Şimalda müharibə, Cənubda böhran: Avrasiyanın yeni onurğa xətti

Dünyanın geosiyasi xəritəsinin sürətlə dəyişdiyi, qlobal güc mərkəzləri arasında rəqabətin daha da sərtləşdiyi bir dövrdə Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstan arasında formalaşan üçtərəfli əməkdaşlıq artıq regional platforma çərçivəsini aşaraq Avrasiya məkanının ən mühüm strateji əməkdaşlıq modellərindən birinə çevrilməkdədir.

Bunu Ölkə.az-a açıqlamasında deputat Kamran Bayramov deyib.

Onun sözlərinə görə, İstanbulda keçirilən Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstan xarici işlər nazirlərinin Onuncu Üçtərəfli Görüşü də məhz bu reallığın növbəti təsdiqi oldu. “Xarici işlər naziri Hakan Fidan tərəfindən səsləndirilən fikirlər göstərir ki, Bakı-Tbilisi-Ankara formatı artıq təkcə üç dövlətin maraqlarına xidmət edən mexanizm deyil, Avropadan Asiyaya qədər uzanan geniş coğrafiyanın təhlükəsizlik, enerji və logistika arxitekturasının vacib elementinə çevrilib”, - o qeyd edib.

Müharibələrin əhatəsində sabitlik adası
Deputat əlavə edib ki, bu gün Şimalda davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsi, cənubda isə İsrail-İran qarşıdurmasının yaratdığı gərginlik qlobal ticarət marşrutlarını, enerji təhlükəsizliyini və beynəlxalq logistika zəncirlərini ciddi təhdid altına alıb: “Qara dəniz hövzəsində yaranan təhlükəsizlik riskləri, Süveyş kanalı və Qırmızı dəniz ətrafında artan hərbi-siyasi gərginlik dünya iqtisadiyyatını alternativ nəqliyyat marşrutları axtarmağa məcbur edir.
Məhz belə bir şəraitdə Türkiyə-Azərbaycan-Gürcüstan əməkdaşlığı yeni geosiyasi məna qazanır.

Əgər son onilliklərdə Avrasiyanın əsas yük və enerji marşrutları əsasən şimal və cənub istiqamətlərində formalaşırdısa, bu gün dünyanın diqqəti getdikcə daha çox Orta Dəhlizə yönəlir.

Bu təsadüfi deyil. Orta Dəhliz artıq alternativ deyil, zərurətdir.
Son illərdə Çinlə Avropa arasında yükdaşımaların həcmi sürətlə artıb. Lakin Rusiya-Ukrayna müharibəsi səbəbindən Şimal dəhlizi əvvəlki etibarlılığını itirib. Digər tərəfdən, Yaxın Şərqdə artan gərginlik və Qırmızı dənizdə təhlükəsizlik problemləri Cənub marşrutunun da risklərini artırır. Belə şəraitdə Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən keçən Orta Dəhliz ən təhlükəsiz və ən sabit alternativ kimi ön plana çıxır.
Bu dəhlizin əsas sütunları isə Bakı, Tbilisi və Ankaradır.

Məhz buna görə son illərdə Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu modernləşdirildi; Xəzər limanlarının yükötürmə qabiliyyəti artırıldı; Orta Dəhlizin rəqəmsallaşdırılması istiqamətində addımlar atıldı; Enerji və nəqliyyat layihələrinin inteqrasiyası sürətləndirildi.

Əgər 2021-ci ildə Orta Dəhlizlə daşınan yüklərin həcmi təxminən 586 min ton idisə, son illərdə bu göstərici bir neçə dəfə artaraq milyonlarla tona çatıb. Bu isə artıq iqtisadi deyil, geosiyasi göstəricidir”.

Bakı-Tbilisi-Ankara üçlüyü Avrasiyanın yeni güc mərkəzinə çevrilir
Deputat qeyd edib ki, bu əməkdaşlıq formatının əsas fəlsəfəsi təhlükəsizlik, iqtisadi inteqrasiya, enerji əməkdaşlığı və regional inkişafdır: “Əslində Bakı-Tbilisi-Ankara modeli son illərin ən uğurlu regional əməkdaşlıq nümunələrindən biridir. Çünki bu əməkdaşlıq nəticəsində Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri reallaşdı; TANAP və Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verdi; Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu Şərqlə Qərbi birləşdirən yeni körpü yaratdı”.

Deputat onu da bildirib ki, bu gün Avropa enerji təhlükəsizliyi baxımından Azərbaycan qazına əvvəlkindən daha çox ehtiyac duyur.

“Türkiyə isə enerji və logistika habına çevrilmək strategiyasını uğurla həyata keçirir. Gürcüstan isə regionun əsas tranzit mərkəzi rolunu gücləndirir. Nəticədə üç ölkə birlikdə Avrasiyanın yeni iqtisadi arteriyasını formalaşdırır.

Azərbaycan-Ermənistan sülhü Orta Dəhlizin taleyini müəyyən edə bilər
İstanbul görüşündə diqqət çəkən əsas məsələlərdən biri də Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi oldu.
Hakan Fidanın da vurğuladığı kimi, Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin olunması bütün regionun gələcəyini dəyişə bilər.
Əgər yekun sülh sazişi imzalanarsa və kommunikasiyalar açılarsa, Orta Dəhlizin potensialı bir neçə dəfə artacaq.
Bu halda Zəngəzur marşrutu aktivləşə bilər; Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa quru bağlantısı yaranar; Türk Dövlətləri Təşkilatının inteqrasiyası sürətlənər; Çin-Avropa yük axınının əhəmiyyətli hissəsi regiondan keçər. Bu isə Cənubi Qafqazı geosiyasi rəqabət məkanından geoiqtisadi əməkdaşlıq məkanına çevirə bilər.

Yeni dünya nizamında yeni regional liderlik
Son hadisələr göstərir ki, XXI əsrin ikinci rübündə güc təkcə hərbi imkanlarla ölçülmür.
Enerji marşrutlarına nəzarət edən, logistika qovşaqları yaradan və regionlar arasında körpü rolunu oynayan ölkələr yeni geosiyasi çəkilər qazanırlar.
Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan məhz belə bir model formalaşdırıb.
Bu model qarşıdurma yox, əməkdaşlıq; bloklaşma yox, inteqrasiya; təcrid yox, bağlantı üzərində qurulub. Məhz buna görə də Bakı-Tbilisi-Ankara əməkdaşlığı artıq üç dövlətin layihəsi deyil. Bu gün o, Avrasiyanın təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat arxitekturasının mühüm sütunlarından birinə çevrilməkdədir.

Şimalda Rusiya-Ukrayna müharibəsi, cənubda İsrail-İran qarşıdurması fonunda dünya yeni geosiyasi qeyri-müəyyənlik dövrünə daxil olur.
Belə bir vaxtda Bakı-Tbilisi-Ankara üçlüyü sabitlik, etibarlılıq və inkişaf modeli kimi ön plana çıxır.

Bu əməkdaşlıq yalnız Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstana deyil, Avropadan Çinədək uzanan nəhəng Avrasiya məkanına yeni iqtisadi imkanlar, enerji təhlükəsizliyi, logistika dayanıqlığı və sülh perspektivi təqdim edir”.

Mürtəza