NATO Ankaraya möhtac qaldı - Avropa Türkiyəyə sığınır
Uzun illər Türkiyəyə yuxarıdan aşağı baxan, Ankaranı gah “problemli müttəfiq”, gah “itaətsiz tərəfdaş”, gah da “qapıda gözlədiləsi namizəd” kimi təqdim etməyə çalışan Avropa bu gün öz təhlükəsizlik böhranının içində acı reallıqla üz-üzə qalıb. ABŞ də artıq əvvəlki ölkə deyil. Birləşmiş Ştatlar lideri Donald Tramp isə bu reallığı Avropanın üzünə çırpan siyasi fiqurdur. O, NATO-nun mahiyyətini, yük bölgüsünü, Alyans daxilindəki ikiüzlülüyü və Avropanın təhlükəsizlik tənbəlliyini bütün çılpaqlığı ilə ortaya çıxardı. Trampın “ABŞ hamının yükünü niyə daşımalıdır?” sualı əslində NATO-nun on illərdir gizlədilən böhranının açıq etirafına çevrildi.
Məhz buna görə Ankara sammiti NATO-nun növbəti toplantısı yox, Qərbin siyasi acizliyinin, Avropanın təhlükəsizlik qorxusunun və Türkiyənin yüksələn güc statusunun rəsmi etirafı kimi tarixə düşür.
Tramp NATO-nun maskasını cırdı: Avropa tənha qaldı
D.Tramp hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra NATO-nun üzərindəki “sarsılmaz birlik”, “vahid təhlükəsizlik çətiri”, “kollektiv müdafiə ruhu” kimi şüarların nə qədər kövrək olduğu bir daha ortaya çıxdı. Ağ Evin sahibi illərdir açıq deyir ki, ABŞ Avropanın təhlükəsizlik kassası deyil. Vaşinqton pul ödəyir, silah verir, qoşun saxlayır, risk daşıyır, amma Avropa rahat həyatını yaşayır, sonra da “strateji tərəfdaşlıq” haqqında pafoslu çıxışlar edir.
Trampın bu xətti NATO-nun daxilində elə bir zəlzələ yaratdı ki, Avropa paytaxtları ayılanda anladı ki, ABŞ bir gün doğrudan da əlini Avropanın çiynindən çəkə bilər. O zaman nə olacaq? Avropanı kim qoruyacaq? Kağız üzərində yazılmış öhdəliklər? Brüsselin bürokratik bəyanatları? Yoxsa hərbi gücdən çox “narahatıq” ifadəsi işlətməyi bacaran siyasətçilər?
Məsələ budur ki, Avropa uzun illər təhlükəsizliyini ABŞ-yə həvalə edib, özü isə hərbi baxımdan rahatlıq zonasına çəkilib. İndi isə dünya dəyişib. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə alovlanan böhranlar, İran ətrafında artan gərginlik, Qara dənizdə qeyri-sabitlik, enerji və logistika savaşları Avropanın qapısına dayanıb. Vaşonqton isə əvvəlki kimi “hər problemin son həll edən gücü” roluna həvəs göstərmir. Belə bir vaxtda Avropa anlayır ki, Türkiyəyə illərlə ögey münasibət göstərmək əslində öz təhlükəsizliyinə zərbə vurmaq imiş.
Sərt reallıq: Avropa Türkiyəsiz acizdir
Bəli, bu gün məsələ məhz belədir. Avropa Türkiyəsiz acizdir. Çünki Ankara artıq sadəcə NATO üzvü deyil. Türkiyə NATO-nun cənub cinahının dayağıdır, Qara dənizin təhlükəsizlik açarıdır, Yaxın Şərqlə Avropa arasında strateji buferdir, Cənubi Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya uzanan geosiyasi xəttin əsas güc mərkəzidir.
ABŞ-dən sonra NATO-da ikinci ən böyük ordu Türkiyəyə məxsusdur. Amma məsələ yalnız ordunun sayında deyil. Ankara son illərdə öz müdafiə sənayesini elə bir səviyyəyə qaldırıb ki, artıq təkcə istehlakçı yox, oyun qaydalarını dəyişən istehsalçıya çevrilib. Dron texnologiyaları, raket sistemləri, zərbə qabiliyyəti, çevik hərbi logistika, döyüş təcrübəsi və regional əməliyyat imkanları Türkiyəni kağız üzərində müttəfiqdən real gücə çevirib. Avropa isə məhz bu gücə möhtacdır.
