Trampın Ankaraya səfərinin şifrələri

Ankara sammiti ərəfəsində Trampın özü də bunu gizlətmədi. O, açıq şəkildə bildirdi ki, sammit Türkiyədə və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ev sahibliyi ilə keçirilməsəydi, bəlkə də bu toplantıya qatılmazdı. Bu fikir diplomatik nəzakət cümləsi deyil, Ağ Evin prioritetlərinin haraya yönəldiyini göstərən siyasi etirafdır. Trampın Ərdoğanı “güclü lider”, “dost” kimi təqdim etməsi və Türkiyəni bir çox ənənəvi müttəfiqdən daha etibarlı tərəfdaş kimi xarakterizə etməsi də Vaşinqtonun Ankaraya yanaşmasının dəyişdiyini göstərir.

Trampın Ərdoğan haqqında dedikləri nəyi göstərdi?

Birləşmiş Ştatlar liderinin Ankarada səsləndirdiyi fikirlər təkcə şəxsi simpatiyanın ifadəsi deyildi. O, Ərdoğanı “çox güclü lider” adlandırdı, Türkiyə ilə münasibətlərin bir sıra ənənəvi Qərb müttəfiqləri ilə münasibətlərdən daha etibarlı olduğunu vurğuladı və hətta sanksiyaların qaldırılması, F-35 məsələsinin yenidən nəzərdən keçirilməsi barədə siqnallar verdi. Bu, faktiki olaraq Ağ Evin Türkiyəyə qarşı əvvəlki illərdə qurduğu sərt xəttin yumşaldılması və Ankaraya yeni geosiyasi rol biçilməsi anlamına gəlir. Trampın “Türkiyə mənim dostumun ölkəsidir, ona görə gəldim” məzmunlu mesajı da göstərdi ki, Vaşinqton NATO daxilində belə artıq klassik kollektiv mexanizmlərdən çox, strateji açar dövlətlərlə ikitərəfli dayaqlar qurmağa üstünlük verir.

Bu baxımdan Trampın Ankara səfəri təkcə sammit diplomatiyası deyil, həm də Türkiyə-ABŞ xəttində yeni siyasi balansın işə salınmasıdır. Vaşinqton anlayır ki, Türkiyə ilə münasibətləri sırf keçmiş ziddiyyətlər, xüsusən də S-400, sanksiyalar, F-35 böhranı və ya taktiki fikir ayrılıqları prizmasından idarə etmək artıq kifayət etmir. Çünki geosiyasi reallıq dəyişib və həmin reallıq Türkiyəni kənara itələməyə yox, mərkəzə çəkməyə məcbur edir.

Ağ Ev niyə Ankaraya yeni geosiyasi dəyər verir?

Bunun birinci səbəbi coğrafiyadır. Türkiyə sadəcə bir NATO üzvü deyil, həm də Avropa, Yaxın Şərq, Qara dəniz hövzəsi, Rusiya ətrafı, Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Şimali Afrika arasında yerləşən nadir strateji qovşaqdır. Başqa sözlə, Türkiyə bir regionun yox, bir neçə kritik geosiyasi məkanın kəsişmə nöqtəsində dayanır. Kim Avrasiyanı, Yaxın Şərqi və Şimali Afrikanı eyni vaxtda hesaba qatmaq istəyirsə, Ankaranı oyunun kənarında saxlaya bilməz.

Vaşinqton üçün bu coğrafiya sadəcə xəritə üzərində mövqe deyil, bu, həm də hərbi logistika, enerji marşrutları, dəniz təhlükəsizliyi, miqrasiya axınları, regional təsir imkanları və siyasi vasitəçilik platforması deməkdir. Türkiyə Qara dənizdə Rusiyanın qarşısını qaladır, Yaxın Şərqdə böhranların kənarında dayanan müşahidəçi yox, birbaşa təsir sahibi aktordur, Cənubi Qafqazda və Mərkəzi Asiyada isə Qərbin çıxış imkanlarını genişləndirən körpüdür. Şimali Afrikaya qədər uzanan xəttdə də Türkiyə həm təhlükəsizlik, həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan təsir imkanlarına malik oyunçudur. Məhz buna görə Ağ Ev Ankara ilə münasibətləri artıq yalnız ikitərəfli çərçivədə deyil, daha geniş geosiyasi memarlığın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirir.

