Dəhlizlər uğrunda savaş: ABŞ, Çin, Avropa, Rusiya və İran qarşı-qarşıya
rnABŞ–İran böhranı yeni dünya düzənini formalaşdırır

ABŞ–İran böhranının getdikcə dərinləşməsi artıq təkcə regional təhlükəsizlik problemi deyil, qlobal geosiyasi və geoiqtisadi sistemə ciddi təsir göstərən əsas faktorlaradan birinə çevrilib. Xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış gərginlik dünya enerji bazarlarını silkələməklə yanaşı, beynəlxalq təchizat zəncirlərini, logistika marşrutlarını və qlobal iqtisadi sabitliyi də ciddi risk altında qoyur.

Hazırda dünyanın enerji təhlükəsizliyi üçün ən kritik məqam məhz Hörmüz boğazıdır. Çünki qlobal neft və qaz təchizatının təxminən 20 faizi bu strateji marşrut üzərindən həyata keçirilir. ABŞ ilə İran arasında qarşılıqlı təzyiqlər, blokada ritorikası və hərbi risklərin artması boğazda gəmi tranzitini minimum səviyyəyə endirib. Nəticədə mart və aprel aylarında qlobal enerji ehtiyatlarının təxminən 250 milyon barel azalması bazardakı böhranın miqyasını açıq şəkildə ortaya qoyur.

Beynəlxalq Enerji Agentliyi artıq xəbərdarlıq edir ki, qlobal enerji bazarı hələ də ciddi kəsir vəziyyətindədir və strateji ehtiyatlar minimum təhlükəsizlik həddinə yaxınlaşır. ABŞ başda olmaqla bir çox dövlətlər bazardakı çatışmazlığı kompensasiya etmək üçün Strateji Neft Ehtiyatlarını sürətlə azaltmağa məcbur qalırlar. Bu isə qlobal iqtisadiyyat üçün əlavə risk deməkdir. Çünki ehtiyatların tükənməsi enerji bazarlarını daha həssas və manipulyasiyalara açıq vəziyyətə gətirir.

Neftin Brent və WTI markaları üzrə qiymətlərinin yüksək səviyyədə qalması, reaktiv yanacaq, benzin və sürtkü yağlarının təchizatında yaranan problemlər artıq Avropa, Asiya və Şimali Amerikada qiymət artımlarını sürətləndirir. Bu böhran yalnız enerji bazarı ilə məhdudlaşmır. Təchizat zəncirində yaranan pozuntular logistika, sənaye istehsalı, ərzaq bazarları və daşımalar üzərində də ciddi təsir yaradır. Nəticədə dünya iqtisadiyyatı yeni inflyasiya dalğası və defisit riskləri ilə üz-üzə qalır.

Ən diqqətçəkən məqamlardan biri isə budur ki, böhranın uzanması bəzi qlobal güclərin maraqlarına cavab verir.

Birinci növbədə ABŞ və İsrail yaranmış vəziyyətdən maksimum geosiyasi fayda götürməyə çalışırlar. Vaşinqton uzunmüddətli sanksiyalar, iqtisadi blokada və siyasi təzyiqlərlə İranı strateji zəiflətmə siyasəti yürüdür. Hazırda Tehran təkcə sanksiyaların deyil, həm də təhlükəsizlik xərclərinin ağır yükü altında qalır. İran hər gün həm iqtisadi dayanıqlığını qorumağa, həm də hərbi potensialını və regional təsir imkanlarını saxlamağa milyardlarla vəsait sərf edir.
Bu isə ölkə daxilində sosial-iqtisadi böhranı daha da dərinləşdirir. Artıq İranda proses təkcə hakimiyyət böhranı deyil, dövlət idarəçiliyi və sistem böhranı mərhələsinə yaxınlaşır. Hakimiyyət daxilində fikir ayrılıqları, müxtəlif siyasi və ideoloji qruplar arasında ziddiyyətlər güclənir. ABŞ və İsrail də məhz bu zəif nöqtələrdən istifadə etməyə çalışırlar.

İsrailin son dövrlərdə İranın regiondakı proksi qüvvələrinə, xüsusilə “Hizbullah”a qarşı əməliyyatlarını intensivləşdirməsi də bu strategiyanın tərkib hissəsidir. Tel-Əviv İranın Yaxın Şərqdə formalaşdırdığı təsir şəbəkəsini maksimum zəiflətmək və ya tam sıradan çıxarmaq məqsədi güdür. Bu yolla İsrail bölgədə özünün geosiyasi dominantlığını daha da gücləndirməyə çalışır.

ABŞ üçün digər mühüm məsələ isə Çin–İran–Rusiya xəttinin zəiflədilməsidir. Vaşinqton Avrasiya məkanında yeni güc balansını öz maraqları istiqamətində formalaşdırmaq istəyir. Burada söhbət yalnız enerji resurslarından getmir. Əsas mübarizə həm də beynəlxalq nəqliyyat və ticarət dəhlizləri uğrundadır. ABŞ və Qərb bu dəhlizlərə nəzarəti qorumaqla qlobal iqtisadi sistemdə əsas aktor mövqeyini saxlamağa çalışır.