Çünki Avropanın özündə siyasi səs çoxdur, amma güc azdır. Bəyanat boldur, lakin ordu zəifdir. Strategiya sənədləri yazılır, amma sursat anbarları boşalır. Təhlükəsizlikdən danışırlar, amma təhlükəsizliyi kimin təmin edəcəyi sualına cavab verə bilmirlər. İllərlə Türkiyəyə dərs keçməyə çalışan Avropa indi anlayır ki, Ankarasız NATO xəritədə var, gerçək güc müstəvisində isə yarımçıqdır.
NATO Ankaraya möhtac qaldı
Bu gün NATO-nun qarşısında dayanan əsas sual budur: ABŞ-ın etibarı sarsılırsa, Avropanın təhlükəsizliyini hansı güc daşıyacaq? Bu sualın cavabında Türkiyənin adı getdikcə daha yüksək səslə çəkilir. Bu, təsadüfi deyil. Çünki Türkiyə təkcə güclü orduya malik dövlət deyil, həm də bir neçə böhran zonasına eyni anda təsir edə bilən nadir aktordur.
Ankara Balkanlarda, Qara dənizdə, Cənubi Qafqazda, Yaxın Şərqdə, Mərkəzi Asiyada, Afrikada, enerji marşrutlarında, miqrasiya xəttində, dəniz təhlükəsizliyində var. Dron savaşlarında var. Diplomatik vasitəçilikdə var. Hərbi istehsalda var. Başqa sözlə, Türkiyə elə bir coğrafi və siyasi kəsişmədə dayanır ki, onsuz Avropanın təhlükəsizlik arxitekturası yarımçıq qalır.
Məhz buna görə Qərb mediasında son dövrlər Türkiyə ilə bağlı ton dəyişib. Dünənə qədər Ankaraya tənqid prizmasından baxan çevrələr indi onu “əvəzolunmaz tərəfdaş”, “strateji dayaqlardan biri”, “Avropa üçün vacib təhlükəsizlik aktoru” kimi təqdim etməyə başlayıblar. “Politico”nun da diqqət çəkdiyi əsas xətt budur: ABŞ iştirakını azaltdıqca Türkiyənin Alyans daxilində nisbi çəkisi artır. Bu, sadəcə diplomatik cümlə deyil, NATO daxilində güc mərkəzlərinin yenidən formalaşmasının etirafıdır.
Avropa indi Türkiyəyə seçim kimi yox, məcburiyyət kimi baxır. Çünki Ankara olmadan Qərbin təhlükəsizlik planı yarımçıqdır. Türkiyə olmadan Qara dəniz xətti boşluğa düşür. Türkiyə olmadan NATO-nun cənub cinahı deşilir. Türkiyə olmadan Yaxın Şərqə çıxış və böhranların idarə olunması çətinləşir. Türkiyə olmadan Cənubi Qafqaz və Orta Dəhliz siyasəti zəifləyir. Türkiyə olmadan Avropanın hərbi-sənaye tərəfdaşlığı daralır. Yəni məsələ çox sadədir: NATO Ankaraya möhtac qalıb.
Avropa Türkiyəyə illərlə səhv etdi, indi bunun bədəlini ödəyir
Ən böyük paradoks da budur. İllərlə Türkiyəni Avropadan uzaqlaşdıran, Ankaraya qarşı ikili standart siyasəti yürüdən, onu gah insan haqları, gah Şərqi Aralıq dənizi, gah Kipr, gah da daxili siyasi məsələlər üzərindən sıxışdırmağa çalışan dairələr bu gün tam fərqli reallıqla qarşılaşıblar. İndi həmin Avropa Türkiyənin qapısını döyür. İndi həmin Avropa Türkiyəni “vacib tərəfdaş” adlandırır. İndi həmin Avropa anlayır ki, Ankaraya qarşı soyuq münasibət əslində Avropanın öz təhlükəsizlik maraqlarına vurulan zərbə olub.
Çünki Türkiyə artıq əvvəlki Türkiyə deyil. Ankara nə Qərbin siyasi himayəsinə möhtacdır, nə də kiminsə onu “qəbul edib-etməməsi” ilə öz rolunu müəyyənləşdirir. Türkiyə artıq öz gücünü özü formalaşdıran, öz hərbi sənayesini özü quran, öz regional təsir sahəsini özü genişləndirən, Qərblə də, Şərqlə də, Rusiya ilə də, Çinlə də. ABŞ-la da, Avropa ilə də öz maraqları çərçivəsində danışan aktordur.
Bu gün Avropanın Türkiyəyə yaxınlaşması Ankaraya simpatiyadan doğmur. Bu, tamamilə geosiyasi məcburiyyətdən doğur. Avropa Türkiyəni sevdiyi üçün yox, Türkiyəsiz edə bilmədiyi üçün Ankaraya dönür.