Yeni dünya düzəni Ankarasız niyə mümkün görünmür?

Qlobal sistem sürətlə dəyişir. ABŞ-Rusiya-Çin qarşıdurması, Çin faktorunun yüksəlişi, Yaxın Şərqdə İran ətrafında gərginliyin artması, enerji marşrutları uğrunda mübarizə, Qara dəniz və Şərqi Aralıq dənizində strateji rəqabətin dərinləşməsi yeni dünya düzənini formalaşdıran əsas xətlərdir. Bu xətlərin hər biri Türkiyənin yerləşdiyi geosiyasi məkana toxunur. Yəni Türkiyə bu proseslərin kənarındakı ölkə deyil, düz mərkəzində dayanan aktordur.

Məhz buna görə Trampın Ankara səfərini “NATO sammitinə qatılmaq” səviyyəsinə endirmək doğru olmaz. Bu səfər Ağ Evin etirafıdır ki, yeni qlobal və regional təhlükəsizlik arxitekturası Ankarasız qurula bilməz. Vaşinqton Avrasiyada güc balansı qurmaq, Yaxın Şərqdə oyun planı hazırlamaq, Qara dənizdə Rusiyaya qarşı mövqe saxlamaq, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada təsir imkanlarını möhkəmləndirmək və qorumaq, hətta Şimali Afrikada yeni dayaq xətləri yaratmaq istəyirsə, Türkiyəni əsas tərəfdaşlardan biri kimi görməyə məcburdur.

Ağ Ev niyə Avrasiya və Afrika xəttində Türkiyəyə söykənir?

Son illərin prosesləri göstərir ki, Vaşinqton Avrasiya və Afrika coğrafiyasında daha çevik, daha çox regional dayaqlara söykənən siyasət qurmağa çalışır. ABŞ artıq hər bölgədə birbaşa və tammiqyaslı hərbi dominantlıq modeli ilə hərəkət etmir. Bunun əvəzində regional açar dövlətlər vasitəsilə balanslaşdırma, təsir dairəsi qurma və böhranların idarə olunması xəttinə üstünlük verir. Türkiyə də məhz bu yeni strategiyanın əsas sütunlarından birinə çevrilir.

Ankara bir tərəfdən NATO üzvüdür və Qərb təhlükəsizlik sisteminin içindədir, digər tərəfdən Rusiya ilə, Yaxın Şərq ölkələri ilə, Mərkəzi Asiya ilə, Afrika dövlətləri ilə ayrıca işləyə bilən çevik diplomatik imkanlara malikdir. Bu, Vaşinqton üçün çox qiymətli kombinasiyadır. Çünki ABŞ bəzən birbaşa müdaxilə etdikdə qapılar bağlanır, amma Türkiyə vasitəsilə həmin coğrafiyalarda daha yumşaq, daha balanslı və daha təsirli siyasi oyun qurmaq mümkün olur.

Ankara Vaşinqton üçün təkcə müttəfiq yox, geosiyasi platformadır

Türkiyənin Ağ Ev üçün dəyəri yalnız hərbi gücü və NATO üzvlüyü ilə məhdudlaşmır. Ankara eyni zamanda Vaşinqton üçün regional geosiyasi platformadır. Yəni Türkiyə həm diplomatik kanal, həm təhlükəsizlik dayağı, həm logistika mərkəzi, həm də böhranların idarə olunmasında istifadə edilə bilən siyasi körpü rolunu oynayır. Bu xüsusilə Yaxın Şərqdə, İran ətrafında artan gərginlikdə, Körfəz bölgəsindəki yeni düzülüşlərdə, Suriyadan Qara dənizə qədər uzanan geniş xəttdə daha aydın görünür.

Son illərdə baş verən proseslər göstərir ki, ABŞ üçün Türkiyə artıq “sadəcə vacib NATO üzvü” statusunu aşır. Ankara daha böyük geosiyasi memarlığın dayaq nöqtəsinə çevrilir. Bu memarlıqda Türkiyə həm Avropaya açılan qapıdır, həm Yaxın Şərqə uzanan xəttin kilid ölkəsidir, həm də Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə Qərb arasında strateji bağlantı nöqtəsidir.

