Tehranın “Batsam, hamını batırım” strategiyası, çıxış yolu yoxsa iflas

“Batsam, hamını özümlə apararam” strategiyası
Tehranın hazırda seçdiyi taktika açıqdır. “Batsam, hamını özümlə aparacağam və ya cəhənnəmə gedən özünə yol yoldaşı axtarar” strategiyası nəyə xidmət edir. Hərbi təzyiq artdıqca  Tehran münaqişə coğrafiyasını genişləndirmək, region ölkələrinin enerji infrastrukturunu hədəfə almaq və bununla da Vaşinqtonla Təl-Əvivə qarşı təzyiq mexanizmi yaratmağı hədəfləyir. Lakin Tehran bu strategiyanı seçərkən əks effekti  hesablamayıb.
Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan bu yanaşmanı “inanılmaz dərəcədə səhv strategiya” adlandıraraq açıq mesaj verib ki, Körfəz ölkələri müharibənin qarşısını almağa çalışdığı halda onların hədəfə alınması Tehranın özünü daha da təkləməsidir.

Bu yanaşma emosional səslənsə də, reallıq ortadadır. Region ölkələri neytral qalmağa çalışdığı halda, enerji infrastrukturlarının hədəf seçilməsi faktiki olaraq anti-İran koalisiyasının genişlənməsinə xidmət edir. Tehran öz əlləri ilə ətrafında siyasi divar hörür.

Hörmüz – dünyanın nəfəs borusu
Böhranın ən təhlükəli mərhələsi isə Hörmüz boğazı ilə bağlıdır. Qlobal istehlakın beşdə birini təşkil edən gündəlik təxminən 20 milyon barel neft bu dar boğazdan keçir.
İranın SEPAH vasitəsilə boğazı bağladığını və keçməyə çalışan gəmiləri hədəf alacağını bəyan etməsi artıq iqtisadi müharibə mərhələsidir.

Qlobal bazar İranı daha riskli tərəfdaş kimi qəbul edir və bu hərbi müdaxilə üçün legitimlik mühiti formalaşır.
Serbiya Prezidenti Aleksandar Vuçiç “neft qiymətləri hamımızı öldürəcək” deyərək Avropanın potensial enerji iflicinə işarə edib. Bu, emosional ifadədir, amma iqtisadi məntiqə söykənir. Həqiqətən də  Hörmüz bağlanarsa, qlobal inflyasiya dalğası qaçılmazdır. Bu addım üç səviyyədə şok effekti yaradır: Enerji bazarlarında panika, neft və LNG qiymətlərində  bahalaşma.

Qlobal inflyasiya riski: Logistika xərcləri artır, sığorta tarifləri yüksəlir.
Yranmış  eskalasiya şəraitində  Ağ Ev  neft-qaz daşıyan tankerlərin təhlükəsizliyini təmin edəcəyi barədə bəyaant verib. ABŞ prezidenti Donald Trump boğazdan keçən tankerlərin qorunacağını bildirməklə naviqasiya azadlığının hərbi yolla təmin edilə biləcəyini göstərib. Bu isə artıq lokal qarşıdurma deyil, qlobal dəniz təhlükəsizliyi məsələsidir.

Enerjinin silah kimi istifadəsi və Tehran niyə uduzur?
İranın mesajı sadədir: “Əgər mən təzyiq altındayamsa, dünya da enerji şokunu hiss etməlidir. Batıramsa hamını batırım”. Lakin bu strategiya qısa müddətli xaos yaratsa da, uzunmüddətli nəticələr baxımından Tehranın özünə zərbədir və əks effektə səbəb olur. Belə ki,  bu addım bütün qonşularını  İrana qarşı cəbhədə yer almasına fürsət yaradır. 
Tehranın seçdiyi “gərginliyi maksimuma qaldıraraq geri çəkilməyə məcbur etmə” modeli əvvəllər məhdud regional çərçivədə işləyə bilərdi. Lakin indiki mərhələdə balans fərqlidir: ABŞ hərbi baxımdan bölgədə aktivdir; İsrail birbaşa əməliyyatlar aparır; Körfəz ölkələri təhlükəsizliyi təmin etmə baxımından Vaşinqtona daha da yaxınlaşır.

Ən böyük risk – daxili böhran
Strategiyanın ən ağır nəticəsi isə İran daxilində ola bilər. Sanksiyalar, iqtisadi çətinliklər, valyuta təzyiqi və sosial narazılıq fonunda genişmiqyaslı eskalasiya dövlət resurslarını tükəndirir. Enerji şoku qlobal bazara zərbə vursa da, ilk növbədə İran iqtisadiyyatını sıxır.
“Batsam, hamını özümlə apararam” psixologiyası emosional reaksiyadır, strateji çıxış yolu deyil. Qısa müddətli xaos uzunmüddətli sabitlik gətirmir.
Yaxın Şərqdəki bu müharibə artıq təkcə hərbi qarşıdurma deyil, bu, enerji üzərindən aparılan geosiyasi savaşdır. Hörmüz boğazı dünya iqtisadiyyatının nəfəs borusudur və onun bağlanması qlobal sistemə birbaşa hücum deməkdir.

Lakin reallıq göstərir ki, enerji şantajı böyük gücləri geri çəkilməyə yox, daha sərt cavab verməyə sövq edir. Bu strategiya nəticə etibarilə İranı dalana dirəyə, regionu isə daha geniş koalisiyaya doğru itələyə bilər.

Ən ağır yük isə yenə də sadə insanlar, region xalqları və ilk növbədə İran cəmiyyəti üçün olacaq. Müharibənin geosiyasi hesabları kabinetlərdə aparılır, amma onun iqtisadi və sosial ağrısını sadə insanlar və küçələr hiss edir.

Son olaraq deyə bilərik ki, Tehranın “cəhənnəmə gedən özünə yoldaş axtarışı” strategiyası ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatlarına dəstək verməyə, rejim dəyişikliyi ilə bağlı planı legitimləşdirməyə xidmət edir. Tehran anlamlıdır ki, bu təhlükəli strategiya sonda İranın iflası ilə nəticələnə bilər.

 Mürtəza