Ankara sammiti: Türkiyənin yeni dünya düzənində yerini möhürlənəcək
NATO-nun 36-cı zirvə toplantısının məhz Ankarada keçirilməsi Türkiyə üçün tarixi şansdır. Bu sammit Türkiyənin sadəcə “ev sahibi” olması demək deyil. Bu sammit Ankaranın yeni dünya düzənində öz yerini rəsmən təsbit etməsi, NATO daxilində çəkisini daha da artırması, Avropa ilə münasibətlərdə şərt qoyan tərəf kimi çıxış etməsi üçün böyük platformadır.
Ankara bu sammitdə Qərbə açıq mesaj verir: Türkiyə artıq “sizə lazım olanda yada düşən müttəfiq” deyil. Türkiyə NATO-nun gələcəyini müəyyən edən güc mərkəzlərindən biridir. Əgər Avropa təhlükəsizlik istəyirsə, Türkiyə ilə bərabər işləməyə məhkumdur. Əgər NATO güclü qalmaq istəyirsə, Türkiyəni mərkəzdə saxlamağa məcburdur. Əgər ABŞ Avropadakı yükünü azaltmaq istəyirsə, bunun əsas geosiyasi kompensatorlarından biri məhz Ankaradır.
Bu sammit həm də Türkiyənin Avropa İttifaqı ilə münasibətlərində yeni siyasi kartlar qazanması baxımından önəmlidir. Çünki Avropa təhlükəsizlikdə Türkiyəyə möhtac olduqca, Ankara da bu asılılığı siyasi leverage kimi istifadə etmək imkanını genişləndirir. Bu, Türkiyəyə həm hərbi əməkdaşlıqda, həm iqtisadi münasibətlərdə, həm gömrük ittifaqı məsələsində, həm viza rejimi, həm də siyasi dialoq platformalarında əlavə üstünlük verir.
Türkiyə artıq “regional güc” çərçivəsini də dağıdır
Bu gün Ankaranın qarşısında açılan imkan təkcə NATO daxilində rolunu artırmaqdan ibarət deyil. Məsələ daha böyükdür. Türkiyə artıq “regional güc” anlayışına sığmır. Ankara Balkanlardan Qafqaza, Qara dənizdən Aralıq dənizinə, Yaxın Şərqdən Mərkəzi Asiyaya, Afrikadan Avropanın təhlükəsizlik gündəminə qədər uzanan geniş geosiyasi xəttdə oyun quran aktora çevrilib.
Bu, Türkiyəni tədricən yeni dünya düzəninin əsas siyasi-hərbi mərkəzlərindən birinə çevirir. ABŞ, Rusiya, Çin və Avropa arasında gedən böyük güc rəqabətində Türkiyə artıq sadəcə müşahidəçi deyil. Ankara həm proseslərə təsir edən, həm də proseslərin nəticəsini dəyişdirən gücdür. NATO-nun Ankara sammiti də məhz bu yüksəlişin siyasi möhürü ola bilər.
Çünki bu sammitdən sonra Türkiyənin statusu daha da aydın görünəcək: Ankara nə yalnız Qərbin müttəfiqidir, nə də yalnız bölgə dövlətidir. Ankara artıq ayrıca geosiyasi qütb kimi davranmaq gücünə sahib aktordur. Avropanın da, ABŞ-ın da, Rusiyanın da, Yaxın Şərqin də, Cənubi Qafqazın da hesablaşmalı olduğu aktor.
Qərb Türkiyəni gec də olsa anlamağa başlayır
NATO-nun Ankara sammiti bir həqiqəti bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxarır: Qərb Türkiyəni illərlə yanlış oxudu, Avropa isə Ankaranın əsl dəyərini çox gec anladı. İndi isə seçim qalmayıb. ABŞ-ın NATO-ya münasibətindəki qeyri-müəyyənlik, Avropanın artan təhlükəsizlik təşvişi, Rusiyanın yaratdığı hərbi təzyiq, Yaxın Şərqdə dərinləşən xaos və qlobal güc balansının dəyişməsi Türkiyəni mərkəzə daşıyır.
Bu mənada Ankara sammiti sadəcə bir zirvə görüşü deyil. Bu sammit Türkiyənin yüksələn güc statusunun, Avropanın Ankaraya məhkumluğunun və NATO-nun Türkiyəsiz əvvəlki gücündə qala bilməyəcəyinin siyasi etirafıdır.
Bu günkü reallıq budur: Avropa Türkiyəsiz acizdir.
NATO Ankaraya möhtac qalıb. Qərb isə ABŞ-ın yaratdığı boşluğun əvəzedicisini getdikcə daha çox Türkiyədə görür.Yeni dünya düzənində Ankaranın adı artıq təkcə iştirakçı kimi yox, oyun quran güc kimi yazılır.
Mürtəza Bünyadlı
