Putin-Fidan görüşünün pərdəarxası: Yeni dünya düzəninin şifrələri
ABŞ-İran arasında əldə olunan anlaşmadan sonra beynəlxalq diqqətin yenidən Rusiya-Ukrayna müharibəsinə yönələcəyi artıq aydın görünür. Son aylarda Yaxın Şərqdəki böhran qlobal gündəmi zəbt etmişdi. Vaşinqtonun əsas diqqəti İran, Hörmüz boğazı və enerji təhlükəsizliyi məsələlərinə yönəlmişdi. Lakin ABŞ-la İran arasında razılaşmanın əldə olunması ilə yeni geosiyasi mərhələnin əsası qoyulur və bu mərhələnin əsas gündəmi yenidən Ukrayna olacaq.
Məhz belə bir vaxtda Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Moskvaya səfəri xüsusi diqqət çəkir. Səfərin ABŞ-İran anlaşması ərəfəsində baş tutması təsadüfi deyil. Əksinə, bu səfər yeni formalaşan geosiyasi düzənin mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Moskvada Hakan Fidanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov, Prezidentin müşaviri Vladimir Medinski, Təhlükəsizlik Şurasının katibi Sergey Şoyqu və digər yüksək vəzifəli rəsmilərlə görüşləri göstərir ki, Ankara Ukrayna müharibəsindən Cənubi Qafqaza, Yaxın Şərqdən Mərkəzi Asiyaya qədər bütün əsas geosiyasi istiqamətlərdə fəal rol oynamağa çalışır.
Səfərin ən mühüm məqamlarından biri isə Hakan Fidanın Rusiya Prezidenti Vladimir Putin tərəfindən qəbul olunmasıdır. Bu görüş Türkiyə-Rusiya münasibətlərinin strateji xarakter daşıdığını bir daha nümayiş etdirdi. Eyni zamanda Kremlə verilən mesaj ondan ibarət idi ki, Ankara həm Moskva, həm Vaşinqton, həm də Avropa ilə eyni vaxtda danışa bilən nadir aktorlardan biri olaraq qalır.
Bu gün Ukrayna məsələsində Türkiyənin əhəmiyyəti əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha da artır. Çünki ABŞ Prezidenti Donald Trampın administrasiyası bir tərəfdən Kremlə təzyiq mexanizmləri formalaşdırmağa çalışır, digər tərəfdən isə Moskva ilə dialoq kanallarını tam bağlamaq niyyətində deyil.
Trampın G7 sammitində səsləndirdiyi fikirlər də bunu göstərir. ABŞ Ukraynaya dəstəyi davam etdirməyə hazırdır.
Birincisi, İran böhranının səngiməsi ilə beynəlxalq diqqət yenidən Ukraynaya yönəlir. Bu isə son aylarda yaranmış nisbi rahatlığın Kreml üçün sona çatması deməkdir.
İkincisi, İranın qlobal enerji bazarına qayıtması Rusiyanın enerji gəlirlərinə təzyiq göstərə bilər. İran neftinin dünya bazarlarına çıxışı genişləndikcə Moskvanın enerji rıçaqları zəifləyəcək.
Üçüncüsü, ABŞ və Avropa arasında Ukrayna məsələsində koordinasiya güclənə bilər. Bu isə Kremlin diplomatik manevr imkanlarını məhdudlaşdıracaq.
Belə bir şəraitdə Türkiyə xüsusi əhəmiyyət qazanır. Ankara müharibənin əvvəlindən həm Moskva, həm də Kiyevlə münasibətləri qoruyan yeganə böyük regional güclərdən biridir. İstanbul danışıqları, taxıl sazişi və əsir mübadiləsi prosesləri Türkiyənin vasitəçilik potensialını sübut edib.
Moskvada keçirilən görüşlər də göstərir ki, Ankara gələcək danışıqlar prosesində əsas platformalardan biri olmağa hazırlaşır. ABŞ-İran anlaşmasından sonra Ukrayna məsələsinin yenidən aktivləşməsi fonunda Türkiyənin diplomatik çəkisi daha da artır.
Səfərdə müzakirə olunan digər mühüm istiqamət isə Cənubi Qafqaz idi. Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi, kommunikasiyaların açılması, Zəngəzur dəhlizi və regionun nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi Ankara və Moskva arasında əsas müzakirə mövzularından biri olub.
Türkiyə yaxşı anlayır ki, Cənubi Qafqazda davamlı sülh Orta Dəhlizin inkişafı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Məhz buna görə Ankara Azərbaycanla birlikdə regionun yeni iqtisadi və geosiyasi arxitekturasının formalaşdırılmasında aparıcı rol oynayır.
Əslində Hakan Fidanın Moskva səfəri bir həqiqəti daha nümayiş etdirir: yeni dünya düzənində Türkiyə artıq hadisələri izləyən deyil, hadisələrin istiqamətini müəyyənləşdirən əsas aktorlardan biridir.
ABŞ İranla anlaşma əldə edir, Vaşinqton diqqətini yenidən Ukraynaya yönəldir, Avropa yeni təhlükəsizlik reallıqlarına uyğunlaşmağa çalışır, Kreml artan təzyiqlərlə üzləşir. Bütün bu proseslərin kəsişmə nöqtəsində isə Ankara dayanır.
Məhz buna görə Hakan Fidanın Moskvaya səfəri adi diplomatik təmas deyil. Bu səfər Ukraynadan Yaxın Şərqə, Cənubi Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan böyük geosiyasi oyunun vacib hissəsidir. Görünən odur ki, ABŞ-İran anlaşmasından sonra formalaşan yeni mərhələdə Türkiyə həm vasitəçi, həm balanslaşdırıcı, həm də yeni Avrasiya geosiyasətinin əsas memarlarından biri kimi çıxış etməyə davam edəcək.
Mürtəza Bünyadlı