Vaşinqton niyə Ankara və İslamabad xəttinə xüsusi diqqət ayırır?

Avrasiya coğrafiyasının yenidən şəkilləndirilməsi prosesində Ağ Evin Ankara və İslamabad kimi mərkəzlərə daha çox diqqət ayırması təsadüfi deyil. Hər iki paytaxt Qərbin birbaşa nüfuzunun tam olmadığı, amma geosiyasi çəkisinin son dərəcə yüksək olduğu geniş coğrafiyalara çıxış qapısı rolunu oynayır. Türkiyə Yaxın Şərq, Qara dəniz, Qafqaz və Aralıq dənizi xəttində nədirsə, Pakistan da Cənubi Asiya, Əfqanıstan ətrafı, Hind okeanı və Çinlə kəsişən geosiyasi zonada ona bənzər funksiyanı daşıyır. Vaşinqton bu mərkəzlər vasitəsilə daha böyük Avrasiya xəritəsində təsir balansı qurmağa çalışır.

Ankara isə bu oyunda daha geniş imkanlara malikdir. Çünki Türkiyə təkcə coğrafi körpü deyil, həm də NATO çətiri altındakı hərbi güc, inkişaf etmiş müdafiə sənayesi, regional diplomatiya və enerji-tranzit imkanlarını birləşdirən nadir aktordur. Buna görə də Ağ Evin Ankara ilə işləməsi taktiki yox, strateji seçimdir.

Trampın səfəri Türkiyə-ABŞ münasibətlərində hansı mesajı verdi?

Bu səfərin ən mühüm mesajı budur: Vaşinqton Türkiyəni yenidən “idarə olunmalı problem” yox, “birgə işlənməli açar güc” kimi görməyə başlayır. Trampın Ankaraya gəlməsi, Ərdoğan haqqında isti fikirlər səsləndirməsi, Türkiyəyə sanksiyaların yumşaldılması və F-35 məsələsinin yenidən müzakirəyə açılması barədə siqnal verməsi göstərir ki, Ağ Ev münasibətlər’ yenidən baxmaq istəyir. Bu, əlbəttə, bütün ziddiyyətlərin aradan qalxdığı anlamına gəlmir. Ancaq siyasi xətt dəyişir. Qarşıdurma mərkəzli yanaşmanın yerini strateji zərurət mərkəzli yanaşma tutur.

Bu zərurətin kökündə isə bir həqiqət dayanır: ABŞ Avrasiya və Afrika xəttində yeni balans oyunu qurmaq istəyir və bu oyunda Türkiyə kənarda qala biləcək ölkə deyil. Əksinə, Ankara bu balansın əsas sütunlarından biri kimi önə çıxır.

Trampın Ankara səfəri Ağ Evin geosiyasi seçimidir

Trampın Ankara səfəri NATO sammiti protokolundan daha böyük məna daşıyır. Bu səfər Vaşinqtonun Türkiyəyə verdiyi yeni siyasi çəkini, Ankaranın qlobal və regional təhlükəsizlik arxitekturasındakı rolunun böyüdüyünü və ABŞ-nin yeni dünya düzənində Türkiyəni açar dayaqlardan biri kimi gördüyünü göstərir. Əgər dünən Türkiyə ilə münasibətlər daha çox böhranlar, sanksiyalar və qarşılıqlı narazılıqlar fonunda müzakirə olunurdusa, bu gün mənzərə dəyişir: Ağ Ev Türkiyəyə daha çox geosiyasi zərurət prizmasından baxır.

Başqa sözlə, Trampın Ankara səfəri bir həqiqəti açıq şəkildə ortaya qoydu. Yeni dünya düzənində Ankaranı kənarda qoymaq mümkün deyil. Nə NATO-nun gələcək transformasiyası, nə Avrasiyanın geosiyasi düzülüşü, nə Yaxın Şərqdəki güc balansı, nə də Afrikaya uzanan yeni strateji xətt Türkiyəsiz tamamlana bilər. Vaşinqtonun verdiyi mesaj da budur: Ankara artıq sadəcə regional oyunçu deyil, yeni qlobal geosiyasi düzənin hesablaşmalı olduğu əsas mərkəzlərdən biridir.

Mürtəza Bünyadlı