Digər mühüm aktor isə Çindir. Pekin prosesin uzanmasından müəyyən mənada strateji üstünlük əldə etməyə çalışır. Çin özünü beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni supergüc və qlobal vasitəçi kimi təqdim edir. Tehran tərəfindən Çinin ABŞ–İran münasibətlərində qarant rolunda çıxış etməsi ilə bağlı verilən mesajlar da bunu göstərir.

İranın Xarici Əlaqələr üzrə Strateji Şurasının katibi Dehqani Firuzabadinin “Çin razılaşmaların həyata keçirilməsinin qarantı ola bilər” açıqlaması Pekinin artıq qlobal diplomatik oyunçu statusuna yüksəlmək niyyətini nümayiş etdirir. Çin həm enerji təhlükəsizliyini təmin etmək, həm də ABŞ-ın dominant mövqeyinə alternativ qlobal güc mərkəzi formalaşdırmaq istəyir.
Firuzabadinin Hörmüz boğazını İranın strateji təzyiq aləti adlandırması isə Tehranın böhranı geosiyasi strateji alət vasitəsinə çevirdiyini göstərir. İran anlayır ki, Hörmüz boğazı onun əlində yalnız iqtisadi deyil, həm də siyasi və təhlükəsizlik baxımından qlobal təsir mexanizmidir.
Bu böhranın uzanmasında maraqlı tərəflərdən biri də Kremldir. Moskva yaranmış vəziyyətdən revanş siyasəti üçün istifadə etməyə çalışır. Ukrayna müharibəsi və Qərbin sanksiyaları fonunda zəifləyən Rusiya enerji bazarlarındakı qeyri-sabitlikdən iqtisadi və siyasi dividendlər əldə etməyə çalışır. Neft və qaz qiymətlərinin yüksək qalması Rusiya büdcəsinə əlavə gəlirlər gətirir.

Eyni zamanda Kreml yeni dünya düzənində öz payını və təsir imkanlarını qorumaq üçün Yaxın Şərqdəki gərginliyin davam etməsində müəyyən maraq görür. Çünki ABŞ-ın diqqətinin bir hissəsinin Yaxın Şərqə yönəlməsi Ukrayna məsələsində Rusiyaya müəyyən manevr imkanları yaradır.

Bu prosesdə Avropanın mövqeyi də xüsusi diqqət çəkir. Avropa Birliyi ABŞ qədər sərt və açıq qarşıdurma siyasəti yürütməsə də, yaranmış böhrandan həm təhlükəsizlik, həm də geoiqtisadi baxımdan ciddi şəkildə təsirlənir. Çünki Avropa iqtisadiyyatı enerji resursları və beynəlxalq təchizat zəncirlərinin sabitliyindən birbaşa asılıdır.

Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiyadan enerji asılılığını azaltmağa çalışan Avropa üçün Yaxın Şərq və Hörmüz boğazı həyati strateji əhəmiyyət daşıyır. Böhranın dərinləşməsi isə Avropanın alternativ enerji marşrutları və tədarük planlarını təhlükə altına salır. Neft və qaz qiymətlərindəki artım Avropa iqtisadiyyatında yeni inflyasiya dalğası yaradır, sənaye istehsalına və sosial rifaha mənfi təsir göstərir.

Digər tərəfdən, Avropa Birliyi Yaxın Şərqdə genişmiqyaslı hərbi qarşıdurmanın yaranmasını istəmir. Çünki yeni müharibə dalğası Avropaya miqrasiya axınının artmasına, təhlükəsizlik risklərinin genişlənməsinə və iqtisadi böhranın daha da dərinləşməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də Brüssel daha çox diplomatik həll variantlarının tərəfdarı kimi çıxış edir.

Lakin Avropa eyni zamanda enerji və nəqliyyat dəhlizləri uğrunda gedən qlobal rəqabətdə də geri qalmaq istəmir. Xüsusilə Orta Dəhliz, Cənub Qaz Dəhlizi və Yaxın Şərq üzərindən keçən yeni logistika marşrutları Avropa üçün strateji prioritetə çevrilib. Brüssel bu dəhlizlərə nəzarəti və təhlükəsizliyi təmin etməklə həm enerji təhlükəsizliyini möhkəmləndirməyə, həm də qlobal iqtisadi sistemdə təsir imkanlarını qorumağa çalışır.

Beləliklə, ABŞ–İran böhranı fonunda Avropa bir tərəfdən təhlükəsizlik və iqtisadi risklərlə üzləşir, digər tərəfdən isə yaranmış yeni geosiyasi reallıqda öz mövqeyini və maraqlarını qorumağa çalışır.

Lakin böhranın mənfi tərəfləri də olduqca böyükdür. Enerji bazarlarındakı qeyri-sabitlik dünya iqtisadiyyatında yeni resessiya riskini artırır. Təchizat zəncirinin pozulması ərzaq və sənaye məhsullarında qiymət artımını sürətləndirir. İnflyasiya, sosial narazılıqlar və iqtisadi tənəzzül təhlükəsi həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün ciddi risk olaraq qalır.
Əgər böhran uzunmüddətli xarakter alarsa, dünya yeni geosiyasi parçalanma mərhələsinə daxil ola bilər. Bu isə qlobal iqtisadi sistemin yenidən formalaşmasına, yeni ittifaqların yaranmasına və beynəlxalq münasibətlərdə çoxqütblü sistemin daha da güclənməsinə gətirib çıxara bilər.

Mürtəza Bünyadlı