Uşaqlarda aqressivlik, telefona çox baxmaq, antibiotik və peyvəndlər... - Həkimdən vacib açıqlamalar

- Bu gün valideynlərin  uşaqlarla bağlı ən çox verdiyi suallardan biri də peyvəndlərlə bağlıdır. Peyvəndlər nə üçün vacibdir? Uşaqlar peyvəndləmədən keçməsələr, fəsadları nə ola bilər?
- Bizim milli peyvənd cədvəlimizə əsasən, uşaqlara 11 peyvənd vurulur və biz bu vaksinlərlə onları 11 xəstəlikdən qoruyuruq. Bu xəstəliklərin peyvəndi olunmasa, uşaqların həmin xəstəliklərə yoluxma riski artacaq. Bu xəstəliklər vərəm, poliemielit (iflic peyvəndi), hepatit B, göy öskürək, tetanus, difteriya, B tipli hemofil infeksiya, qızılça, parotit, məxmərək və pnevmokok infeksiyalarıdır. Əgər biz uşağımızı peyvənd etdirmiriksə, biz onun tam tibbi xidmət alma hüququnu pozuruq. Biz həm də bununla körpənin həyatını riskə atırıq. Deyək ki, digər xəstəliklər mikrovirus mənşəlidir və kökləri kəsilib. Amma tetanus xəstəliyinin kökü kəsilməyib. Bu, həmişə torpaqda olan xəstəlikdir. Uşaq torpaqda oynayarkən bir yeri cızılarkən, kəsərkən gedib pas iynəsi dedikləri iynədən vurdururlar. Halbuki burada pasdan söhbət getmir. Uşağın əlini şüşə kəsibsə, onun üstündə ola biləcək mikroblardan qorumaq üçün iynə vurulur. Çünki tetanus uşaqları hər zaman yoluxdura bilər. Biz tetanusa qarşı peyvənd vurduranda uşağın bədəninə 10-12 il davam edəcək müqavimət qazandırmış oluruq. Digər peyvəndlərdə də belədir.

- Peyvəndlər dövlət poliklinikalarında pulsuzdur. Lakin özəl xəstəxanalarda bu peyvəndlər üçün 240-280 AZN ödəmək lazım gəlir. Özəl klinikalar qiymətin belə olmasını onunla əsaslandırır ki, bu peyvəndləri daha uzaq ölkələrdən gətirirlər. Bəzi valideynlər isə dövlət poliklinikalarına etibar etmədiyi üçün özəllərə üz tutur. Maraqlıdır ki, dövlət və özəl xəstəxanalarda vurulan bu peyvəndlərin effektivliyində hər hansı fərq varmı?
- Ölkəmizdə özəl klinikalar fəaliyyət göstərməmişdən əvvəl də vaksinlər var idi və dövlət poliklinikaları tərəfindən vurulurdu və heç bir epidemiya da yox idi. Əgər peyvəndlər keyfiyyətsiz olsaydı, birinci növbədə həmin peyvənd hansı mikrobdan qoruyursa, onun epidemiyası (qızılça, məxmərək, göy öskürək və s.) yayılardı. Bu baş vermədiyinə görə və əhalinin 80-90%-i özəllərdə yox, dövlət poliklinikalarında peyvəndləndiyinə görə, biz vaksinin keyfiyyətsizliyindən danışa bilmərik. Özəl klinikaların qiymətləri peyvəndləri daha uzaq ölkələrdən gətirməsi ilə əsaslandırması  əlbəttə ki, satış məqsədlidir. Dövlət poliklinikasına verilən peyvəndlər Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) həmin ölkənin qonşu ölkələrini də nəzərə almaqla  verilən peyvəndlərdir.

