusiya bu prosesdə ilk növbədə öz strateji maraqlarını təmin etməyə çalışır və məhz bu prizma ilə Putinin vasitəçilik təşəbbüsünə yanaşmaq lazımdır.

Mürtəza