İran böhranı enerji marşrutlarını dəyişir: Ankara-Bakı faktoru önə çıxır

Hörmüz böhranı enerji təhlükəsizliyi anlayışını dəyişir

Hörmüz boğazı uzun illər dünyanın ən mühüm enerji qapısı olsa da, ABŞ-İran qarşıdurması göstərdi ki, dünya enerji sistemi yalnız bir boğazdan asılı qala bilməz. Bu səbəbdən də yaranmış reallıq enerji bazarında yeni düşüncə formalaşdırıb. Artıq əsas məsələ hasilatın həcmi deyil, həmin neftin təhlükəsiz şəkildə istehlakçıya çatdırılmasıdır. Başqa sözlə, XXI əsrin enerji savaşında qalib olan ölkə daha çox neft istehsal edən yox, həmin nefti təhlükəsiz marşrutla dünya bazarına çıxara bilən dövlət olacaq.

İraqın qərarı təsadüfi deyil

İraqın son addımları da məhz bu yeni geosiyasi reallığın nəticəsidir. Neft gəlirləri dövlət büdcəsinin 90 faizindən çoxunu təşkil edən İraq üçün Hörmüzdə yaranmış risklər iqtisadi deyil, dövlət təhlükəsizliyi problemidir. Bağdad buna görə Bəsrə və Kərkük yataqlarını Türkiyənin Ceyhan limanı ilə birləşdirəcək yeni boru kəmərlərinin tikintisini sürətləndirir. Eyni zamanda Suriyanın Baniyas limanına və gələcəkdə İordaniyanın Aqaba limanına çıxış imkanları da nəzərdən keçirilir. Bu layihələr göstərir ki, İraq artıq neft ixracının istiqamətini Fars körfəzindən Aralıq dənizinə doğru dəyişməyə başlayıb. Bu, sadəcə yeni boru kəmərinin tikintisi deyil, enerji strategiyasının dəyişməsidir.

Bu dəyişikliklərin mərkəzində isə yenə də Türkiyə dayanır. Çünki Suriya və İordaniyadan fərqli olaraq eenrji ehtiyatlarının Türkiyə üzərindən Avropa  və dünya bazarına çıxarmaq daha əlverişlidir. Bunun bir neçə səbəbi var. Birincisi, enerji ehtiyatları Türkiyə üzərindən mövcud infrastrukturlar vasitəsi ilə alıcı ölkələrə çatdırıla bilər. İkincisi, Türkiyə daha etibarlı və təhlükəsizdir. Üçüncüsü isə Türkiyə ən qısa yoldur. 

Yeni boru xətlərinin planlaşdırılması və İraq-Türkiyə əməkdaşlığının genişlənməsi göstərir ki, Ankara yaxın illərdə Avrasiyanın əsas enerji tranzit mərkəzinə çevriləcək. Əslində Ceyhan artıq liman deyil, geosiyasi platformadır.

Yaranmış reallıq Azərbaycanın strateji dəyəri və əhəmiyyətini də yeni səviyyəyə qaldırır. İllər əvvəl reallaşdırılan Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihəsi bu gün özünün ən strateji dövrünü yaşayır. Vaxtilə yalnız Xəzər neftinin ixracı üçün nəzərdə tutulan bu infrastruktur artıq yeni enerji sisteminin nüvəsinə çevrilir. Çünki Ceyhan terminalının beynəlxalq əhəmiyyəti artdıqca, həmin terminalın əsas enerji təminatçılarından biri olan Azərbaycan da yeni geosiyasi üstünlüklər qazanır.

Ankara və Bakı yeni enerji ittifaqının mərkəzindədir

Əgər XX əsrdə neft yataqlarına sahib olmaq əsas üstünlük sayılırdısa, XXI əsrdə üstünlüyü enerji dəhlizlərinə nəzarət müəyyən edir.

Bu baxımdan Türkiyə və Azərbaycanın mövqeyi sürətlə güclənir. Şərq-Qərb, Orta Dəhliz, Bakı-Tbilisi-Ceyhan, TANAP və digər layihələr artıq bir-birini tamamlayan vahid geoiqtisadi sistem yaradır.

İraq neftinin də bu sistemə qoşulması Ankara ilə Bakının rolunu daha da artıracaq. Bu, təkcə iqtisadi üstünlük deyil. Bu, həm də siyasi təsir imkanlarının genişlənməsi, Avropanın enerji təhlükəsizliyində həlledici söz sahibinə çevrilmək deməkdir.

Məhz buna görə qarşıdakı illərdə geosiyasi rəqabət təkcə neft yataqları uğrunda deyil, enerji dəhlizlərinə nəzarət uğrunda gedəcək. Bu rəqabətdə isə ən böyük üstünlüyə malik olan ölkələr Türkiyə və Azərbaycandır. Çünki onlar artıq sadəcə tranzit dövlətləri deyil, Avrasiya enerji təhlükəsizliyinin əsas memarlarına çevrilirlər.

Beləliklə, ABŞ-İran qarşıdurmasının yaratdığı yeni geosiyasi reallığın ən mühüm nəticəsi budur: Hörmüz əvvəlki strateji üstünlüyünü itirdikcə, Ceyhan yüksəlir. Ceyhan yüksəldikcə isə Ankara və Bakı qlobal enerji siyasətinin əsas güc mərkəzlərindən birinə çevrilir.

Mürtəza Bünyadlı