- Son dövrlər, xüsusilə də pandemiya zamanı antibiotik istifadəsi artıb. Antibiotiklər uşaqların müalicəsinin hansı dövründə istifadə edilməlidir? Normadan çox istifadə olunarsa, hansı fəsadlar yarada bilər? 
- Pandemiya dövründə antibiotiklərə yersiz çox müraciət edildi. Məsələn, koronavirusun adını eşidən kimi hərarətin ilk günündən valideynlər antibiotik istifadə etməyə başladılar. Bu da dizbakteriozdan da başqa orqanizmin immunitetinin zəifləməsinə gətirən bir problemdir və kimyəvi dərmana yüklənmədir. Böyrək, qaraciyər, bağırsaqlar zərər görür. Bundan başqa həmin mikroba antibiotik tətbiq etmək lazım olanda biz antibiotik tapmayacağıq. Çünki antibiotiklər o qədər çox təyin olunur ki, orqanizmdə ona qarşı rezisdentlik yaranır.  Yəni mikrob həmin antibiotiki tanıyır və ona qarşı mübarizə üsulu tapır, mikrob fermet hazırlayaraq həmin antibiotiki bloklayır. Belə olan halda biz mikroblar qarşısında aciz qalırıq. Antibiotik mikrob aktivləşəndə təyin olunur. Virusun nəticəsində ağırlaşma olarsa, antibiotik təyin etmək lazımdır. Yəni 3-5 gündən sonra hərarət düşmürsə, baş ağrıları, halsızlıq davam edirsə, qulaq ağrısı varsa, uşaqda öskürək, təngnəfəslik varsa, iştahı ölübsə və s. ondan sonra analizləri veririk və qanda iltihab göstəriciləri qalxıbsa, deməli, bakteriyalar aktivləşib. Sidik analizinə də baxıla bilər. 
Antibiotikdən çox istifadə bağırsağın faydalı mikroblarının məhvinə, antibiotiklərə qarşı rezisdentliyin formalamasına, qaraciyər və böyrəklərdə yüklənməyə səbəb olur. 

- Həkimlər hər zaman erkən diaqnozun vacibliyini vurğulayırlar. Erkən diaqnoz nəticəsində uşaqlarda daha çox hansı xəstəlikləri aşkarlamaq mümkündür?
- Körpə yeni doğulubsa, onda heç bir xəstəlik əlaməti gözlənilmir. Sadəcə bəzi şeyləri vaxtında yoxlayırıq. Məsələn, ürəyin exosu, daxili orqanların ultrasəs müayinəsi, topuq testi, metobolik pozulmaları, xəstəliklərin ilkin vəziyyətini görə bilirik. Bu problemlər əqli geriliyə səbəb ola bilər. Bətndaxili yarana biləcək anadangəlmə şişlərin profilaktikası üçün vaxtında ultrasəs müayinəsi lazımdır. Biz gözləməməliyik ki, haçansa körpənin sidiyindən qan gələcək yaxud da nəyinsə axırıncı mərhələsinə çatacağıq. Müayinəyə gələn uşqdan sidiyin, qanın və nəcisin ümumi analizi istənməlidir. Bizdə bu testlər ödənişli olduğuna görə uşaq doğulan kimi hər valideyn etdirə bilmir. Məsələn, biz bir yaşına qədər uşağın vəz hormonlarını yoxladırıq. Deyirlər ki, uşaqda da zob olar? Biz onun əlamətini gözləyənə qədər uşağın boyu balaca qalır, əqli gerilik və ya inkişaf pozulmaları baş verə bilər.

- İkili, üçlü testlər vacibdirmi?
- Bu tetslər hamiləlik zamanı daun sindromu və digər sindromların  göstəricilərinə baxmaq üçündür. Bu zaman ultrasəs müayinə və qan analizinə baxıb dəyərləndirmək olar. 

- Erkən yaşda hamiləliklə bağlı zaman-zaman xəbərlər alırıq. Erkən yaşda hamiləliyin zərərləri nələrdir?
- Əslində, qadın orqanizmi 9 yaşdan sonra inkişaf etməyə başlayır. Ümumiyyətlə, həm genetik baxımdan, həm yaşadığı mühitdən asılı olaraq bədənin inkişafı individualdır. Erkən yaşda dünyaya uşaq gətirmək təkcə fiziki cəhətdən deyil, psixiemosional cəhətdən də ana üçün böyük stresdir. Orqanizm fiziki olaraq bunun öhdəsindən gəlsə belə, psixiemosional cəhətdən öhdəsindən gəlməsi çətindir. Lap əvvəllər 15-16-17 yaşında ana olmağa normal baxılırdı və belə hallar tez-tez yaşanırdı. O vaxt təhsil yox idi, qızlar oxumurdular, əksəriyyəti buna görə erkən nigaha cəlb edilirdilər və onların başqa bir çıxış yolu yox idi. İndiki dövrdə isə biz bundan ona görə danışa bilmərik ki, sanki ömrü qısaltmış olarıq. Ən ideal vaxt nə vaxtdır da deyə bilmərik, amma hər şeyi gecikdirmək də olmaz. 16 yaş tezdir, 30 yaş isə gecikməyə doğru gedən bir dövrdür.

- Uşaqlara narkoz verərək süd dişlərinin çəkilməsi və müayinəsi nə dərəcədə doğrudur?
- Uşaqların dişlərini çürük saxlamaq lazım deyil. Bu, infeksiya mənbəyidir. Süd dişləri olsa belə onları çəkməzdən əvvəl vaxtında müalicə etmək lazımdır. Hətta məsləhət görərdim ki, uşağın dişi ağrımasa belə onu stomatoloqun yanına aparmaq lazımdır. Həkim elə belə də olsun baxsın və qayıtsınlar. O görsün ki, heç nə baş vermədi. Dişdə kiçik zədələnmələr olanda stomatoloq müdaxiləsinə başlanmalıdır. Uşağa narkoz verərək dişlərini çəkmək o zaman olar ki, bir neçə diş çürükdür və hamısını eyni anda çəkmək lazımdır. Məsləhət budur ki, bunu edəcəklərsə, 4 yaşından sonra etsinlər. Çünki 4 yaşa qədər beynin koqnitiv funksiyaları formalaşır və sedasiyada istifadə olunan dərmanlar beynin koqnitiv funksiyalarına ləngidici təsir göstərə bilər. Ona görə 4 yaşdan sonraya saxlamaq lazımdır.

- Bu gün uşaqlarda aqressivlik, əsəbilik çoxdur. Bu əsəbilik nədən qaynaqlanır?
- Virus xəstəlikləri aqressiya yaradır, sinir sisteminə təsir edir, bir müddət çox qıcıqlı olurlar. Qızılça, qrip infeksiyası və koronavirusda bu xüsusiyyət var. Uşaqların bağlı mühitdə çox saxlanması da aqressiya yardır. Bundan əlavə, azyaşlılara çoxlu şirniyyatın verilməsi də əsəbiliyə səbəb olur. Bağırsaqda kandida göbələk aktivləşir və xüsusi toksin buraxır. Bu da sinir sistemini qıcıqlandırır. Ona görə də uşaqlara şokolad və digər şirniyyatları minimal miqdarda vermək lazımdır. 

- Bildiyiniz kimi, son dövrlər qeysəriyyə əməliyyatına müraciət edənlərin sayı çoxalıb. Bununla yanaşı, bəzi valideynlər istəyir ki, övladı hansısa "zerkalni" tarixdə doğulsun. Hansı ki həmin tarixdə uşaq hələ ana bətnindəki inkişaf dövrünü tamamlamamış olur.
- Uşaqların ardıcıl rəqəmlərlə olan xüsusi tarixlərdə dünyaya gətirilməsini istəyən analar düşünür ki, onsuz da qeysəriyyədir, 5 gün əvvəl və ya sonra fərq etməz. Amma onlar bilməlidirlər ki, bətn daxilində olan dövrün hər dəqiqəsi uşağın xeyrinədir. Bu o demək deyil ki, uşaq içəridə nə qədər çox qalarsa, o qədər yaxşıdır. Uşaq özbaşına tez doğulmursa, süni şəkildə vaxtından əvvəl dünyaya gətizdirilirsə, biz bəzi şeylərin qarşısını almış oluruq. Qeysəriyyə körpənin ana bətnindəki inkişaf vaxtından bir həftə əvvələ təyin olunubsa, problem yoxdur, amma həmin vaxtı da 3-5 gün əvvələ çəkmək, hansısa tarixi günə salmaq və s. uşağın inkişafına mənfi təsir göstərir. 

- Bu gün bir çox valideynlər uşaqlı ayağındakı əyriliklərə görə masaja aparır. Bu əyriliklər nədən qaynaqlanır?
- İndi internetdə və s. informasiya var deyə, hər kəs məlumatlıdır və istəyir ki, problemi vaxtında həll etsin. Amma baxmaq lazımdır ki, ayaqlar hansı hissədən əyridir. Biri var bud sümüyünün əyriliyi, biri də var pəncə əyriliyi, yaxud topuqdan içəriyə əyilmə. Pəncə və topuqdan əyilmələr genetik olur. Amma "o" vari və "x"vari əyilmələr raxitin nəticəsidir. Genetik əyilmələr həmişə olub, sadəcə fikir verilməyib. Ümumiyyətlə, insanların marağında olmayıb ki, mənim ayaqqabımın iç tərəfi niyə həmişə belə əyri qalır. Ayağımın forması belədir deyərək bununla razılaşıblar. Biz ayaq əyriliklərinin üzərində dayanırıq. O əyri olanda bizim ağırlıq mərkəzimiz dəyişir. Gələcəkdə bizim dizlərimiz, onurğamız zərər görür. Buna görə də vaxtında müxtəlif vasitələrdən istifadə edib əyilən tağı qaldırmaq olar. Belə uşaqlar adətən anadangəlmə toxuma çatışmazlığı ilə doğulan uşaqlardır. Onların birləşdirici toxumaları, bağları, vətərləri zəif olur, tez yorulurlar, bir az yeriyəndə ayaqları ağrıyır. 

- İndi bir çox uşaqlar telefona, televizora kompüterə çox yaxın məsafədən baxır və bu cihazlarla çox vaxt keçirir. Mütəxəssislər gələcəkdə uşaqların əksəriyyətində uzaqgörmə probleminin olacağını deyir. Bu problemi necə önləmək olar?

-  İndi hər şeyə o qədər yaxın məsafədən baxırıq ki, miyopiya formalaşır.  Ümumiyyətlə, 3 yaşına qədər uşaq telefonla tanış olmamalıdır. Uşaqların gözləri də vaxtında yoxlanılmalıdır. Uşaqların gözü həm doğulanda, həm də bir yaşından sonra müayinə edilməlidir. Digər bir məsələ də odur ki mobil telefon uşaqlara dəqiqə ilə verilməlidir. Üç 20-lik qaydası var. Telefona, kompüter və ya televizora baxan uşaq hər 20 dəqiqədən bir 20 metr uzaqdakı bir şeyə 20 saniyə baxmalıdır. Əgər uşaq onlayn dərslərə qoşulursa, yaxın məsafədən nəyinsə istifadəsi məcburidirsə, bu formada göz məşqi etmək olar. Bu məşqi həm uşaqlar, həm də böyüklər edə bilər.

- Son olaraq indi hər kəsi narahat edən məsələlərdən biri cırtdanlaşmadır. Bu nə ilə əlaqədardır?
- Bu müxtəlif səbəblərdən ola bilər. Əvvəllər qarışıq millətlərlə nigahlar da çox idi. Əvvəlki fotolarda baxanda görürsən ki, indiki kişilər o vaxtın məktəbliləri qədər yaşca böyük görünmür. Çünki heyvan mənşəli yağlar, qızartma, bozartmaya daha çox üstünlük verilirdi. Yəni qidalanma da böyük rol oynayır. 

Billurə Yunus